મહાભારત · અધ્યાય 5.35

બ્રૂહિ ભૂયો મહાબુદ્ધે ધર્માર્થસહિતં વચઃ ।
શ્રૃણ્વતો નાસ્તિ મે તૃપ્તિર્વિચિત્રાણીહ ભાષસે ॥
વિદુર ઉવાચ ।

સર્વતીર્થેષુ વા સ્નાનં સર્વભૂતેષુ ચાર્જવમ્ । ઉભે ત્વેતે સમે સ્યાતામાર્જવં વા વિશિષ્યતે ।

આર્જવં પ્રતિપદ્યસ્વ પુત્રેષુ સતતં વિભો ।
ઇહ કીર્તિ પરાં પ્રાપ્ય પ્રેત્ય સ્વર્ગમવાપ્સ્યસિ ॥

યાવત્કીર્તિર્મનુષ્યસ્ય પુણ્યા લોકે પ્રગીયતે ।
તાવત્સ પુરુષવ્યાઘ્ર સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
વિરોચનસ્ય સંવાદં કેશિન્યર્થે સુધન્વના ॥

સ્વયંવરે સ્થિતા કન્યા કેશિની નામ નામતઃ ।
રૂપેણાપ્રતિમા રાજન્વિશિષ્ટપતિકામ્યયા ॥

વિરોચનોઽથ દૈતેયસ્તદા તત્રાજગામ હ ।
પ્રાપ્તુમિચ્છંસ્તતસ્તત્ર દૈત્યેન્દ્રં પ્રાહ કેશિની ॥
કેશિન્યુવાચ ।

કિં બ્રાહ્મણાઃ સ્વિચ્છ્રેયાંસો દિતિજાઃ સ્વિદ્વિરોચન અથ કેન સ્મ પર્યઙ્કં સુધન્વા નાધિરોહતિ ॥
વિરોચન ઉવાચ ।

પ્રાજાપત્યાસ્તુ વૈ શ્રેષ્ઠા વયં કેશિનિ સત્તમાઃ । અસ્માકં ખલ્વિમે લોકાઃ કે દેવાઃ કે દ્વિજાતયઃ
કેશિન્યુવાચ ।

ઇહૈવાવાં પ્રતીક્ષાવ ઉપસ્થાને વિરોચન ।
સુધન્વા પ્રાતરાગન્તા પશ્યેયં વાં સમાગતૌ ॥
વિરોચન ઉવાચ ।

તથા ભદ્રે કરિષ્યામિ યથા ત્વં ભીરુ ભાષસે ।
સુધન્વાનં ચ માં ચૈવ પ્રાતર્દ્રષ્ટાસિ સઙ્ગતૌ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

અતીતાયાં ચ શર્વર્યામુદિતે સૂર્યમણ્ડલે । અથાજગામ તં દેશં સુધન્વા રાજસત્તમ ।
વિરોચનો યત્ર વિભો કેશિન્યા સહિતઃ સ્થિતઃ ॥

સુધન્વા ચ સમાગચ્છત્પ્રાહ્લાદિં કેશિનીં તથા । સમાગતં દ્વિજં દૃષ્ટ્વા કેશિની ભરતર્ષભ ।
પ્રત્યુત્થાયાસનં તસ્મૈ પાદ્યમર્ઘ્યં દદૌ પુનઃ ॥ 5-35-14અ ઇતિ હોવાચ વચનં વિરોચનમનુત્તમમ્ । આસ્સ્વ તલ્પે હિ સૌવર્ણે પ્રાહ્લાદે બ્રાહ્મણસ્ત્વહમ્ ॥

અન્વાલભે હિરણ્મયં પ્રાહ્લાદે તે વરાસનમ્ ।
એકત્વમુપસમ્પન્નો નત્વાસોઽહં ત્વયા સહ ॥
વિરોચન ઉવાચ ।

