મહાભારત · અધ્યાય 4.5

કર્માણ્યુક્તાનિ યુષ્માભિર્યાનિ તાનિ ચરિષ્યથ ।
મમ ચાપિ યથા બુદ્ધિરુચિતા હિ વિનિશ્ચયાત્ ॥

પુરોહિતોઽયમસ્માકમગ્નિહોત્રાણિ રક્ષતુ ।
સૂતપૌરોગવૈઃ સાર્ધં દ્રુપદસ્ય નિવેશને ॥

ઇન્દ્રસેનમુખાશ્ચેમે રથાનાદાય કેવલાન્ ।
યાન્તુ દ્વારવતીં શીઘ્રમિતિ મે વર્તતે મતિઃ ॥

ઇમાશ્ચ નાર્યો દ્રૌપદ્યાઃ સર્વાશ્ચ પરિચારિકા ।
પાઞ્ચાલાનેવ ગચ્છન્તુ સૂતપૌરોગવૈઃ સહ ॥

સર્વૈરપિ ચ વક્તવ્યં ન પ્રાજ્ઞાયન્ત પાણ્ડવાઃ . અર્ધરાત્રે મહાત્માનો ભિક્ષાદાન્બ્રાહ્મણાનપિ ।
ગતા હ્યસ્માનપાહાય સર્વે દ્વૈતવનાદિતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં તેઽન્યોન્યમામન્ત્ર્ય કર્માણ્યુક્ત્વા પૃથક્પૃથક્ ।
ધૌમ્યમામન્ત્રયામાસુઃ સ ચ તાન્મન્ત્રમબ્રવીત્ ॥

તાનન્વશાત્સ ધર્માત્મા સર્વધર્મવિશેષવિત્ ।
ધૌમ્યઃ પુરોહિતો રાજન્પાણ્ડવાન્પુરુષર્ષભાન્ ॥
ધૌમ્ય ઉવાચ ।

વિદિતં વૈ યથા સર્વં લોકે વૃત્તમિદં નૃપ ।
વિદિતે ચાપિ વક્તવ્યં સુહૃદ્ભિરનુરાગતઃ ॥

અતોઽહમભિવક્ષ્યામિ હેતુમાત્રં નિબોધત । હન્તેમાં રાજવસતિં રાજપુત્રા બ્રવીમિ વઃ ।
યથા રાજકુલં પ્રાપ્ય ચરન્પ્રોષ્ય ન રિષ્યતિ ॥

દુર્વાસમેવ કૌરવ્ય જાતેન કુરુવેશ્મનિ ।
અમાનિતેન માનાર્હ ગૂઢેન પરિવત્સરમ્ ॥

દિષ્ટદ્વારો લભેદ્દ્રષ્ટું રાજસ્વેષુ ન વિશ્વસેત્ ।
ન ચાનુશિષ્યાદ્રાજાનમપૃચ્છન્તં કદાચન ॥

તૂષ્ણીં ત્વેનમુપાસીત કાલે સમભિપૂજયેત્ ॥

અસૂયન્તિ હિ રાજાનો જનાનનૃતવાદિનઃ ।
તથૈવ ચાવમન્યન્તે મન્ત્રિણં વાદિનં મૃષા ॥

વિદિતે ચાસ્ય કુર્વીત કાર્યાણિ સુલઘૂન્યપિ ।
એવં વિચરતો રાજ્ઞિ ન ક્ષતિર્જાયતે ક્વચિત્ ॥

પાણ્ડવાગ્નિરયં લોકે સર્વશસ્ત્રમયો મહાન ।
ભર્તા ગોપ્તા ચ ભૂતાનાં રાજા પુરુષવિગ્રહઃ ॥

સર્વાત્મના વર્તમાનં યથા દોષો ન સંસ્પૃશેત્ ।
રાજાનમુપતિષ્ઠન્તં તસ્ય વૃત્તં નિબોધત ॥

