Mahabharata · Chapter 3.61

sā nihatya mṛgavyādhaṃ pratasthe kamalekṣaṇā /
vanaṃ pratibhayaṃ śūnyaṃ jhillikāgaṇanāditam //

siṃhadvīpiruruvyāghravarāharkṣagaṇairyutam /
nānāpakṣigaṇākīrṇāṃ mlecchataskarasevitam //

sālaveṇudhavāśvatthatindukeṅgudikiṃśukaiḥ /
arjunāriṣṭasañchannaṃ syandanaiśca saśālmalaiḥ //

jambvāmralodhrakhadiraśākavetrasamākulam /
padmakāmalakaplakṣakadambodumbarāvṛtam //

badarībilvasañchannaṃ nyagrodhaiśca samākulam /
priyālatālakharjūraharītakibibhītakaiḥ //

nānādhātuśatairnaddhānvividhānapi cācalān /
nikuñjānpakṣisanghuṣṭāndarīścādbhutadarśanāḥ //

nadī sarāṃsi vāpīśca vividhāṃścarato dvijān /
sā bahūnbhīmarūpāṃśca piśācoragarākṣasān //

palvalāni taṭākāni girikūṭāni sarvaśaḥ /
saritsarāṃsi ca tadā dadarśādbhutadarśanām //

yūthaśo dadṛśe cātra vidarbhādhipanandinī /
mahiṣānvarāhāngomāyūnṛkṣavānarapannagān //

tejasā yaśasā lakṣmyā sthityā ca parayā yutā /
vairdabhī vicacāraikā nalamanveṣatī tadā //

nābibhyatsā nṛpasutā bhaimī tatrātha kasyacit /
dāruṇāmaṭavīṃ prāpya bhartṛvyasanakarśitā //

vidarbhatanayā rājanvilalāpa suduḥkhitā /
bhartṛśokaparītāṅgī śilātalamathāśritā //
damayantyuvāca /

sihyoraska mahābāho niṣadhānāṃ janādhipa /
kvanu rājangatosi tvaṃ tyaktvā māṃ vijane vane //

aśvamedhādibhirvīra kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ /
kathamiṣṭvā naravyāghra mayi mithyā pravartase //

yattvayoktaṃ naraśreṣṭha matsamakṣaṃ mahādyute /
kartumarhasi kalyāṇa tadṛtaṃ pārthivarṣabha //

yaccoktaṃ vihagairhaṃsaiḥ samīpe tava bhūmipa /
matsakāśe ca tairuktaṃ tadavekṣitumarhasi //

catvāra ekato vedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ /
svadhītā manujavyāghra satyamekaṃ kilaikataḥ //

tasmādarhasi śatrughna satyaṃ kartuṃ nareśvara /
uktavānasi yadvīra matsakāśe purā vacaḥ //

hā vīra nanunāmāhamiṣṭā kila tavānagha /
asyāmaṭavyāṃ ghorāyāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase //

bhartsayatyeṣa māṃ raudro vyāttāsyo dāruṇākṛtiḥ /
araṇyarāṭ kṣudhāviṣṭaḥ kiṃ māṃ na trātumarhasi //

na me tvadanyā kāciddhi priyā'stītyabravīstadā /
tāmṛtāṃ kuru kalyāṇa puroktāṃ bhāratīṃ nṛpa //

unmattāṃ vilapantīṃ māṃ bhāryāmiṣṭāṃ narādhipa /
īpsitāmīpsitosi tvaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase //

kṛśāṃ dīnāṃ vivarṇāṃ ca malināṃ vasudhādhipa /
vastrārdhaprāvṛtāmekāṃ vilapantīmanāthavat //

yūthabhraṣṭāmivaikāṃ māṃ hariṇīṃ pṛthulocana /
na mānayasi māmārya rudantīmarikarśana //

mahārāja mahāraṇye māmihaikākinīṃ satīm /
ābhāṣamāṇāṃ svāṃ patnīṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase //

kulaśīlopasampannāṃ cārusarvāṅgaśobhanām / anuvratāṃ mahārāja kiṃ māṃ na pratibhāṣase //

nādyatvāṃ pratipaśyāmi girāvasminnarottama /
vane cāsminmahādhore siṃhavyāghraniṣevite //