તવાર્હતે તુ ફલકં કૂર્ચં વાપ્યથવા બૃસી ।
સુધન્વન્ન ત્વમર્હોઽસિ મયા સહ સમાસનમ્ ॥
સુધન્વોવાચ ।

પિતાપુત્રૌ સહાસીતાં દ્વૌ વિપ્રૌ ક્ષત્રિયાવપિ ।
વૃદ્ધૌ વૈશ્યૌ ચ શૂદ્રૌ ચ ન ત્વન્યાવિતરેતરમ્ ॥

પિતા હિ તે સમાસીનમુપાસીતૈવ મામધઃ ।
બાલઃ સુખૈધિતો ગેહે ન ત્વં કિઞ્ચન બુધ્યસે ॥
વિરોચન ઉવાચ ।

હિરણ્યં ચ ગવાશ્વં ચ યદ્વિત્તમસુરેષુ નઃ ।
સુધન્વન્વિપણે તેન પ્રશ્નં પૃચ્છાવ યે વુદુઃ ॥
સુધન્વોવાચ ।

હિરણ્યં ચ ગવાશ્વં ચ તવૈવાસ્તુ વિરોચન ।
પ્રાણયોસ્તુ પણં કૃત્વા પ્રશ્નં પૃચ્છાવ યે વિદુઃ ॥
વિરોચન ઉવાચ ।

આવાં કુત્ર ગમિષ્યાવઃ પ્રાણયોર્વિપણે કૃતે ।
ન તુ દેવેષ્વહં સ્થાતા ન મનુષ્યેષુ કર્હિચિત્ ॥
સુધન્વોવાચ ।

પિતરં તે ગમિષ્યાવઃ પ્રાણયોર્વિપણે કૃપે ।
પુત્રસ્યાપિ સ હેતોર્હિ પ્રહ્લાદો નાનૃતં વદેત્ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

એવં કૃતપણૌ ક્રુદ્ધૌ તત્રાભિજગ્મતુસ્તદા ।
વિરોચનસુધન્વાનૌ પ્રહ્લાદૌ યત્ર તિષ્ઠતિ ॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।

ઇમૌ તૌ સમ્પ્રદૃશ્યેતે યાભ્યાં ન ચરિતં સહ ।
આશીવિષાવિવ ક્રુદ્ધાવેકમાર્ગાવિહાગતૌ ॥

કિં વૈ સહૈવં ચરથો ન પુરા ચરથઃ સહ ।
વિરોચનૈતત્પૃચ્છામિ કિં તે સખ્યં સુધન્વના ॥
વિરોચન ઉવાચ ।

ન મે સુધન્વના સખ્યં પ્રાણયોર્વિપણાવહે ।
પ્રહ્લાદ તત્ત્વં પૃચ્છામિ મા પ્રશ્નમનૃતં વદેઃ ॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।

ઉદકં મધુપર્કં ચાપ્યાનયન્તુ સુધન્વને ।
બ્રહ્મન્નભ્યર્ચનીયોઽસિ શ્વેતા ગૌઃ પીવરી કૃતા ॥
સુધન્વોવાચ ।

ઉદકં મધુપર્કં ચ પ્રશ્નવાચાર્પિતં મમ । પ્રહ્લદ ત્વં તુ મે તથ્યં પ્રશ્નં પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતઃ ।
કિં બ્રાહ્મણાઃ સ્વિચ્છ્રેયાંસ ઉતાહો સ્વિદ્વિરોચનઃ
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।

ન કલ્માષો ન કપિલો ન કૃષ્ણો ન ચ લોહિતઃ ।
અણીયાન્ક્ષુરધારાયાઃ કો ધર્મં વક્તુમર્હિતિ ॥

અભિવાદ્યો ભવાન્બ્રહ્મન્સાક્ષ્યે ચૈવ નિયોજિતઃ . પુત્ર એકો મમ બ્રહ્મંસ્ત્વં ચ સાક્ષાદિહાસ્થિતઃ ।
તયોર્વિવદતોઃ પ્રશ્નં કથમસ્મદ્વિધો વદેત્ ॥
સુધન્વોવાચ ।

