મહાભારત · અધ્યાય 3.69

શ્રુત્વા વચઃ સુદેવસ્ય ઋતુપર્ણો નરાધિપઃ । સારથીન્સ સમાનીય વાર્ષ્ણેયપ્રભૃતીન્નૃપઃ ।
કથયામાસ યદ્વૃત્તં બ્રાહ્મણેન શ્રુતં તથા ॥

બાહુકં ચ સમાહૂય દમયન્ત્યાઃ સ્વયંવરમ્ ।
સાન્ત્યઞ્શ્ર્લક્ષ્ણયા વાચા બાહુકં પ્રત્યભાષત ॥

વિદર્ભાન્યાતુમિચ્છામિ દમયન્ત્યાઃ સ્વયંવરમ્ ।
એકાહ્ના હયતત્ત્વજ્ઞ મન્યસે યદિ બાહુક ॥

એવમુક્તસ્ય કૌન્તેય તેન રાજ્ઞા નલસ્ય હ ।
વ્યદીર્યત મનો દુઃખાત્પ્રદધ્યૌ ચ મહામનાઃ ॥

દમયન્તી ભવેદેવં કિન્નુ દુઃખેન મોહિતા ।
અસ્મદર્થે ભવેદ્બાઽયમુપાયશ્ચિન્તિતો મહાન્ ॥

નૃશંસં બત વૈદર્ભી કર્તુકામા તપસ્વિની । યયા ક્ષુદ્રેણ નિકૃતાકૃપણા પાપબુદ્ધિના ।
સ્ત્રીસ્વભાવશ્ચલો લોકે મમ દોષશ્ચ દારુણઃ ॥

મમ શોકેન સંવિગ્ના નૈરાશ્યાત્તનુમધ્યમા ।
નૈવં સા કર્હિચિત્કુર્યાત્સાપત્યા ચ વિશેષતઃ ॥

યદત્ર સત્યં વાઽસત્યં ગત્વા વેત્સ્યામિ નિશ્ચયમ્ ।
ઋતુપર્ણસ્ય વૈ કામમાત્માર્થં ચ કરોમ્યહમ્ ॥

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા બાહુકો દીનમાનસઃ ।
કૃતાલુરુવાચેદમૃતુપર્ણં જનાધિપમ્ ॥

પ્રતિજાનામિ તે વાક્યં ગમિષ્યામિ નરાધિપ । એકાહ્ના પુરુષવ્યાઘ્ર વિદર્ભનગરીં નૃપ ।
તત્રાદિત્યોદયે કાલે શ્વો વિદર્ભાન્ગમિષ્યસિ ॥

એવમુક્તોઽબ્રવીદ્રાજા બાહુકં પ્રહસન્નિવ ।
કિં તે કામં કરોમ્યદ્ય તુષ્ટોઽસ્મિ તવ બાહુક ॥
બાહુક ઉવાચ ।

યાવદ્યાનમિદં સજ્જમૃતુપર્ણ કરોમ્યહમ્ ॥

તતઃ પરીક્ષામશ્વાનાં ચક્રે રાજન્સ બાહુકઃ ।
અશ્વશાલામુપાગમ્ય ભાગસ્વરિનૃપાજ્ઞયા ॥

સ ત્વર્યમાણો બહુશ ઋતુપર્ણન બાહુકઃ । અશ્વાઞ્જિજ્ઞાસમાનો વૈ વિચાર્ય ચ પુનઃપુનઃ ।
અધ્યગચ્છત્કૃશાનશ્વાન્સમર્થાનધ્વનિ ક્ષમાન્ ॥

તેજોબલસમાયુક્તાન્કુલશીલસમન્વિતાન્ ।
વર્જિતાઁલ્લક્ષણૈર્હીનૈઃ પૃથુપ્રોથાન્મહાહનૂન્ ॥

શુદ્ધાન્દશભિરાવર્તૈઃ સિન્ધુજાન્વાતરંહસઃ ।
દૃશ્યમાનાન્કૃશાનઙ્ગૈર્જવેનાપ્રતિમાન્પથિ ॥

તાન્દૃષ્ટ્વા દુર્બલાન્નાજા પ્રાહ કોપસમન્વિતઃ ।
કિમિદં પ્રાર્થિતં કર્તું પ્રલબ્ધવ્યા ન તે વચમ્ ॥

કથમલ્પબલપ્રાણા વક્ષ્યન્તીમે હયા રથમ્ ।
મહાનધ્વા સ ચૈકાહ્ના ગન્તવ્યઃ કથમીદૃશૈઃ ॥
બાહુક ઉવાચ ।