śayānamupaviṣṭaṃ vā sthitaṃ vā niṣadhādhipa /
prasthitaṃ vā naraśreṣṭha mama śokanibarhaṇa //

kaṃ nu pṛcchāmi duḥkhārtā tvadarthe śokakarśitā /
kacciddṛṣṭastvayā'raṇye sangatyeti nalo nṛpaḥ //

ko nu me kathayedadya vane'sminviṣṭhitaṃ nṛpam /
abhirūpaṃ mahātmānaṃ paravyūhavināśanam //

yamanvepasi rājānaṃ nalaṃ padmanibhekṣaṇam /
ayaṃsa iti kasyādya śroṣyāmi madhurāṃ giram //

araṇyarāḍayaṃ śrīmāṃścaturdaṃṣṭro mahāhanuḥ /
śārdūlo'bhimukho'bhyeti pṛcchāmyenamaśaṅkitā //

bhavānmṛgāṇāmadhipastvamasminkānane prabhuḥ /
vidarbharājatanayāṃ damayantīti viddhi mām //

niṣadhādhipaterbhāryāṃ nalasyāmitraghātinaḥ /
patimanveṣatīmekāṃ kṛpaṇāṃ śokakarśitām //

āśvāsaya mṛgendreha yadi dṛṣṭastvayā nalaḥ / siṃhaskandho mahābāhuḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ //

athavā'raṇyanṛpate nalaṃ yadi na śaṃsasi /
māṃ khādaya mṛgaśreṣṭha duḥkhādasmādvimocaya //

śrutvā'raṇye vilapitaṃ mamaiṣa mṛgarāṭ svayam /
yātyeṣa mṛṣṭasalilāmāpagāṃ sāgaropamām //

imaṃ śiloccayaṃ pṛcche śṛṅgairbahubhirucchitaiḥ /
virājitaṃ divaspṛgbhirnaikavarṇairmanoramaiḥ //

nānādhātusamākīrṇaṃ vividhopalabhūṣitam /
āsyāraṇyasya mahataḥ ketubhūtamivocchitam //

siṃhaśārdūlamātaṅgavarāharkṣamṛgāyutam /
patatribhirbahuvidhaiḥ samantādanunāditam //

kiṃśukāśokabakulapunnāgairupaśobhitam / [karṇikāradhavaplakṣaiḥ supuṣpairupaśobhitam // ]

saridbhiḥ savihaṅgābhiḥ śikharaiśca samākulam / pṛthivyā rucirākāraṃ cūḍāmaṇimiva sthitam /
nirirājamimaṃ tāvatpṛcchāmi nṛpatiṃ prati //

bhagavannacalaśreṣṭha divyadraśana viśruta /
śaraṇya bahukalyāṇa namaste'stu mahīdhara //

praṇame tvā'bhigamyāhaṃ rājaputrīṃ nibodha mām /
rājasnuṣāṃ rājabhāryāṃ damayantīti viśrutām //

rājā vidarbhādhipatiḥ pitā mama mahārathaḥ /
bhīmo nāma kṣitipatiścāturvarṇyasya rakṣitā //

rājasūyāśvamedhānāṃ kratūnāṃ dakṣiṇāvatām /
āhartā pārthivaśreṣṭhaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ //

brahmaṇyaḥ sādhuvṛttaśca satyavāganasūyakaḥ /
śīlavānvīryasampannaḥ pṛthuśrīrdharmavicchuciḥ //

samyaggoptā vidarbhāṇāṃ nirjitārigaṇaḥ prabhuḥ /
tasya māṃ viddhi tanayāṃ bhagavaṃstvāmupasthitām //

niṣadheṣu mahārājaḥ śvaśuro me narottamaḥ /
gṛhītanāmā vikhyāto vīrasena iti sma ha //

tasya rājñaḥ suto vīraḥ śrīmānsatyaparākramaḥ /
kramaprāptaṃ pituḥ svaṃ yo rājyaṃ samanuśāsti ha //

nalo nāmārihā śyāmaḥ puṇyalko iti śrutaḥ /
brahmaṇyo vedavidvāgmī puṇyakṛtsomapo'gnicit //

yaṣṭā dātā ca yoddhā ca samyakcaiva praśāsitā /
tasya māmacalaśreṣṭha viddhi bhāryāmihāgatām //

tyaktaśriyaṃ bhartṛhīnāmanāthāṃ vyasanānvitām /
anveṣamāṇāṃ bhartāraṃ nalaṃ naravarottamam //