યદેતત્ત્વં ન વક્ષ્યસિ યદિ વાપિ વિવક્ષ્યસિ ।
પ્રહ્લાદ પ્રશ્નમતુલં મૂર્ધા તે વિફલિષ્યતિ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

આદિત્યેન સહાયાન્તં પ્રહ્લાદો હંસમબ્રવીત્ ।
ધૃતરાષ્ટ્ર મહાપ્રાજ્ઞ સર્વજ્ઞં સર્વદર્શિનમ્ ॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।

પુત્રો વાઽન્યો ભવેદ્બ્રહ્મન્સાક્ષ્યે ચાપિ ભવેત્સ્થિતઃ ।
તયોર્વિવદતોર્હંસ કથં ધર્મઃ પ્રવર્તતે ॥
હંસ ઉવાચ ।

ગાં પ્રદદ્યાદૌરસાય યદ્વાન્યત્સ્યાત્પ્રિયં ધનમ્ ।
દ્વયોર્વિવદતો રાજન્પ્રશ્નં સત્યં યથા વદેત્ ॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।

અથ યો નૈવ પ્રબ્રૂયાત્સત્યં વા યદિ વાઽનૃતમ્ ।
હંસ તત્વં ચ પૃચ્છામિ કિયદેનઃ કરોતિ સઃ ॥
હંસ ઉવાચ

પૃષ્ટો ધર્મં ન વિબ્રૂયાદ્ગોકર્ણશિથિલં ચરન્ । ધર્માદ્ભ્રશ્યતિ રાજંસ્તુ નાસ્ય લોકોઽસ્તિ ન પ્રજાઃ ।

ધર્મ એતાન્સંરુજતિ યથા નદ્યસ્તુ કૂલજાન્ ।
યે ધર્મમનુપશ્યન્તસ્તૂષ્ણીં ધ્યાયન્ત આસતે ॥

શ્રેષ્ઠોઽર્ધં તુ હરેત્તત્ર ભવેત્પાદશ્ચ કર્તરિ ।
પાદસ્તેષુ સભાસત્સુ યત્ર નિન્દ્યો ન નિન્દ્યતે ॥

અનેના ભવતિ શ્રેષ્ઠો મુચ્યન્તેઽપિ સભાસદઃ ।
કર્તારમેનો ગચ્છેદ્વા નિન્દ્યો યત્ર હિ નિન્દ્યતે ॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।

મોહાદ્વા ચૈવ કામાદ્વા મિથ્યાવાદં યદિ બ્રુવન્ ।
ધૃતરાષ્ટ્ર તત્વં પૃચ્છામિ દુર્વિવક્તા તુ કિં વસેત્ ॥
હંસ ઉવાચ ।

યાં રાત્રિમધિવિન્ના સ્ત્રી યાં ચૈવાક્ષપરાજિતઃ ।
યાં ચ ભારાભિતપ્તાઙ્ગો દુર્વિવક્તા તુ તાં વસેત્ ॥

નગરે પ્રતિરુદ્ધઃ સન્બહિર્દ્વારે બુભુક્ષિતઃ ।
અમિત્રાન્ભૂયસઃ પશ્યન્દુર્વિવક્તા તુ તાં વસેત્ ॥

યાં ચ રાત્રિમભિદ્રુગ્ધો યાં ચ મિત્રે પ્રિયેઽનૃતે ।
સર્વસ્વેન ચ હીનો યો દુર્વિવક્તા તુ તાં વસેત્ ॥

પઞ્ચ પશ્વનૃતે હન્તિ દશ હન્તિ ગવાનૃતે ।
શતમશ્વાનૃતે હન્તિ સહસ્રં પુરુષાનૃતે ॥

હન્તિ જાતાનજાતાંશ્ચ હિરણ્યાર્થેઽનૃતં વદન્ ।
સર્વં ભૂમ્યનૃતે હન્તિ મા સ્મ ભૂમ્યનૃતં વદેઃ ॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।

