મહાભારત · અધ્યાય 3.61

સા નિહત્ય મૃગવ્યાધં પ્રતસ્થે કમલેક્ષણા ।
વનં પ્રતિભયં શૂન્યં ઝિલ્લિકાગણનાદિતમ્ ॥

સિંહદ્વીપિરુરુવ્યાઘ્રવરાહર્ક્ષગણૈર્યુતમ્ ।
નાનાપક્ષિગણાકીર્ણાં મ્લેચ્છતસ્કરસેવિતમ્ ॥

સાલવેણુધવાશ્વત્થતિન્દુકેઙ્ગુદિકિંશુકૈઃ ।
અર્જુનારિષ્ટસઞ્છન્નં સ્યન્દનૈશ્ચ સશાલ્મલૈઃ ॥

જમ્બ્વામ્રલોધ્રખદિરશાકવેત્રસમાકુલમ્ ।
પદ્મકામલકપ્લક્ષકદમ્બોદુમ્બરાવૃતમ્ ॥

બદરીબિલ્વસઞ્છન્નં ન્યગ્રોધૈશ્ચ સમાકુલમ્ ।
પ્રિયાલતાલખર્જૂરહરીતકિબિભીતકૈઃ ॥

નાનાધાતુશતૈર્નદ્ધાન્વિવિધાનપિ ચાચલાન્ ।
નિકુઞ્જાન્પક્ષિસન્ઘુષ્ટાન્દરીશ્ચાદ્ભુતદર્શનાઃ ॥

નદી સરાંસિ વાપીશ્ચ વિવિધાંશ્ચરતો દ્વિજાન્ ।
સા બહૂન્ભીમરૂપાંશ્ચ પિશાચોરગરાક્ષસાન્ ॥

પલ્વલાનિ તટાકાનિ ગિરિકૂટાનિ સર્વશઃ ।
સરિત્સરાંસિ ચ તદા દદર્શાદ્ભુતદર્શનામ્ ॥

યૂથશો દદૃશે ચાત્ર વિદર્ભાધિપનન્દિની ।
મહિષાન્વરાહાન્ગોમાયૂનૃક્ષવાનરપન્નગાન્ ॥

તેજસા યશસા લક્ષ્મ્યા સ્થિત્યા ચ પરયા યુતા ।
વૈર્દભી વિચચારૈકા નલમન્વેષતી તદા ॥

નાબિભ્યત્સા નૃપસુતા ભૈમી તત્રાથ કસ્યચિત્ ।
દારુણામટવીં પ્રાપ્ય ભર્તૃવ્યસનકર્શિતા ॥

વિદર્ભતનયા રાજન્વિલલાપ સુદુઃખિતા ।
ભર્તૃશોકપરીતાઙ્ગી શિલાતલમથાશ્રિતા ॥
દમયન્ત્યુવાચ ।

સિહ્યોરસ્ક મહાબાહો નિષધાનાં જનાધિપ ।
ક્વનુ રાજન્ગતોસિ ત્વં ત્યક્ત્વા માં વિજને વને ॥

અશ્વમેધાદિભિર્વીર ક્રતુભિશ્ચાપ્તદક્ષિણૈઃ ।
કથમિષ્ટ્વા નરવ્યાઘ્ર મયિ મિથ્યા પ્રવર્તસે ॥

યત્ત્વયોક્તં નરશ્રેષ્ઠ મત્સમક્ષં મહાદ્યુતે ।
કર્તુમર્હસિ કલ્યાણ તદૃતં પાર્થિવર્ષભ ॥

યચ્ચોક્તં વિહગૈર્હંસૈઃ સમીપે તવ ભૂમિપ ।
મત્સકાશે ચ તૈરુક્તં તદવેક્ષિતુમર્હસિ ॥

ચત્વાર એકતો વેદાઃ સાઙ્ગોપાઙ્ગાઃ સવિસ્તરાઃ ।
સ્વધીતા મનુજવ્યાઘ્ર સત્યમેકં કિલૈકતઃ ॥

તસ્માદર્હસિ શત્રુઘ્ન સત્યં કર્તું નરેશ્વર ।
ઉક્તવાનસિ યદ્વીર મત્સકાશે પુરા વચઃ ॥

હા વીર નનુનામાહમિષ્ટા કિલ તવાનઘ ।
અસ્યામટવ્યાં ઘોરાયાં કિં માં ન પ્રતિભાષસે ॥

ભર્ત્સયત્યેષ માં રૌદ્રો વ્યાત્તાસ્યો દારુણાકૃતિઃ ।
અરણ્યરાટ્ ક્ષુધાવિષ્ટઃ કિં માં ન ત્રાતુમર્હસિ ॥

ન મે ત્વદન્યા કાચિદ્ધિ પ્રિયાઽસ્તીત્યબ્રવીસ્તદા ।
તામૃતાં કુરુ કલ્યાણ પુરોક્તાં ભારતીં નૃપ ॥