ક્ષત્રિયં ચૈવ સર્પં ચ બ્રાહ્મણં ચ બહુશ્રુતમ્ ।
નાવમન્યેત મેધાવી કૃશાનપિ કદાચન ॥

એતત્રયં ચ પુરુષં નિર્દહેદવમાનિતમ્ ।
રાજા તસ્માદ્બુધૈર્નિત્યં પૂજનીયઃ પ્રયત્નતઃ ॥

નાતિવર્તેત મર્યાદાં પુરુષો રાજસમ્મતઃ ।
વ્યવહારં પુનર્લોકે મર્યાદાં પણ્ડિતા વિદુઃ ॥

ન હિ પુત્રં ન નપ્તારં ન ભ્રાતરમરિન્દમ ।
સમતિક્રાન્તમર્યાદં પૂજયન્તિ પરાધિપાઃ ॥

ગચ્છન્નપિ પરાં ભૂતિં ભૂમિપાલનિયોજિતઃ ।
જાત્યન્ધ ઇવ મન્યેત મર્યાદામનુચિન્તયન્ ॥

ધૃષ્ટો દ્વારં સદા પશ્યન્ન ચ રાજસુ વિશ્વસેત્ ।
તદેવાસનમન્વિચ્છેદ્યત્ર નાભિલષેત્પરઃ ॥

યત્રોપવિષ્ટઃ સન્કલ્પં નોપહન્યાદ્બલીયસઃ ।
તદાસનં રાજકુલે ઈપ્સેત પુરુષો વસન્ ॥

યથૈનં યત્ર ચાસીનં શઙ્કયેદ્દુષ્ટચરિણમ્ ।
ન તત્રોપવિશેજ્જાતુ યો રાજવસતિં વસેત્ ॥

સ્વભૂમૌ કામમાસીત તિષ્ઠેદ્વા રાજસન્નિધૌ ।
ન ત્વેવાસનમન્યસ્ય પ્રાર્થયેત કદાચન ॥

પરાસનગતં હ્યેનં પરસ્ય પરિચારકાઃ ।
પરિષદ્યપકર્ષેયુઃ પરિહાસ્યેત શત્રુભિઃ ॥

નિત્યં વિપ્રતિષિદ્ધં તત્પુરસ્તાદાસનં મતમ્ ।
અર્થાર્થં હિ યદા ભૃત્યો રાજાનમુપતિષ્ઠતે ॥

દક્ષિણં વાઽથ વામં વા ભાગમાશ્રિત્ય પણ્ડિતઃ । તિષ્ઠેદ્વિનીતવદ્રાજન્ન પુરસ્તાન્ન પૃષ્ઠતઃ ।
રાક્ષિણામાત્તશસ્ત્રાણાં પશ્ચાત્સ્થાનં વિધીયતે ॥

માતૃગોત્રે સ્વગોત્રે વા નામ્ના શીલેન વા પુનઃ ।
સન્ગ્રહાર્થં મનુષ્યાણાં નિત્યમાભાષિતા ભવેત્ ॥

પૂજ્યમાનોપિ યો રાજ્ઞા નરો ન પ્રતિપૂજયેત્ ।
નૈનમારાધયેજ્જાતુ શાસ્તા શિષ્યાનિવાલસાન્ ॥

નાસ્ય યુગ્યં ન પર્યઙ્કં નાસનં ન રથં તથા ।
આરોહેત્સમ્મતોઽસ્મીતિ યો રાજવસતિં વસેત્ ॥

યો વૈ ગૃહેભ્યઃ પ્રવસન્ક્રિયમાણમનુસ્મરન્ ।
ઉત્થાને નિત્યસન્કલ્પો નિસ્તન્દ્રીઃ સન્ઘતાત્મવાન્ ॥

પરીતઃ ક્ષુત્પિપાસાભ્યાં વિહાય પરિદેવનમ્ ।
દુઃખેન સુખમન્વિચ્છેદ્યો રાજવસતિં વસેત્ ॥

અન્યેષુ પ્રેષ્યમાણેષુ પુરસ્તાદ્ધીર ઉત્પતેત્ ।
કરિષ્યામ્યહમિત્યેવ યઃ સ રાજસુ સિધ્યતિ ॥

ઉષ્ણે વા યદિ વા શીતે રાત્રૌ વા યદિ વા દિવા ।
આદિષ્ટો ન વિકલ્પેત યઃ સ રાજસુ સિદ્ધ્યતિ ॥