મત્તઃ શ્રેયાનઙ્ગિરા વૈ સુધન્વા ત્વિદ્વરોચન ।
માતાસ્ય શ્રેયસી માતુસ્તસ્માત્ત્વં તેન વૈ જિતઃ ॥

વિરોચન સુધન્વાઽયં પ્રાણાનામીશ્વરસ્તવ ।
સુધન્વન્પુનરિચ્છામિ ત્વયા દત્તં વિરોચનમ્ ॥
સુધન્વોવાચ ।

યદ્ધર્મમવૃણીથાસ્ત્વં ન કામાદનૃતં વદીઃ ।
પુનર્દદામિ તે પુત્રં તસ્માત્પ્રહ્લાદ દુર્લભમ્ ॥

એષ પ્રહ્લાદ પુત્રસ્તે મયા દત્તો વિરોચનઃ ।
પાદપ્રક્ષાલનં કુર્યાત્કુમાર્યાઃ સન્નિધૌ મમ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

તસ્માદ્રાજેન્દ્ર ભૂમ્યર્થે નાનૃતં વક્તુમર્હસિ ।
મા ગમઃ સસુતામાત્યો નાશં પુત્રાર્થમબ્રુવન્ ॥

ન દેવા યષ્ટિમાદાય રક્ષન્તિ પશુપાલવત્ ।
યં તુ રક્ષિતુમિચ્છન્તિ બુદ્ધ્યા સંયોજયન્તિ તમ્ ॥

યથાયથા હિ પુરુષઃ કલ્યાણે કુરુતે મનઃ ।
તથાતથાઽસ્ય સર્વાર્થાઃ સિદ્ધ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ ॥

નૈનં છન્દાંસિ વૃજિનાત્તારયન્તિ માયાવિનં માયયા વર્તમાનમ્ ।
નીડં શકુન્તા ઇવ જાતપક્ષા- શ્છન્દાંસ્યેનં પ્રજહત્યન્તકાલે ॥

મદ્યપાનં કલહં પૂગવૈરં ભાર્યાપત્યોરન્તરં જ્ઞાતિભેદમ્ ।
રાજદ્વિષ્ટં સ્ત્રીપુંસયોર્વિવાદં વર્જ્યાન્યાહુર્યશ્ચ પન્થાઃ પ્રદુષ્ટઃ ॥

સામુદ્રિકં વણિજં ચોરપૂર્વં શલાકધૂર્તં ચ ચિકિત્સકં ચ ।
અરિં ચ મિત્રં ચ કુશીલવં ચ નૈતાન્સાક્ષ્યે ત્વધિકૃર્વીત સપ્ત ॥

માનાગ્નિહોત્રમુત માનમૌનં માનેનાધીતમુત માનયજ્ઞઃ ।
એતાનિ ચત્વાર્યભયઙ્કરાણિ ભયં પ્રયચ્છન્ત્યયથાકૃતાનિ ॥

અગારદાહી ગરદઃ કુણ્ડાશી સોમવિક્રયી ।
પર્વકારશ્ચ સૂચી ચ મિત્રધ્રુક્પારદારિકઃ ॥

ભ્રૂણહા ગુરુતલ્પી ચ યશ્ચ સ્યાત્પાનપો દ્વિજઃ ।
અતિતીક્ષ્ણશ્ચ કારુશ્ચ નાસ્તિકો વેદનિન્દકઃ ॥

સ્રુવપ્રગ્રહણો વ્રાત્યઃ કીનાશશ્ચાત્મવાનપિ ।
રક્ષેત્યુક્તશ્ચ યો હિંસ્યાત્સર્વે બ્રહ્મહભિઃ સમાઃ ॥

તૃણોલ્કયા જ્ઞાયતે જાતરૂપં વૃત્તેન ભદ્રો વ્યવહારેણ સાધુઃ ।
શૂરો ભયેષ્વર્થકૃચ્છ્રેષુ ધીરઃ કૃચ્છ્રેષ્વાપત્સુ સુહૃદશ્ચારયશ્ચ ॥