[એકો લલાટે દ્વે મૂર્ધ્નિ દ્વૌદ્વૌ પાર્શ્વોપપાર્શ્વયોઃ । દ્વૌદ્વૌ વક્ષસિ વિજ્ઞૈર્યૌ પ્રયાણે ચૈક એવ તુ ॥ ]

એતે હયા ગમિષ્યન્તિ વિદર્ભાન્નાત્ર સંશયઃ ।
યાનન્યાન્મન્યસે રાજન્બ્રૂહિ તાન્યોજયામિતે ॥
ઋતુપર્ણ ઉવાચ ।

ત્વમેવ હયતત્ત્વજ્ઞઃ કુશલો હ્યસિ બાહુક ।
યાન્મન્યસે સમર્થાસ્ત્વં ક્ષિપ્રં તાનેવ યોજય ॥

તતઃ સદશ્વાંશ્ચતુરઃ કુલશીલસમન્વિતાન્ ।
યોજયામાસ કુશલો જવયુક્તાન્રથે નલઃ ॥

તતો યુક્તં રથં રાજા સમારોહત્ત્વરાન્વિતઃ ।
અથ પર્યપતન્ભૂમૌ જાનુભિસ્તે હયોત્તમાઃ ॥

તતો નરવરઃ શ્રીમાન્નલો રાજા વિશામ્પતે ।
સાન્ત્વયામાસ તાનશ્વાંસ્તેજોબલસમન્વિતાન્ ॥

રશ્મિભિશ્ચ સમુદ્યમ્ય નલો યાતુમિયેષ સઃ ।
સૂતમારોપ્ય વાર્ષ્ણેયં જવમાસ્થાય વૈ પરમ્ ॥

તે ચોદ્યમાના વિધિવદ્બાહુકેન હયોત્તમાઃ ।
સમુત્પેતુરિવાકાશં રથિનં મોહયન્તિ ચ ॥

તથા તુ દૃષ્ટ્વા તાનશ્વાન્વહતો વાતરંહસઃ ।
અયોધ્યાધિપતિઃ શ્રીમાન્વિસ્મયં પરમં યયૌ ॥

રથઘોષં તુ તં શ્રુત્વા હયસન્ગ્રહણં ચ તત્ ।
વાર્ષ્ણેયશ્ચિન્તયામાસ બાહુકસ્ય હયજ્ઞતામ્ ॥

કિન્નુ સ્યાન્માતલિરયં દેવરાજસ્ય સારથિઃ ।
તથા તલ્લક્ષણં વીરે બાહુકે દૃશ્યતે મહત્ ॥

શાલિહોત્રોઽથ કિન્તુ સ્યાદ્ધયાનાં કુલતત્ત્વવિત્ ।
માનુપં સમનુપ્રાપ્તો વપુઃ પરમશોભનમ્ ॥

ઉતાહોસ્વિદ્ભવેદ્રાજા નલઃ પરપુરઞ્જયઃ ।
સોયં નૃપતિરાયાત ઇત્યેવં સમચિન્તયત્ ॥

અથવાઽયન્નલાત્પ્રાપ્તો વિદ્યાં તામેવ બાહુકઃ ।
તુલ્યં હિ લક્ષયે જ્ઞાનં બાહુકસ્ય નલસ્ય ચ ॥

અપિચેદં વયસ્તુલ્યં બાહુકસ્ય નલસ્ય ચ ।
નાયં નલો મહાવીર્યસ્તદ્વિદ્યશ્ચ ભવિષ્યતિ ॥

પ્રચ્છન્ના હિ મહાત્માનશ્ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્ ।
દૈવેન વિધિના યુક્તાઃ શાસ્ત્રોક્તૈશ્ચ નિરૂપણૈઃ ॥

ભવેન્ન મતિભેદો મે ગાત્રવૈરૂપ્યતા પ્રતિ ।
પ્રમાણાત્પરિહીનસ્તુ ભવેદિતિ મતિર્મમ ॥

વયઃપ્રમાણં તત્તુલ્યં રૂપેણ તુ વિપર્યયઃ ।
નલં સર્વગુણૈર્યુક્તં મન્યે બાહુકમન્તતઃ ॥

એવં વિચાર્ય બહુશો વાર્ષ્ણોયઃ પર્યચિન્તયત્ ।
હૃદયેન મહારાજ પુણ્યશ્લોકસ્ય સારથિઃ ॥

ઋતુપર્ણશ્ચ રાજેનદ્રો બાહુકસ્ય હયજ્ઞતામ્ ।
ચિન્તયન્મુમુદે રાજા સહવાર્ષ્ણેયસારથિઃ ॥

ઐકાગ્ર્યં ચ તથોત્સાહં હયસન્ગ્રહણં ચ તત્ । કૌશલં ચાપિ સમ્પ્રેક્ષ્ય પરાં સુદમવાપ હ ॥