નૈવ પ્રાપ્તોઽવમન્યેત સદાઽમાત્યો વિશારદઃ . માનં પ્રાપ્તો ન હૃષ્યેત ન વ્યથેચ્ચ વિમાનિતઃ ।
ઋદુર્મૃદુઃ સત્યવાદો યઃ સ રાજસુ સિદ્ધ્યતિ ॥

નૈવ લાભાદ્ધર્ષમિયાન્ન વ્યથેચ્ચ વિમાનિતઃ ।
સમઃ પૂર્ણતુલેવ સ્યાદ્યો રાજવસતિં વસેત્ ॥

અલ્પેચ્છો ધૃતિમાન્રાજઞ્છાયેવાનુગતઃ સદા ।
દક્ષઃ પ્રદક્ષિણો ધીરઃ સ રાજવસતિં વસેત્ ॥

ઇતિહાસપુરાણજ્ઞઃ કુશલઃ સત્કથાસુ ચ ।
વદાન્યઃ સત્યવાક્વાપિ યો રાજવસતિં વસેત્ ॥

ન મિથો ભાષિતં રાજ્ઞો મનુષ્યેષુ પ્રકાશયેત્ ।
યં ચાસૂયન્તિ રાજાનઃ પુરુષં નો વદેચ્ચ તમ્ ॥

નૈષાં કર્મસુ સંયુક્તો ધનં કિઞ્ચિદુપસ્પૃશેત્ ।
પ્રાપ્નુયાદાદદાનો વા બન્ધં વા વધમેવ વા ॥

હુલ્યોપસ્થિતયોઃ પશ્ય મમ ચાન્યસ્ય ચોભયોઃ ।
અન્યં પુષ્ણાતિ મદ્ધીનમિતિ ધીરો ન મુહ્યતિ ॥

શ્રેયાંસં હિ પરિત્યજ્ય વૈદ્યં કર્મણિકર્મણિ ।
પાપીયાંસં પ્રકુર્વીરઞ્શીલમેષાં તથાવિધમ્ ॥

નૈષાં દારેષુ કુર્વીત પ્રાજ્ઞો મૈત્રીં કથઞ્ચન ।
રક્ષણં તુ ન સેવેત યો રાજવસતિં વસેત્ ॥

યદા હ્યભિસમીક્ષેત પ્રેષ્યં સ્ત્રીભિઃ સમાગતમ્ ।
બુદ્ધિઃ પરિભવેત્તસ્ય રાજા શઙ્કેત વા પુનઃ ॥

શઙ્કિતસ્ય પુનઃ સ્ત્રીષુ કસ્ય ભૃત્યસ્ય ભૂમિપઃ ।
જીવિતં સાધુ મન્યેત પ્રકૃતિસ્થો બલાત્કૃતઃ ॥

હર્ષવસ્તુષુ ચાપ્યત્ર વર્તમાનેષુ કેષુ ચિત્ ।
નાતિગાઢં પ્રહૃષ્યેત તાન્યેવાસ્યાનુપૂજયેત્ ॥ 47 ॥

હર્ષાદ્ધિ મન્દઃ પુરુષઃ સ્વૈરં કુર્વીત વૈકૃતમ્ ।
તદસ્યાન્તઃપુરે વૃત્તમીક્ષાં કુર્વીત ભૂમિપઃ ॥

અન્તઃપુરગતં હ્યેનં સ્ત્રિયઃ ક્લીબાશ્ચ સર્વતઃ ।
વર્તમાનં યથાવચ્ચ કુત્સયેયુરસંશયમ્ ॥

તસ્માદ્ગમ્ભીરમાત્માનં કૃત્વા હર્ષં નિયમ્ય ચ ।
નિત્યમન્તઃપુરે રાજ્ઞો ન વૃત્તં કીર્તયેદ્બહિઃ ॥

યથા હિ સુમહામન્ત્રો ભિદ્યમાનો હરેત્સુખમ્ ।
એવમન્તઃપુરે વૃત્તં શ્રૂયમાણં બહિર્ભવેત્ ॥

યા તુ વૃત્તિરબાહ્યાનાં બાહ્યાનામપિ કેવલમ્ ।
ઉભયેષાં સમસ્તાનાં શૃણુ રાજોપજીવિનામ્ ॥