જરા રૂપં હરતિ હિ ધૈર્યમાશા મૃત્યુઃ પ્રાણાન્ધર્મચર્યામસૂયા ।
ક્રોધઃ શ્રિયં શીલમનાર્યસેવા હ્રિયં કામઃ સર્વમેવાભિમાનઃ ।

ન ક્રોધિનોઽર્થો ન નૃશમ્મસ્ય મિત્રં ક્રૃગસ્ય ન સ્ત્રી સુખિનો ન વિદ્યા ।
ન કામિનો હ્રીરલસસ્ય ન શ્રીઃ સર્વં તુ ન સ્યાદનવસ્થિતસ્ય ॥

શ્રીર્મઙ્ગલાન્પ્રભવતિ પ્રાગલ્ભ્યાત્સમ્પ્રવર્ધતે ।
દાક્ષ્યાત્તુ કુરુતે મૂલં સંયમાન્પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥

અષ્ટૌ ગુણાઃ પુરુષં દીપયન્તિ પ્રજ્ઞા ચ કૌલ્યં ચ દમઃ શ્રુતં ચ ।
પરાક્રમશ્ચાબહુભાષિતા ચ દાનં યથાશક્તિ કૃતજ્ઞતા ચ ॥

એતાન્ગુણાંસ્તત મહાનુભાવા- નેકો ગુણઃ સંશ્રયતે પ્રસહ્ય
રાજા યદા સત્કુરુતે મનુષ્યં સર્વાન્ગુણાનેપ ગુણોતિભાતિ ॥

અષ્ટૌ નૃપેમાનિ મનુષ્યલોકે સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય નિદર્શનાનિ ।
ચત્વાર્યેપામન્વવેતાનિ સદ્ભિ- શ્ચત્વારિ ચૈપામનુયાન્તિ સન્તઃ ॥

યજ્ઞો દાનમધ્યયનં તપશ્ચ ચત્વાર્યેતાન્યન્વવેતાનિ સદ્ભિઃ ।
દમઃ સત્યમાર્જવમાનૃશંસ્યં ચત્વાર્યેતાન્યનુયાન્તિ સન્તઃ ॥

ઇજ્યાધ્યયનદાનાનિ તપઃ સત્યં ક્ષમા ઘૃણા ।
અલોભ ઇતિ માર્ગોઽયં ધર્મસ્યાષ્ટવિધઃ સ્મૃતઃ ॥

તત્ર પૂર્વચતુર્વર્ગો દમ્ભાર્થમપિ સેવ્યતે ।
ઉત્તરશ્ચ ચતુર્વર્ગો નામહાત્મસુ તિષ્ઠતિ ॥

ન સા સભા યત્ર ન સન્તિ વૃદ્ધા ન તે વૃદ્ધા યે ન વદન્તિ ધર્મમ્ ।
નાસૌ ધર્મો યત્ર ન સત્યમસ્તિ ન તત્સત્યં યચ્છલેનાનુવિદ્ધમ્ ॥

સત્યં રૂપં શ્રુતં વિદ્યા કૌલ્યં શીલં બલં ધનમ્ ।
શૌર્યં ચ ચિત્રભાષ્યં ચ દશેમે સ્વર્ગયોનયઃ ॥

પાપં કુર્વન્પાપકીર્તિઃ પાપમેવાશ્રુતે ફલમ્ ।
પુણ્યં કુર્વન્પાપકીર્તિઃ પુણ્યમત્યન્તમશ્રુતે ॥

તસ્માત્પાપં ન કુર્વીત પુરુષઃ શંસિતવ્રતઃ ।
પાપં પ્રજ્ઞાં નાશયતિ ક્રિયમાણં પુઃન પુઃનઃ ॥