khamullikhadbhiretairhi tvayā śṛṅgaśatairnṛpaḥ /
kacciddṛṣṭo'calaśreṣṭha vane'smindāruṇe nalaḥ //

vikrāntaḥ sattvavānvīro bhartā mama mahāyaśāḥ /
niṣadhānāmadhipatiḥ kacciddṛṣṭastvayā nalaḥ //

kaṃ mīṃ vilapatīmekāṃ parvataśreṣṭha vihvalām /
girā nāśvāsayasyadyasvāṃ sutāmiva dukhitāṃ //

vīra vikrānta dharmajña satyasandha mahīpate /
yadyasyasminvane rājandarśayātmānamātmanā //

kadā susniggambhīrāṃ jīmūtasvanasannibhām /
śroṣyāmi naiṣadhasyāhaṃ vācaṃ tāmamṛtopamām //

vaidarbhyehīti vispaṣṭāṃ śubhāṃ rājño mahātmanaḥ /
ātmābhidhāyinīmṛddhāṃ mama śokavināśinīṃ //

itisā taṃ giriśreṣṭhamuktvā pārthivanandinī /
damayantī tato bhūyo jagāma diśamuttarām //

sā gatvā trīnahorātrāndadarśa paramāṅganā /
tāpasāraṇyamatulaṃ divyakānanaśobhitam //

vasiṣṭhabhṛgvatrisamaistāpasairupaśobhitam /
niyataiḥ saṃyatāhārairdamaśaucasamanvitaiḥ //

abbhakṣairvāyubhakṣaiśca patrāhāraistathaiva ca /
jitendriyairmahābhāgaiḥ svargamārgadidṛkṣubhiḥ //

valkalājinasaṃvītairmunibhiḥ saṃyatendriyaiḥ /
tāpasādhyuṣitaṃ ramyaṃ dadarśāśramamaṇḍalam //

nānāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ śākhāmṛgagaṇāyutam /
tāpasaiḥ samupetaṃ ca sā dṛṣṭvaiva samāśvasat //

subhrūḥ sukeśī suśroṇī sukucā sudvijānanā /
varcasvinī supratiṣṭhā svasitāyatalocanā //

sā viveśāśramapadaṃ vīrasenasutapriyā /
yoṣidratnaṃ mahābhāgā damayantī tapasvinī //

sā'bhivādya tapovṛddhānvinayāvanatā sthitā /
svāgataṃ ta itiproktā taiḥ sarvaistāpasottamaiḥ //

pūjāṃ cāsyā yathānyāyaṃ kṛtvā tatratapodhanāḥ /
āsyatāmityathocuste brūhi kiṃ karavāmahe //

tānuvāca varārohā kaccidbhagavatāmiha /
tapaḥsvagniṣu dharmeṣu mṛgapakṣiṣu cānaghāḥ //

kuśalaṃ vo mahābhāgāḥ svadharmācaraṇeṣu ca /
tairuktā kuśalaṃ bhadre sarvatreti yaśasvinī //

brūhi sarvānavadyāṅgi kā tvaṃ kiñca cikīrṣasi /
dṛṣṭvaiva te paraṃrūpaṃ dyutiṃ ca paramāmiha //

vismayo naḥ samutpannaḥ samāśvasihi mā śucaḥ / asyāraṇyasya devī tvamutāho'sya mahībhṛtaḥ /
asyāśca nadyāḥ kalyāṇi vada satyamanindite //

sā'bravīttānṛpīnnāhamaraṇyasyāsya devatā /
na cāpyasya girarviprā naiva nadyāśca devatā //

mānuṣīṃ māṃ vijānīta yūyaṃ sarvetapodhanāḥ /
vistareṇābhidhāsyāmi tanme śṛṇuta sarvaśaḥ //

vidarbhepu mahīpālo bhīmo nāma mahīpatiḥ /
tasya māṃ tanayāṃ sarve jānīta dvijasattamāḥ //

nipadhādhipatirdhīmānnalo nāma mahāyaśāḥ /
vīraḥ sangrāmajidvidvānmama bhartā viśāmpatiḥ //

devatābhyarcanaparo dvijātijanavatsalaḥ /
goptā nipadhavaṃśasya mahātejā mahābalaḥ //

satyavāndharmavitprājñaḥ satyasandho'rimardanaḥ /
brahmaṇyo daivataparaḥ śrīmānparapurañjayaḥ //

nalo nāma nṛpaśreṣṭho devarājasamadyutiḥ /
mama bhartā viśālākṣaḥ pūrṇenduvadano'rihā //