ન સ્ત્રિયો જાતુ મન્યેત બાહ્યે વાભ્યન્તરેઽપિ વા ।
અનુજીવિનાં નરેન્દ્રસ્તુ સૃજેદ્ધિ સુમહદ્ભયમ્ ॥

મત્વાઽસ્ય પ્રિયમાત્માનં રાજરત્નાનિ રાજવત્ ।
અરાજા રાજયોગ્યાનિ નોપયુઞ્જીત પણ્ડિતઃ ॥

અરાજાનં હિ રત્નાનિ રાજકાન્તાનિ રાજવત્ ।
ભુઞ્જાનં તં નરં રાજા ન તિતિક્ષેત જીવિતમ્ ॥

તસ્માદવ્યક્તભોગેન ભોક્તવ્યં ભૂતિમિચ્છતા ।
તુલ્યભોગં હિ રાજા તુ ભૃત્યં કોપેન યોજયેત્ ॥

ન ચાપત્યેન સમ્પ્રીતિં રાજ્ઞઃ કુર્વીત કેનચિત્ ।
અધિક્ષિપ્તમનર્થં ચ દ્વેષ્યં ચ પરિવર્જયેત્ ॥

એતાં હિ સેવમાનસ્ય નરસીમાં ચતુર્વિધામ્ ।
દ્વિધા વિચ્છિદ્યતે મૂલં રાજમૂલોપસેવિનઃ ॥

એતૈસ્તુ વિપરીતા યા નરસીમા નરાધમૈઃ ।
તથા કુર્વીત સંસર્ગં ન વિરોધં કથઞ્ચન ॥

બન્ધુભિશ્ચ નરેન્દ્રસ્ય બલવદ્ભિશ્ચ માનવૈઃ ।
સાધુ મન્યેત સંસર્ગં ન વિરોધં કથઞ્ચન ॥

તાભ્યાં તુ નરસીમાભ્યાં વિરુદ્ધસ્યાલ્પતેજસઃ ।
પ્રથમં છિદ્યતે મૂલં દ્વિતીયં જાયતે ભયમ્ ॥

ઉદ્ધતાનાં ચ યો વેષઃ કુહકાનાં ચ યો ભવેત્ . રાજવેષં ચ વિસ્પષ્ટં સેવમાનો ન વર્ધતે ।
ઇતરાભ્યાં તુ વેષાભ્યાં પરિહાસ્યેત બાન્ધવૈઃ ॥

અપુમ્ભિશ્ચૈવ પુમ્ભિશ્ચ સ્ત્રીભિઃ સ્ત્રીદર્શિભિર્નરૈઃ ।
શક્યે સતિ ન સમ્ભાષાં જાતુ કુર્વીત કર્હિચિત્ ॥

પ્રતિસમ્ભાષમાણો હિ ત્રિભિરેતૈરચેતનઃ ।
શ્યેનઃ પેશીમિવાદત્તે પુરુષો ભૂતિમાત્મનઃ ॥

યે ચ રાજ્ઞાઽભિસત્કારં લભેરન્કારણાદિવ ।
તૈશ્ચ સામન્તદૂતૈશ્ચ ન સંસજ્યેત કર્હિચિત્ ॥

ન ચાન્યાચરિતાં ભૂમિમસન્દિષ્ટો મહીપતેઃ ।
ઉપસેવેત મેધાવી યો રાજવસતિં વસેત્ ॥

ન ચ સન્દર્શને રાજ્ઞાં પ્રબન્ધમભિસઞ્જપેત્ ।
અપિ ચૈતદ્દરિદ્રાણાં વ્યલીકસ્થાનમુત્તમમ્ ॥

અર્થકામા ચ યા નારી રાજાનં સ્યાદુપસ્થિતા ।
અનુજીવી તથાયુક્તાં નિધ્યાયન્દુષ્યતે ચ સઃ ॥

તસ્માન્નારીં ન નિધ્યાયેત્તથાયુક્તાં વિચક્ષણઃ ।
તથા ક્ષુતં ચ વાતં ચ નિષ્ઠીવં ચાચરેચ્છનૈઃ ॥