વૃદ્ધપ્રજ્ઞઃ પાપમેવ નિત્યમારભતે નરઃ ।
પુણ્યં પ્રજ્ઞાં વર્ધયતિ ક્રિયમાણં પુનઃ પુનઃ ॥

વૃદ્ધપ્રજ્ઞઃ પુણ્યમેવ નિત્યમારભતે નરઃ । પુણ્યં કુર્વન્પુણ્યકીર્તિઃ પુણ્યં સ્થાનં સ્મ ગચ્છતિ ।
તસ્માત્પુણ્યં નિષેવેત પુરુષઃ સુસમાહિતઃ ॥

અસૂયકો દન્દશૂકો નિષ્ઠુરો વૈરકૃચ્છઠઃ ।
સ કૃચ્છ્રં મહદાપ્નોતિ નચિરાત્પાપમાચરન્ ॥

અનસૂયુઃ કૃતપ્રજ્ઞઃ શોભનાન્યાચરન્સદા ।
નકૃચ્છ્રં મહદાપ્નોતિ સર્વત્ર ચ વિરોચતે ॥

પ્રજ્ઞામેવાગમયતિ યઃ પ્રાજ્ઞેભ્યઃ સ પણ્ડિતઃ ।
પ્રાજ્ઞો હ્યવાપ્ય ધર્માર્થૌ શક્નોતિ સુખમેધિતુમ્ ॥

દિવસેનૈવ તત્કુર્યાદ્યેન રાત્રૌ સુખં વસેત્ ।
અષ્ટમાસેન તત્કુર્યાદ્યેન વર્ષાઃ સુખં વસેત્ ॥

પૂર્વે વયસિ તત્કુર્યાદ્યેન વૃદ્ધઃ સુખં વસેત્ ।
યાવજ્જીવં તુ તત્કુર્યાદ્યેન પ્રેત્ય સુખં વસેત્ ॥

જીર્ણમન્નં પ્રશંસન્તિ ભાર્યાં ચ ગતયૌવનામ્ ।
શૂરં વિજિતસઙ્ગ્રામં ગતપારં તપસ્વિનમ્ ॥

ધનેનાધર્મલબ્ધેન યચ્છિદ્રમપિધીયતે ।
અસંવૃતં તદ્ભવતિ તતોઽન્યદવદીર્યતે ॥

ગુરુરાત્મવતાં શાસ્તા શાસ્તા રાજા દુરાત્મનામ્ ।
અન્તઃ પ્રચ્છન્નપાપાનાં શાસ્તા વૈવસ્વતો યમઃ ॥

ઋષીણાં ચ નદીનાં ચ કુલાનાં ચ મહાત્મનામ્ ।
પ્રભવો નાધિગન્તવ્યઃ સ્ત્રીણાં દુશ્ચરિતસ્ય ચ ॥

દ્વિજાતિપૂજાભિરતો દાતા જ્ઞાતિષુ ચાર્જવી ।
ક્ષત્રિયઃ શીલભાગ્રાજંશ્ચિરં પાલયતે મહીમ્ ॥

સુવર્ણપુષ્પાં પૃથિવીં ચિન્વન્તિ પુરુષાસ્ત્રયઃ ।
શૂરશ્ચ કૃતવિદ્યશ્ચ યશ્ચ જાનાતિ સેવિતુમ્ ॥

બુદ્ધિશ્રેષ્ઠાનિ કર્માણિ બાહુમધ્યાનિ ભારત ।
તાનિ જઙ્ઘાજઘન્યાનિ ભારપ્રત્યવરાણિ ચ ॥

દુર્યોધનેઽથ શકુનૌ મૂઢે દુઃશાસને તથા ।
કર્મે ચૈશ્વર્યમાધાય કથં ત્વં ભૂતિમિચ્છસિ ॥

સર્વૈર્ગુણૈરુપેતાસ્તુ પાણ્ડવા ભરતર્ષભ ।
પિતૃવત્ત્વયિ વર્તન્તે તેષુ વર્તસ્વ પુત્રવત્ ॥