Mahabharata · Chapter 5.34

jāgrato dahyamānasya yatkāryamanupaśyasi /
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ //

tasmādyathāvadvidura praśādhi prajñāpūrvaṃ sarvamajātaśatroḥ /
yanmanyase pathyamadīnasatva śreyaskaraṃ brūhi tadvai kurūṇām //

pāpāśaṅkī pāpamevānupaśyan pṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanāham /
kaje tanme brūhi tatpaṃ yathāva- nmanīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ //
vidura uvāca /

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam /
nāpṛṣṭaḥ kasyacidbrūyādyaḥ sa necchetparābhavam //

tasmādvakṣyāmi te rājanhitaṃ yatsyānkurūnprati /
vacaḥ śreyaskaraṃ dharmyaṃ bruvatastannibodha me //

mithyopetāni karmāṇi siddhyetādīni bhārata /
anupāyaprayuktāni mā sma te // manaḥ kṛthāḥ //

tathaiva yogavihitaṃ yattu karma na sidhyati /
upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayenmanaḥ //

anubandhānavekṣeta sānubandheṣu karmasu /
sampradhārya ca kurvīta sahasā na samācaret //

anubandhaṃ ca samprekṣya vipākaṃ caiva karmaṇām /
utthānamātmanaścaiva dhīraḥ kurvīta vā na vā //

yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye /
kośe janapade daṇḍe na sa rājye'vatiṣṭhate //

yastvetāni pramāṇāni yathoktānyanupaśyati /
yukto dharmārthayorjñāne sa rājyamadhigacchati //

na rājyaṃ prāptamityeva vartitavyamasāmpratam /
śriyaṃ hyavinayo hanti jarā rūpamivottamam //

bhakṣyottamapraticchannaṃ matsyo baḍiśamāyasam /
annābhilāṣī grasate nānubandhamavekṣate //

yacchakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamecca yat /
hitaṃ ca pariṇāme yattadādyaṃ bhūtimicchatā //

vanaspaterapakvāni phalāni pracinoti yaḥ /
sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati //

yastu pakvamupādatte kāle pariṇataṃ phalam /
phalādrasaṃ sa labhate bījāccaiva phalaṃ punaḥ //

yathā madhu samādatte rakṣanpuṣpāṇi ṣaṭpadaḥ /
tadvadarthānmanuṣyebhya ādadyādavihiṃsayā //

puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet /
mālākāra ivārāme na yathāṅgārakārakaḥ //

kiṃ nu me syādidaṃ kṛtvā kiṃ nu me syādakurvataḥ /
iti karmāṇi sañcintya kuryādvā puruṣo na vā //

anārabhyā bhavantyarthāḥ kecinnityaṃ yathā'gatāḥ /
kṛtaḥ puruṣakāro'hi bhavedyeṣu nirarthakaḥ //

anarthe caiva niratamarthe caiva parāṅbhukham /
na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ //

prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ /
na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ //

kāṃścidarthānnaraḥ prājño laghumūlānmahāphalān /
kṣipramārabhate kartuṃ na dīrghayati tādṛśān //

ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣā nu pibanniva /
āsīnamapi tūṣṇīkamanurajyanti taṃ prajāḥ //

supuṣpitaḥ syādaphalaḥ phalitaḥ syāddurāruhaḥ /
apakvaḥ pakvasaṅkāśo na tu śīryeta karhicit //

cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham /
prasādayati yo lokaṃ taṃ loko'nuprasīdati //

yasmātrasyanti bhūtāni mṛgavyādhānmṛgā iva /
sāgarāntāmapi mahīṃ labdhvā sa parihīyate //

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāpyāpi svena karmaṇā /
vāyurabhramivāsādya bhraṃśayatyanaye sthitaḥ //

dharmamācarato rājñaḥ sadbhiścaritamāditaḥ /
vasudhā vasusampūrṇā vardhate bhūtivardhanī //

atha santyajato dharmamadharmaṃ cānutiṣṭhataḥ / pratisaṃveṣṭate bhūmiragnau carmāhitaṃ yathā /

ya eva yatnaḥ kriyate pararāṣṭravimardane / sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭraparipālane /

dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet /
dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate //

apyunmattātpralapato bālācca parijalpataḥ /
sarvataḥ sāramādadyādaśmabhya iva kāñcanam //

suvyāhṛtāni mahatāṃ sukṛtāni tatastataḥ /
sañcinvandhīra āsīta śilāhārī śilaṃ yathā //

gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ /
cāraiḥ paśyanti rājānaścakṣurbhyāmitare janāḥ //

bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā /
atha yā sudughā rājannaiva tāṃ vitudantyapi //

yadataptaṃ praṇamati na tatsantāpamarhati /
yacca svayaṃ nataṃ dāru na tatsannāmayedbudhaḥ //

etayopamayā dhīraḥ sannameta balīyase /
indrāya sa praṇamate namate yo balīyase //

parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mantribāndhavāḥ /
patayo bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā vedabāndhavāḥ //

satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate /
mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate //

mānena rakṣyate dhānyamaśvānrakṣedanukramāt /
abhīkṣṇadarśanādgāvaḥ striyo rakṣyāḥ kucelataḥ //

na kulaṃ vṛttahīnasya pramāṇamiti me matiḥ /
anteṣvapi hi jātānāṃ vṛttameva viśiṣyate //

ya īrṣuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye /
sukhasaubhāgyasatkāre tasya vyādhiranantakaḥ //

akāryakaraṇādbhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāt /
akāle mantrabhedācca yena mādyenna tatpibet //

vidyāmado dhanamadastṛtīyo'bhijano madaḥ /
madā ete'valiptānāmeta eva satāṃ damāḥ //

asanto'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kvacitkārye kadācana /
manyante santamātmānamasantamapi viśrutam //

gatirātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ /
asatāṃ ca gatiḥ santo na tvasantaḥ satāṃ gatiḥ //

jitā sabhā vastravatā miṣṭāśā gomatā jitā /
adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam //

śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tadyasyeha praṇaśyati /
na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ //

āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram /
tailottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha //

sampannataramevānnaṃ daridrā bhuñjate sadā /
śrutsvādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā //

prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate /
jīryantyapi hi kāṣṭhāni daridrāṇāṃ mahīpate //

avṛttirbhayamantyānāṃ madhyānāṃ maraṇādbhayam /
uttamānāṃ tu martyānāmavamānātparaṃ bhayam //

aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ /
aiśvaryamadamatto hi no patitvā'vabudhyate //

indriyaurindriyārtheṣu vartamānairanigrahaiḥ /
tairayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahairiva //

yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātmakarṣiṇā /
āpadastasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāṭ //

avijitya ya ātmānamamātyānvijigīṣate /
amitrānvā jitāmātyaḥ so'vaśaḥ parihīyate //

ātmānameva prathamaṃ dveṣyarūpeṇa yojayet /
tato'mātyānamitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate //

vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu /
parīkṣyakāriṇaṃ dhīramatyantaṃ śrīrniṣevate //

rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rāja- nnātmā niyantendriyāṇyasya cāśvāḥ /
tairapramattaḥ kuśalī sadaśvai- rdāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ //

etānyanigṛhītāni vyāpādayitumapyalam /
avidheyā ivādāntāḥ sarathaṃ sārathiṃ hayam //

anarthamarthataḥ paśyannarthaṃ caivāpyanarthataḥ /
indriyairajitairbālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukham //

dharmārthau yaḥ parityajya syādindriyavaśānugaḥ /
śrīprāṇadhanadārebhyaḥ kṣipraṃ sa parihīyate //

arthānāmīśvaro yaḥ syādindriyāṇāmanīśvaraḥ /
indriyāṇāmanaiśvaryādaiśvāryādbhūśyate hi saḥ //

ātmanātmānamanvicchenmanobuddhīndriyairyataiḥ /
ātmā hyevātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ //

bandhurātmātmanastasya yenaivātmātmanā jitaḥ /
sa eva niyato bandhuḥ sa eva niyato ripuḥ //

kṣudrākṣeṇeva jālena jhapāvapihitāvurū /
kāmaśca rājankrodhaśca tau prajñānaṃ vilumpataḥ //

samavekṣyeha dharmārthau sambhārānyo'dhigacchati /
sa vai sambhṛtasambhāraḥ satataṃ sukhamedhate //

yaḥ pañcābhyantarāñśatrūnavijitya manomayān /
jigīṣati ripūnanyānripavo'bhibhavanti tam //

dṛśyante hi mahātmāno badhyamānāḥ svakarmabhiḥ /
indriyāṇāmanīśatvādrājāno rājyavibhramaiḥ //

asantyāgātpāpakṛtāmapāpāṃ- stulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt /
śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvā- ttasmātpāpaiḥ saha sandhiṃ na kuryāt //

nijānutpatataḥ śatrūnpaśca pañcaprayojanān /
yo mohānna nigṛhṇāti tamāpadgrasate naram //

anasūyārjavaṃ śaucaṃ santoṣaḥ priyavāditā /
damaḥ satyamanāyāso na bhavanti durātmanām //

ātmajñānamānāyāsastitikṣā dharmanityatā /
vākcaiva guptā dānaṃ ca naitānyantyeṣu bhārata //

ākrośaparivādābhyāṃ vihiṃsantyabudhā budhān /
vaktā pāpamupādatte kṣamamāṇo vimucyate //

hiṃsā balamasādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhirbalam /
śuśrūpā tu valaṃ strīṇāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam //

vāksaṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mataḥ /
arthavacca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahu bhāṣitum //

abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhaṃ vāk subhāṣitā /
saiva durbhāṣitā rājannanarthāyopapadyate //

rohate sāyakairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam /
vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam //

karṇinālīkanārācānnirharanti śarīrataḥ /
vākchaśalyastu na nirhartuṃ śakyo hṛdiśayo hi saḥ //

vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni /
parasya nāmarmasu te patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetparebhyaḥ //

yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam /
buddhiṃ tasyāpakarṣanti so'vācīnāni paśyati //

buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite /
anayo nayasaṅkāśo hṛdayānnāpasarpati //

seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ bharatarṣabha /
pāṇḍavānāṃ virodhena na cainānavabudhyase //

rājā lakṣaṇasampannastrailokyasyāpi yo bhavet /
śiṣyaste śāsitā so'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ //

atīva sarvānputrāṃste bhāgadheyapuraskṛtaḥ /
tejasā prajñayā caiva yukto dharmarthatattvavit //

anukrośādānṛśaṃsyādyo'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ /
gauravāttava rājendra bahūnkleśāṃstitikṣati //