āhartā kratumukhyānāṃ vedavedāṅgapāragaḥ /
sapatnānāṃ mṛdhe hantā ravisomasamaprabhaḥ //

sa kaiścinnikṛtiprajñairanāryairakṛtātmabhiḥ / āhṛya pṛthivīpālaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ /
devanekuśalairjihmairjito rājyaṃ vasūni ca //

tasya māmavagacchadhvaṃ bhāryāṃ rājarpabhasya vai /
damayantīti vikhyātāṃ bharturdarśanalālasām //

sā vanāni girīṃścaiva sarāṃsi saritastathā /
palvalāni ca sarvāṇi tathā'raṇyāni sarvaśaḥ //

anvepamāṇaā bhartāraṃ nalaṃ raṇaviśāradam /
mahātmānaṃ kṛtāstraṃ ca vicarāmīha duḥkhitā //

kaccidbhagavatāṃ ramyaṃ tapovanamidaṃ nṛpaḥ /
bhavetprāpto nalo nāma nipadhānāṃ janādhipaḥ //

yatkṛte'hamidaṃ duḥkhaṃ prapannā bhṛśadāruṇam /
vanaṃ pratiyaṃ dhoraṃ śārdūlamṛgasevitam //

yadi kaiścidahorātrairna drakṣyāmi nalaṃ nṛpam /
ātmānaṃ śreyasā yokṣye dehasyāsya vimokṣaṇāt //

konu me jīvitenārthastamṛte puruṣarṣabham /
kathaṃ bhaviṣyāmyadyāhaṃ bhartṛśokābhipīḍitā //

tathā vilapatīmekāmaraṇye bhīmanandinīm /
damayantīmathocuste tāpasāḥ satyavādinaḥ //

udarkastava kalyāṇi kalyāṇo bhavitā śubhe /
vayaṃ paśyāma tapasā kṣipraṃ drakṣyasi naiṣadham //

nipadhānāmadhipatiṃ nalaṃ ripunipātinam /
bhaimi dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ drakṣyase vigatajvaram //

vimuktaṃ sarvapāpebhyaḥ sarvaratnasamanvitam /
tadeva nagaraṃ śreṣṭhaṃ praśāsatamarindamam //

dvipatāṃ bhayakartāraṃ suhṛdāṃ śokanāśanam /
patimeṣyasi kalyāṇi kalyāṇābhijanaṃ nṛpam //

evamuktvā nalasyeṣṭāṃ mahiṣīṃ pārthivātmajām /
antarhitāstāpasāste sāgnihotrāśramāstathā //

sā dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ vismitā hyabhavattadā /
damayantyanavadyāṅgī vīrasenanṛpasnuṣā //

cintayāmāsa vaidarbhī kimetaddṛṣṭavatyaham //

kinnu svapno mayā dṛṣṭaḥ ko'yaṃvidhirihābhavat /
kvanu te tāpasāḥ sarve kva tadāśramamaṇḍalam //

kva sā puṇyajalā ramyā nadī dvijaniṣevitā /
kvanu te ha nagā hṛdyāḥ phalapuṣpopaśobhitāḥ //

ityevaṃ naraśārdūla vismitā kamalekṣaṇā / dhyātvā ciraṃ bhīmasutā damayantī śucismitā /
bhartṛśokaparā dīnāvivarṇavadanā'bhavat //

sā gatvā'thāparāṃ bhūmiṃ bāṣpasandigdhayā girā /
vilalāpāśrupūrṇākṣī dṛṣṭvā'śokataruṃ tataḥ //

upagamya taruśreṣṭhamaśokaṃ puṣpitaṃ vane /
pallavāpīḍitaṃ hṛdyaṃ vihaṅgairanunāditam //

aho batāyamagamaḥ śrīmānasminvanāntare /
āpīḍairbahubhirbhāti śrīmānparvatarāḍiva //

viśokāṃ kuru māṃ kṣipramaśoka priyadarśana /
vītaśokabhayābādhaṃ kaccittvaṃ dṛṣṭavānnṛpam //

