Mahabharata · Chapter 3.69

śrutvā vacaḥ sudevasya ṛtuparṇo narādhipaḥ / sārathīnsa samānīya vārṣṇeyaprabhṛtīnnṛpaḥ /
kathayāmāsa yadvṛttaṃ brāhmaṇena śrutaṃ tathā //

bāhukaṃ ca samāhūya damayantyāḥ svayaṃvaram /
sāntyañśrlakṣṇayā vācā bāhukaṃ pratyabhāṣata //

vidarbhānyātumicchāmi damayantyāḥ svayaṃvaram /
ekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka //

evamuktasya kaunteya tena rājñā nalasya ha /
vyadīryata mano duḥkhātpradadhyau ca mahāmanāḥ //

damayantī bhavedevaṃ kinnu duḥkhena mohitā /
asmadarthe bhavedbā'yamupāyaścintito mahān //

nṛśaṃsaṃ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinī / yayā kṣudreṇa nikṛtākṛpaṇā pāpabuddhinā /
strīsvabhāvaścalo loke mama doṣaśca dāruṇaḥ //

mama śokena saṃvignā nairāśyāttanumadhyamā /
naivaṃ sā karhicitkuryātsāpatyā ca viśeṣataḥ //

yadatra satyaṃ vā'satyaṃ gatvā vetsyāmi niścayam /
ṛtuparṇasya vai kāmamātmārthaṃ ca karomyaham //

iti niścitya manasā bāhuko dīnamānasaḥ /
kṛtāluruvācedamṛtuparṇaṃ janādhipam //

pratijānāmi te vākyaṃ gamiṣyāmi narādhipa / ekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṃ nṛpa /
tatrādityodaye kāle śvo vidarbhāngamiṣyasi //

evamukto'bravīdrājā bāhukaṃ prahasanniva /
kiṃ te kāmaṃ karomyadya tuṣṭo'smi tava bāhuka //
bāhuka uvāca /

yāvadyānamidaṃ sajjamṛtuparṇa karomyaham //

tataḥ parīkṣāmaśvānāṃ cakre rājansa bāhukaḥ /
aśvaśālāmupāgamya bhāgasvarinṛpājñayā //

sa tvaryamāṇo bahuśa ṛtuparṇana bāhukaḥ / aśvāñjijñāsamāno vai vicārya ca punaḥpunaḥ /
adhyagacchatkṛśānaśvānsamarthānadhvani kṣamān //

tejobalasamāyuktānkulaśīlasamanvitān /
varjitām̐llakṣaṇairhīnaiḥ pṛthuprothānmahāhanūn //

śuddhāndaśabhirāvartaiḥ sindhujānvātaraṃhasaḥ /
dṛśyamānānkṛśānaṅgairjavenāpratimānpathi //

tāndṛṣṭvā durbalānnājā prāha kopasamanvitaḥ /
kimidaṃ prārthitaṃ kartuṃ pralabdhavyā na te vacam //

kathamalpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā ratham /
mahānadhvā sa caikāhnā gantavyaḥ kathamīdṛśaiḥ //
bāhuka uvāca /

[eko lalāṭe dve mūrdhni dvaudvau pārśvopapārśvayoḥ / dvaudvau vakṣasi vijñairyau prayāṇe caika eva tu // ]

ete hayā gamiṣyanti vidarbhānnātra saṃśayaḥ /
yānanyānmanyase rājanbrūhi tānyojayāmite //
ṛtuparṇa uvāca /

tvameva hayatattvajñaḥ kuśalo hyasi bāhuka /
yānmanyase samarthāstvaṃ kṣipraṃ tāneva yojaya //

tataḥ sadaśvāṃścaturaḥ kulaśīlasamanvitān /
yojayāmāsa kuśalo javayuktānrathe nalaḥ //

tato yuktaṃ rathaṃ rājā samārohattvarānvitaḥ /
atha paryapatanbhūmau jānubhiste hayottamāḥ //

tato naravaraḥ śrīmānnalo rājā viśāmpate /
sāntvayāmāsa tānaśvāṃstejobalasamanvitān //

raśmibhiśca samudyamya nalo yātumiyeṣa saḥ /
sūtamāropya vārṣṇeyaṃ javamāsthāya vai param //

te codyamānā vidhivadbāhukena hayottamāḥ /
samutpeturivākāśaṃ rathinaṃ mohayanti ca //

tathā tu dṛṣṭvā tānaśvānvahato vātaraṃhasaḥ /
ayodhyādhipatiḥ śrīmānvismayaṃ paramaṃ yayau //

rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā hayasangrahaṇaṃ ca tat /
vārṣṇeyaścintayāmāsa bāhukasya hayajñatām //

kinnu syānmātalirayaṃ devarājasya sārathiḥ /
tathā tallakṣaṇaṃ vīre bāhuke dṛśyate mahat //

śālihotro'tha kintu syāddhayānāṃ kulatattvavit /
mānupaṃ samanuprāpto vapuḥ paramaśobhanam //

utāhosvidbhavedrājā nalaḥ parapurañjayaḥ /
soyaṃ nṛpatirāyāta ityevaṃ samacintayat //

athavā'yannalātprāpto vidyāṃ tāmeva bāhukaḥ /
tulyaṃ hi lakṣaye jñānaṃ bāhukasya nalasya ca //

apicedaṃ vayastulyaṃ bāhukasya nalasya ca /
nāyaṃ nalo mahāvīryastadvidyaśca bhaviṣyati //

pracchannā hi mahātmānaścaranti pṛthivīmimām /
daivena vidhinā yuktāḥ śāstroktaiśca nirūpaṇaiḥ //

bhavenna matibhedo me gātravairūpyatā prati /
pramāṇātparihīnastu bhavediti matirmama //

vayaḥpramāṇaṃ tattulyaṃ rūpeṇa tu viparyayaḥ /
nalaṃ sarvaguṇairyuktaṃ manye bāhukamantataḥ //

evaṃ vicārya bahuśo vārṣṇoyaḥ paryacintayat /
hṛdayena mahārāja puṇyaślokasya sārathiḥ //

ṛtuparṇaśca rājenadro bāhukasya hayajñatām /
cintayanmumude rājā sahavārṣṇeyasārathiḥ //

aikāgryaṃ ca tathotsāhaṃ hayasangrahaṇaṃ ca tat / kauśalaṃ cāpi samprekṣya parāṃ sudamavāpa ha //