Mahabharata · Chapter 5.36

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam //

carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam /
sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā //
sādhyā ūcuḥ /

sādhyā devā vayamete maharṣe dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum /
śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām //
haṃsa uvāca /

etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ /
granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ priyāpriye cātmasamaṃ nayīta //

ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣataḥ /
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati //

nākrośī syānnāvamānī parasya mitradrohī nota nīcopasevī /
na cābhimānī na ca hīnavṛtto rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta //

marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsū- nrūkṣā vāco nirdahantīha puṃsām /
tasmādvācamuśatīṃ rūkṣarūpāṃ dharmārāmo nityaśo varjayīta //

aruntudaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān /
vidyādalakṣmīkatamaṃ jananāṃ mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vai vahantam //

paraścedenamabhividdhyeta bāṇai- rbhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārkadīptaiḥ /
viricyamāno'pyatiricyamāno vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti //

yadi santaṃ sevati yadyasantaṃ tapasvinaṃ yadi vā stenameva /
vāso yathā raṅgavaśaṃ prayāti tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti //

ativādaṃ na pravadenna vādaye- dyo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet /
hantuṃ ca yo necchati pāpakaṃ vai tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya //

avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam /
priyaṃ vadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham //

yādṛśaiḥ sanniviśate yādṛśāṃścopasevate /
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ //

yato yato nivartate tatastato vimucyate /
nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi //
na jīyate cānujigīṣate'nyā- nna vairakṛccāpratighātakaśca /

nindāpraśaṃsāsu samasvabhāvo na śocate hṛṣyati naiva cāyam //

bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute manaḥ /
satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ //

nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca /
randhraṃ parasya jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ //

duḥśāsanastūpahato'bhiśasto nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ /
na syacinmitramatho durātmā kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ //
na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṅkitaḥ / nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhamapūruṣaḥ //

uttamāneva seveta prāptakāle tu madhyamān /
adhamāṃstu na seveta ya icchedbhūtimātmanaḥ //

prāgnoti vai vittamasadbalena nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa /
na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ na vṛttamāpnoti mahākulānām //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

mahākulebhyaḥ spṛhayanti devā dharmārthanityāśca bahuśrutāśca /
pṛcchāmi tvāṃ viduraṃ praśnametaṃ bhavanti vai kāni mahākulāni //
vidura uvāca /

tapo damo brahmavittvaṃ titikṣā / ijyā vivāhāḥ sāntvanaṃ cānnadānam /
aṣṭāvete nityamevaṃ bhavanti satāṃ guṇāstāni mahākulāni //

yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yoni- ścittaprasādena caranti dharmam /
ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ tyaktānṛtāstāni mahākulāni //

anijyayā kuvivāhairvedasyotsādanena ca /
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca //

devadravyanināśena brahmasvaharaṇena ca /
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca //

brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata /
kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca //

kulāni samupetānani gobhiḥ puruṣato'rthataḥ /
kulasaṃkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ //

vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi /
kulasaṅkhyāṃ ca gacchanti karṣanti ca mahadyaśaḥ //

vṛttaṃ yatnena saṃrakṣedvittameti ca yāti ca /
akṣīṇo vittataḥ kṣīṇo vṛttatastu hato hataḥ //

gobhiḥ paśubhiraśvaiśca kṛṣyā ca susamṛddhayā /
kulāni na prarohanti yāni hīnāni vṛttataḥ //

mā naḥ kule vairakṛtkaścidastu rājā baddho mā parasvāpahārī /
mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ //

yaśca no brāhmaṇānhanyādyaśca no brāhṇaṇān dviṣet /
na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim //

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākvraturthī ca sūnṛtā /
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadācana //

śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim /
pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmiṇām //

sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai śakto voḍhuṃ na tathā'nye mahījāḥ /
evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ //

na tanmitraṃ yasya kopādbibheti yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam /
yasminmitre pitarīvāśvasīta tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi //

yaḥ kaścidapyasambaddho mitrasāvena vartate /
sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam //

calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ /
pāriplavamaternityamadhruvo mitrasaṅgrahaḥ //

calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam /
arthāḥ samabhivartate haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā //

akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ /
śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā //

satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye /
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate //

arthayedeva mitrāṇi sati vā'sati vā dhane /
nānarthayanprajānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām //

santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam /
santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati //

anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate /
amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ //

punarnaro mriyate jāyate ca punarnaro hīyate vardhate ca /
punarnaro yācati yācyate ca punarnaraḥ śocati śocyate ca //

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca /
paryāyaśaḥ sarvamete spṛśanti tasmāddhīro na ca hṛṣyenna socet //

calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi teṣāṃ yadyadvardhate yatrayatra /
tatastataḥ sravate buddhirasya cchidrodakumbhādiva nityamambhaḥ //
dhṛtarāṣṭra uvāca /

tanuruddhaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā /
mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati //

nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvigramidaṃ manaḥ /
yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate //
vidura uvāca /

nānyatra vidyātapaso nānyatrendriyanigrahāt /
nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāmi te'nagha //

buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat /
guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ bhogena vindati //

anāśritā dānapuṇyaṃ vedapuṇyamanāśritāḥ /
rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ //

svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ /
tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate //

svāstīrṇāni śayanāni prapannā na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante /
na strīṣu rājanratimāpnuvanti na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ //

na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ /
na vai bhinnā gauravaṃ prāpnuvanti na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti //

na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ yogakṣemaṃ kalpate naiva teṣām /
bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ na vidyate kiñcidanyadvināśāt //

sampannaṃ goṣu sambhāvyaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ /
sambhāvyaṃ cāpalaṃ strīṣu sambhāvyaṃ jñātito bhayaṃ //

tantavo'pyāyatā nityaṃ tanavo bahulāḥ samāḥ /
bahūnbahutvādāyāsānsahantītsupamā satām //

dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca /
dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha //

brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca /
vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te //

mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ /
prasahya eva vātena saskandho mardituṃ kṣaṇāt //

atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ /
te hi śīghratamānvātānsahantenyonyasaṃśrayāt //

evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam /
śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaikajam //

anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca /
jñātayaḥ sampravardhante sarasīvotpalānyuta //

avadhyā brāhmaṇā gāvo jñātayaḥ śiśivaḥ striyaḥ / yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥka śaraṇāgatāḥ /
mahatyapyaparādhe'pi teṣāṃ daṇḍo visarjanam //

na manuṣye guṇaḥ kaścidrājansadhanatāmṛte /
anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ //

avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣarogi pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamuṣṇam /
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto manyuṃ mahārāja piba praśāmya //

rogārditā na phalānyādriyante na vai labhante viṣayeṣu tattvam /
duḥkhopetā rogiṇo nityameva na budhyante dhanabhogānnasaukhyam //

purā hyuktaṃ nākarostvaṃ vaco me dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan /
duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti //

na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate sūkṣmo dharmastarasā sevitavyaḥ /
pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrī- rmṛduprauḍhā gacchati putrapautrān //

dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu /
ekārimitrāḥ kuravo hyekakāryā jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ //

meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya tvayyādhīnaṃ kurukulamājamīḍha /
pārthānbālānvanavāsaprataptā- ngopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan //

sandhatsva tvaṃ kaurava pāṇḍuputrai- rmā ne'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu /
satye sthitāste naradeva sarve duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra //