Mahabharata · Chapter 4.5

karmāṇyuktāni yuṣmābhiryāni tāni cariṣyatha /
mama cāpi yathā buddhirucitā hi viniścayāt //

purohito'yamasmākamagnihotrāṇi rakṣatu /
sūtapaurogavaiḥ sārdhaṃ drupadasya niveśane //

indrasenamukhāśceme rathānādāya kevalān /
yāntu dvāravatīṃ śīghramiti me vartate matiḥ //

imāśca nāryo draupadyāḥ sarvāśca paricārikā /
pāñcālāneva gacchantu sūtapaurogavaiḥ saha //

sarvairapi ca vaktavyaṃ na prājñāyanta pāṇḍavāḥ . ardharātre mahātmāno bhikṣādānbrāhmaṇānapi /
gatā hyasmānapāhāya sarve dvaitavanāditi //
vaiśampāyana uvāca /

evaṃ te'nyonyamāmantrya karmāṇyuktvā pṛthakpṛthak /
dhaumyamāmantrayāmāsuḥ sa ca tānmantramabravīt //

tānanvaśātsa dharmātmā sarvadharmaviśeṣavit /
dhaumyaḥ purohito rājanpāṇḍavānpuruṣarṣabhān //
dhaumya uvāca /

viditaṃ vai yathā sarvaṃ loke vṛttamidaṃ nṛpa /
vidite cāpi vaktavyaṃ suhṛdbhiranurāgataḥ //

ato'hamabhivakṣyāmi hetumātraṃ nibodhata / hantemāṃ rājavasatiṃ rājaputrā bravīmi vaḥ /
yathā rājakulaṃ prāpya caranproṣya na riṣyati //

durvāsameva kauravya jātena kuruveśmani /
amānitena mānārha gūḍhena parivatsaram //

diṣṭadvāro labheddraṣṭuṃ rājasveṣu na viśvaset /
na cānuśiṣyādrājānamapṛcchantaṃ kadācana //

tūṣṇīṃ tvenamupāsīta kāle samabhipūjayet //

asūyanti hi rājāno janānanṛtavādinaḥ /
tathaiva cāvamanyante mantriṇaṃ vādinaṃ mṛṣā //

vidite cāsya kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi /
evaṃ vicarato rājñi na kṣatirjāyate kvacit //

pāṇḍavāgnirayaṃ loke sarvaśastramayo mahāna /
bhartā goptā ca bhūtānāṃ rājā puruṣavigrahaḥ //

sarvātmanā vartamānaṃ yathā doṣo na saṃspṛśet /
rājānamupatiṣṭhantaṃ tasya vṛttaṃ nibodhata //

kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam /
nāvamanyeta medhāvī kṛśānapi kadācana //

etatrayaṃ ca puruṣaṃ nirdahedavamānitam /
rājā tasmādbudhairnityaṃ pūjanīyaḥ prayatnataḥ //

nātivarteta maryādāṃ puruṣo rājasammataḥ /
vyavahāraṃ punarloke maryādāṃ paṇḍitā viduḥ //

na hi putraṃ na naptāraṃ na bhrātaramarindama /
samatikrāntamaryādaṃ pūjayanti parādhipāḥ //

gacchannapi parāṃ bhūtiṃ bhūmipālaniyojitaḥ /
jātyandha iva manyeta maryādāmanucintayan //

dhṛṣṭo dvāraṃ sadā paśyanna ca rājasu viśvaset /
tadevāsanamanvicchedyatra nābhilaṣetparaḥ //

yatropaviṣṭaḥ sankalpaṃ nopahanyādbalīyasaḥ /
tadāsanaṃ rājakule īpseta puruṣo vasan //

yathainaṃ yatra cāsīnaṃ śaṅkayedduṣṭacariṇam /
na tatropaviśejjātu yo rājavasatiṃ vaset //

svabhūmau kāmamāsīta tiṣṭhedvā rājasannidhau /
na tvevāsanamanyasya prārthayeta kadācana //

parāsanagataṃ hyenaṃ parasya paricārakāḥ /
pariṣadyapakarṣeyuḥ parihāsyeta śatrubhiḥ //

nityaṃ vipratiṣiddhaṃ tatpurastādāsanaṃ matam /
arthārthaṃ hi yadā bhṛtyo rājānamupatiṣṭhate //

dakṣiṇaṃ vā'tha vāmaṃ vā bhāgamāśritya paṇḍitaḥ / tiṣṭhedvinītavadrājanna purastānna pṛṣṭhataḥ /
rākṣiṇāmāttaśastrāṇāṃ paścātsthānaṃ vidhīyate //

mātṛgotre svagotre vā nāmnā śīlena vā punaḥ /
sangrahārthaṃ manuṣyāṇāṃ nityamābhāṣitā bhavet //

pūjyamānopi yo rājñā naro na pratipūjayet /
nainamārādhayejjātu śāstā śiṣyānivālasān //