nalaṃ nāmāridamanaṃ namayantyāḥ priyaṃ patim /
nimadhānāmadhipatiṃ dṛṣṭavānasi me priyam //

ekavastrārdhasaṃvītaṃ sukumāratanutvacam /
vyasanenārditaṃ vīramaraṇyamidamāgatam //

yathā viśokā gaccheyamaśokanaga tatkuru /
satyanāmā bhavāśoka mama śokavināśanāt //

evaṃsā'śokavṛttaṃ tamārtā vai parigamya ha /
jagāma dāruṇataraṃ deśaṃ bhaimī varāṅganā //

sā dadarśa nāgānnaikānnaikāśca saritastathā /
naikāṃśca parvatānramyānnaikāṃśca mṛgapakṣiṇaḥ //

kandarāṃśca nitambāṃśca nadīścādbhutadarśanāḥ /
dadarśa tānbhīmasutā patimanveṣatī tadā //

gatvā prakṛṣṭamadhvānaṃ damayantī śucismitā /
dadarśātha mahāsārthaṃ hastyaśvarathasankulam //

uttarantaṃ nadīṃ ramyāṃ prasannasalilāṃ śubhām /
suśītatoyāṃ vistīrṇāṃ hradinīṃ vetasairvṛtām //

proddhuṣṭāṃ krauñcakuraraiścakrabākopakūjitām /
kūrmagrāhajhavākīrṇāṃ vipuladvīpaśobhitām //

sā dṛṣṭvaiva mahāsārthaṃ nalapatnī yaśasvinī /
upasarpya varārohā janamadhyaṃ viveśa ha //

unmattarūpā śokārtā tathā vastrārdhasaṃvṛtā /
kṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiroruhā //

tāṃ dṛṣṭvā tatramanujāḥ kecidbhītāḥ pradudruvuḥ /
keciccintāparāstasthuḥ kecittatravicukruśuḥ //

prahasanti sma tāṃ kecidabhyasūyanti cāpare /
kurvantyasyāndayānkecitpapracchuścāpi bhārata //

kā'si kasyāsi kalyāṇi kiṃ vā mṛgayase vane /
tvāṃ dṛṣṭvā vyathitāḥ smeha kaccittvamasiṃ mānuṣī //

vada satyaṃ vanasyāsya parvatasyāthavā diśaḥ /
devatā tvaṃ hi kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ //

yakṣī vā rākṣasī vā tvamutāhosi surāṅganā /
sarvathākuru naḥ svasti rakṣa cāsmānanindite //

yathā'yaṃsarvathā sārthaḥ kṣemī śīghramito vrajet /
tathā vidhatsva kalyāṇi yathā śreyo hi no bhavet //

tathoktā tena sārthena damayantī nṛpātmajā /
pratyuvāca tataḥ sādhvī bhartṛvyasanapīḍitā //

sārtavāhaṃ ca sārthaṃ ca janā ye cātra kecana /
yuvasthavirabālāś sārthasya ca purogamāḥ //

mānuṣīṃ māṃ vijānīta manujādhipateḥ sutām /
nṛpasnuṣāṃ rājabhāryāṃ bhartṛdarśanalālasām //

vidarbharāṇmama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥ /
nalonāma mahābhāgastaṃ mārgāmyaparājitam //

yadi jānīta nṛpatiṃ kṣipraṃ śaṃsata me priyam /
nalaṃ puruṣaśārdūlamamitragaṇasūdanam //

tāmuvācānavadyāṅgīṃ sārthasya mahataḥ prabhuḥ /
sārthavāhaḥ śucirnāma śṛṇu kalyāṇi madvacaḥ //

ahaṃ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismite /
manuṣyaṃ nalanāmānaṃ na paśyāmi yaśasvini //

kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamṛgānapi /
paśyāmyasminvane kṛtsne hyamanuṣyaniṣevite //

ṛte tvāṃ mānuṣīṃ martyaṃ na paśyāmi mahāvane /
tathā no yakṣarāḍadya maṇibhadraḥ prasīdatu //

sā'bravīdvaṇijaḥ sarvānsārthavāhaṃ ca taṃ tataḥ /
kvanu yāsyati sārtho'yametadākhyātumarhasi //
sārtavāha uvāca /

sārtho'yaṃ cedirājasya subāhoḥ satyadarśinaḥ / kṣipraṃ janapadaṃ gantā lābhāya manujātmaje //