ન નર્મસુ હસેજ્જાતુ મૂઢવૃત્તિર્હિ સા સ્મૃતા ।
સ્મિતં તુ મૃદુપૂર્વેણ દર્શયીત પ્રસાદજમ્ ॥

ન ચાક્ષૌ ન ભુજૌ જાતુ ન ચ વાક્યં સમાક્ષિપેત્ ।
ન ચ તિર્યગવેક્ષેત ચક્ષુર્ભ્યાં સમ્યગાચરેત્ ॥

ભ્રુકુટિં ચ ન કુર્વીત ન ચાઙ્ગુષ્ઠૈર્લિખેન્મહીમ્ ।
ન ચ ગાઢં વિજૃમ્ભેત જાતુ રાજ્ઞઃ સમીપતઃ ॥

ન પ્રશંસેન્ના ચાસૂયેત્પ્રિયેષુ ચ હિતેષુ ચ ।
સ્તૂયમાનેષુ વા તત્ર દૂષ્યમાનેષુ વા પુનઃ ॥

અથ સન્દૃશ્યમાનેષુ પ્રિયેષુ ચ હિતેષુ ચ ।
શ્રૂયમાણેષુ વાક્યેષુ વર્ણયેદમૃતં યથા ॥

ન રાજ્ઞઃ પ્રતિકૂલાનિ સેવમાનઃ સુખી ભવેત્ ।
પુત્રો વા યદિ વા ભ્રાતા યદ્યપ્યાત્મસમો ભવેત્ ॥

અપ્રમત્તો હિ રાજાનં રઞ્જયેચ્છીલસમ્પદા ।
ઉત્થાનેન તુ મેધાવી શૌચેન વિવિધેન ચ ॥

સ્નાનં હિ વસ્ત્રશુદ્ધિશ્ચ શારીરં શૌચમુચ્યતે ।
અસક્તિઃ પ્રાકૃતાર્થેષુ દ્વિતીયં શૌચમુચ્યતે ॥

રાજા ભોજો વિરાટ્ સમ્રાટ્ ક્ષત્રિયો ભૂપતિર્નૃપઃ ।
ય એતૈઃ સ્તૂયતે શબ્દૈઃ કસ્તં નાર્ચિતુમર્હતિ ॥

તસ્માદ્ભક્ત્યા ચ યુક્તઃ સન્સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ।
મેધાવી ધૃતિમાન્પ્રાજ્ઞઃ સંશ્રયીત મહીપતિમ્ ॥

કૃતજ્ઞં પ્રાજ્ઞમક્ષુદ્રં દૃઢભક્તિં જિતેન્દ્રિયમ્ ।
વર્ધમાનં સ્થિતં સ્થાને સંશ્રયીત મહીપતિમ્ ॥

એષ વઃ સમુદાચારઃ સમુદ્દિષ્ટો યથાવિધિ ।
યથાર્થાન્સમ્પ્રપત્સ્યન્તે પાર્થ રાજોપજીવિનઃ ॥

સંવત્સરમિમં તાવદેવંશીલા બુભૂષથઃ ।
તતઃ સ્વવિષયં પ્રાપ્ય યથાકામં ચરિષ્યથ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તં તથેત્યબ્રુવન્પાર્થાઃ પિતૃકલ્પં યશસ્વિનમ્ ।
પ્રહૃષ્ટાશ્ચાભિવાદ્યૈનમુપાતિષ્ઠન્પરન્તપાઃ ॥

તેષાં પ્રતિષ્ઠમાનાનાં મન્ત્રાંશ્ચ બ્રાહ્મણોઽજપત્ ।
ભવાય રાજ્યલાભાય વીર્યાય વિજયાય ચ ॥

તતોઽબ્રવીદસૌ વિપ્રો વાચમાશીઃ પ્રયુજ્ય ચ ।
સ્વદ્રવ્યપ્રતિલાભાય શત્રૂણાં મર્દનાય ચ ॥

સ્વસ્તિ વોસ્તુ શિવઃ પન્થા દ્રક્ષ્યામિ પુનરાગતાન્ । ઇત્યુક્તા હૃષ્ટમનસો ગુરુણા તેન ધીમતા ।

યુધિષ્ઠિરમુખાઃ સર્વે ગન્તું સમુપચક્રમુઃ ॥