nāsya yugyaṃ na paryaṅkaṃ nāsanaṃ na rathaṃ tathā /
ārohetsammato'smīti yo rājavasatiṃ vaset //

yo vai gṛhebhyaḥ pravasankriyamāṇamanusmaran /
utthāne nityasankalpo nistandrīḥ sanghatātmavān //

parītaḥ kṣutpipāsābhyāṃ vihāya paridevanam /
duḥkhena sukhamanvicchedyo rājavasatiṃ vaset //

anyeṣu preṣyamāṇeṣu purastāddhīra utpatet /
kariṣyāmyahamityeva yaḥ sa rājasu sidhyati //

uṣṇe vā yadi vā śīte rātrau vā yadi vā divā /
ādiṣṭo na vikalpeta yaḥ sa rājasu siddhyati //

naiva prāpto'vamanyeta sadā'mātyo viśāradaḥ . mānaṃ prāpto na hṛṣyeta na vyathecca vimānitaḥ /
ṛdurmṛduḥ satyavādo yaḥ sa rājasu siddhyati //

naiva lābhāddharṣamiyānna vyathecca vimānitaḥ /
samaḥ pūrṇatuleva syādyo rājavasatiṃ vaset //

alpeccho dhṛtimānrājañchāyevānugataḥ sadā /
dakṣaḥ pradakṣiṇo dhīraḥ sa rājavasatiṃ vaset //

itihāsapurāṇajñaḥ kuśalaḥ satkathāsu ca /
vadānyaḥ satyavākvāpi yo rājavasatiṃ vaset //

na mitho bhāṣitaṃ rājño manuṣyeṣu prakāśayet /
yaṃ cāsūyanti rājānaḥ puruṣaṃ no vadecca tam //

naiṣāṃ karmasu saṃyukto dhanaṃ kiñcidupaspṛśet /
prāpnuyādādadāno vā bandhaṃ vā vadhameva vā //

hulyopasthitayoḥ paśya mama cānyasya cobhayoḥ /
anyaṃ puṣṇāti maddhīnamiti dhīro na muhyati //

śreyāṃsaṃ hi parityajya vaidyaṃ karmaṇikarmaṇi /
pāpīyāṃsaṃ prakurvīrañśīlameṣāṃ tathāvidham //

naiṣāṃ dāreṣu kurvīta prājño maitrīṃ kathañcana /
rakṣaṇaṃ tu na seveta yo rājavasatiṃ vaset //

yadā hyabhisamīkṣeta preṣyaṃ strībhiḥ samāgatam /
buddhiḥ paribhavettasya rājā śaṅketa vā punaḥ //

śaṅkitasya punaḥ strīṣu kasya bhṛtyasya bhūmipaḥ /
jīvitaṃ sādhu manyeta prakṛtistho balātkṛtaḥ //

harṣavastuṣu cāpyatra vartamāneṣu keṣu cit /
nātigāḍhaṃ prahṛṣyeta tānyevāsyānupūjayet // 47 //

harṣāddhi mandaḥ puruṣaḥ svairaṃ kurvīta vaikṛtam /
tadasyāntaḥpure vṛttamīkṣāṃ kurvīta bhūmipaḥ //

antaḥpuragataṃ hyenaṃ striyaḥ klībāśca sarvataḥ /
vartamānaṃ yathāvacca kutsayeyurasaṃśayam //

tasmādgambhīramātmānaṃ kṛtvā harṣaṃ niyamya ca /
nityamantaḥpure rājño na vṛttaṃ kīrtayedbahiḥ //

yathā hi sumahāmantro bhidyamāno haretsukham /
evamantaḥpure vṛttaṃ śrūyamāṇaṃ bahirbhavet //

yā tu vṛttirabāhyānāṃ bāhyānāmapi kevalam /
ubhayeṣāṃ samastānāṃ śṛṇu rājopajīvinām //

na striyo jātu manyeta bāhye vābhyantare'pi vā /
anujīvināṃ narendrastu sṛjeddhi sumahadbhayam //

matvā'sya priyamātmānaṃ rājaratnāni rājavat /
arājā rājayogyāni nopayuñjīta paṇḍitaḥ //

arājānaṃ hi ratnāni rājakāntāni rājavat /
bhuñjānaṃ taṃ naraṃ rājā na titikṣeta jīvitam //

tasmādavyaktabhogena bhoktavyaṃ bhūtimicchatā /
tulyabhogaṃ hi rājā tu bhṛtyaṃ kopena yojayet //

na cāpatyena samprītiṃ rājñaḥ kurvīta kenacit /
adhikṣiptamanarthaṃ ca dveṣyaṃ ca parivarjayet //

etāṃ hi sevamānasya narasīmāṃ caturvidhām /
dvidhā vicchidyate mūlaṃ rājamūlopasevinaḥ //

etaistu viparītā yā narasīmā narādhamaiḥ /
tathā kurvīta saṃsargaṃ na virodhaṃ kathañcana //

bandhubhiśca narendrasya balavadbhiśca mānavaiḥ /
sādhu manyeta saṃsargaṃ na virodhaṃ kathañcana //

tābhyāṃ tu narasīmābhyāṃ viruddhasyālpatejasaḥ /
prathamaṃ chidyate mūlaṃ dvitīyaṃ jāyate bhayam //

uddhatānāṃ ca yo veṣaḥ kuhakānāṃ ca yo bhavet . rājaveṣaṃ ca vispaṣṭaṃ sevamāno na vardhate /
itarābhyāṃ tu veṣābhyāṃ parihāsyeta bāndhavaiḥ //

apumbhiścaiva pumbhiśca strībhiḥ strīdarśibhirnaraiḥ /
śakye sati na sambhāṣāṃ jātu kurvīta karhicit //

pratisambhāṣamāṇo hi tribhiretairacetanaḥ /
śyenaḥ peśīmivādatte puruṣo bhūtimātmanaḥ //

ye ca rājñā'bhisatkāraṃ labherankāraṇādiva /
taiśca sāmantadūtaiśca na saṃsajyeta karhicit //

na cānyācaritāṃ bhūmimasandiṣṭo mahīpateḥ /
upaseveta medhāvī yo rājavasatiṃ vaset //

na ca sandarśane rājñāṃ prabandhamabhisañjapet /
api caitaddaridrāṇāṃ vyalīkasthānamuttamam //

arthakāmā ca yā nārī rājānaṃ syādupasthitā /
anujīvī tathāyuktāṃ nidhyāyanduṣyate ca saḥ //

tasmānnārīṃ na nidhyāyettathāyuktāṃ vicakṣaṇaḥ /
tathā kṣutaṃ ca vātaṃ ca niṣṭhīvaṃ cācarecchanaiḥ //

na narmasu hasejjātu mūḍhavṛttirhi sā smṛtā /
smitaṃ tu mṛdupūrveṇa darśayīta prasādajam //

na cākṣau na bhujau jātu na ca vākyaṃ samākṣipet /
na ca tiryagavekṣeta cakṣurbhyāṃ samyagācaret //

bhrukuṭiṃ ca na kurvīta na cāṅguṣṭhairlikhenmahīm /
na ca gāḍhaṃ vijṛmbheta jātu rājñaḥ samīpataḥ //

na praśaṃsennā cāsūyetpriyeṣu ca hiteṣu ca /
stūyamāneṣu vā tatra dūṣyamāneṣu vā punaḥ //

atha sandṛśyamāneṣu priyeṣu ca hiteṣu ca /
śrūyamāṇeṣu vākyeṣu varṇayedamṛtaṃ yathā //

na rājñaḥ pratikūlāni sevamānaḥ sukhī bhavet /
putro vā yadi vā bhrātā yadyapyātmasamo bhavet //

apramatto hi rājānaṃ rañjayecchīlasampadā /
utthānena tu medhāvī śaucena vividhena ca //

snānaṃ hi vastraśuddhiśca śārīraṃ śaucamucyate /
asaktiḥ prākṛtārtheṣu dvitīyaṃ śaucamucyate //

rājā bhojo virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatirnṛpaḥ /
ya etaiḥ stūyate śabdaiḥ kastaṃ nārcitumarhati //

tasmādbhaktyā ca yuktaḥ sansatyavādī jitendriyaḥ /
medhāvī dhṛtimānprājñaḥ saṃśrayīta mahīpatim //

kṛtajñaṃ prājñamakṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyam /
vardhamānaṃ sthitaṃ sthāne saṃśrayīta mahīpatim //

eṣa vaḥ samudācāraḥ samuddiṣṭo yathāvidhi /
yathārthānsamprapatsyante pārtha rājopajīvinaḥ //

saṃvatsaramimaṃ tāvadevaṃśīlā bubhūṣathaḥ /
tataḥ svaviṣayaṃ prāpya yathākāmaṃ cariṣyatha //
vaiśampāyana uvāca /

taṃ tathetyabruvanpārthāḥ pitṛkalpaṃ yaśasvinam /
prahṛṣṭāścābhivādyainamupātiṣṭhanparantapāḥ //

teṣāṃ pratiṣṭhamānānāṃ mantrāṃśca brāhmaṇo'japat /
bhavāya rājyalābhāya vīryāya vijayāya ca //

tato'bravīdasau vipro vācamāśīḥ prayujya ca /
svadravyapratilābhāya śatrūṇāṃ mardanāya ca //

svasti vostu śivaḥ panthā drakṣyāmi punarāgatān / ityuktā hṛṣṭamanaso guruṇā tena dhīmatā /

yudhiṣṭhiramukhāḥ sarve gantuṃ samupacakramuḥ //