ઉન્મત્તાં વિલપન્તીં માં ભાર્યામિષ્ટાં નરાધિપ ।
ઈપ્સિતામીપ્સિતોસિ ત્વં કિં માં ન પ્રતિભાષસે ॥

કૃશાં દીનાં વિવર્ણાં ચ મલિનાં વસુધાધિપ ।
વસ્ત્રાર્ધપ્રાવૃતામેકાં વિલપન્તીમનાથવત્ ॥

યૂથભ્રષ્ટામિવૈકાં માં હરિણીં પૃથુલોચન ।
ન માનયસિ મામાર્ય રુદન્તીમરિકર્શન ॥

મહારાજ મહારણ્યે મામિહૈકાકિનીં સતીમ્ ।
આભાષમાણાં સ્વાં પત્નીં કિં માં ન પ્રતિભાષસે ॥

કુલશીલોપસમ્પન્નાં ચારુસર્વાઙ્ગશોભનામ્ । અનુવ્રતાં મહારાજ કિં માં ન પ્રતિભાષસે ॥

નાદ્યત્વાં પ્રતિપશ્યામિ ગિરાવસ્મિન્નરોત્તમ ।
વને ચાસ્મિન્મહાધોરે સિંહવ્યાઘ્રનિષેવિતે ॥

શયાનમુપવિષ્ટં વા સ્થિતં વા નિષધાધિપ ।
પ્રસ્થિતં વા નરશ્રેષ્ઠ મમ શોકનિબર્હણ ॥

કં નુ પૃચ્છામિ દુઃખાર્તા ત્વદર્થે શોકકર્શિતા ।
કચ્ચિદ્દૃષ્ટસ્ત્વયાઽરણ્યે સન્ગત્યેતિ નલો નૃપઃ ॥

કો નુ મે કથયેદદ્ય વનેઽસ્મિન્વિષ્ઠિતં નૃપમ્ ।
અભિરૂપં મહાત્માનં પરવ્યૂહવિનાશનમ્ ॥

યમન્વેપસિ રાજાનં નલં પદ્મનિભેક્ષણમ્ ।
અયંસ ઇતિ કસ્યાદ્ય શ્રોષ્યામિ મધુરાં ગિરમ્ ॥

અરણ્યરાડયં શ્રીમાંશ્ચતુર્દંષ્ટ્રો મહાહનુઃ ।
શાર્દૂલોઽભિમુખોઽભ્યેતિ પૃચ્છામ્યેનમશઙ્કિતા ॥

ભવાન્મૃગાણામધિપસ્ત્વમસ્મિન્કાનને પ્રભુઃ ।
વિદર્ભરાજતનયાં દમયન્તીતિ વિદ્ધિ મામ્ ॥

નિષધાધિપતેર્ભાર્યાં નલસ્યામિત્રઘાતિનઃ ।
પતિમન્વેષતીમેકાં કૃપણાં શોકકર્શિતામ્ ॥

આશ્વાસય મૃગેન્દ્રેહ યદિ દૃષ્ટસ્ત્વયા નલઃ । સિંહસ્કન્ધો મહાબાહુઃ પદ્મપત્રનિભેક્ષણઃ ॥

અથવાઽરણ્યનૃપતે નલં યદિ ન શંસસિ ।
માં ખાદય મૃગશ્રેષ્ઠ દુઃખાદસ્માદ્વિમોચય ॥

શ્રુત્વાઽરણ્યે વિલપિતં મમૈષ મૃગરાટ્ સ્વયમ્ ।
યાત્યેષ મૃષ્ટસલિલામાપગાં સાગરોપમામ્ ॥

ઇમં શિલોચ્ચયં પૃચ્છે શૃઙ્ગૈર્બહુભિરુચ્છિતૈઃ ।
વિરાજિતં દિવસ્પૃગ્ભિર્નૈકવર્ણૈર્મનોરમૈઃ ॥

નાનાધાતુસમાકીર્ણં વિવિધોપલભૂષિતમ્ ।
આસ્યારણ્યસ્ય મહતઃ કેતુભૂતમિવોચ્છિતમ્ ॥

સિંહશાર્દૂલમાતઙ્ગવરાહર્ક્ષમૃગાયુતમ્ ।
પતત્રિભિર્બહુવિધૈઃ સમન્તાદનુનાદિતમ્ ॥

કિંશુકાશોકબકુલપુન્નાગૈરુપશોભિતમ્ । [કર્ણિકારધવપ્લક્ષૈઃ સુપુષ્પૈરુપશોભિતમ્ ॥ ]

સરિદ્ભિઃ સવિહઙ્ગાભિઃ શિખરૈશ્ચ સમાકુલમ્ । પૃથિવ્યા રુચિરાકારં ચૂડામણિમિવ સ્થિતમ્ ।
નિરિરાજમિમં તાવત્પૃચ્છામિ નૃપતિં પ્રતિ ॥

ભગવન્નચલશ્રેષ્ઠ દિવ્યદ્રશન વિશ્રુત ।
શરણ્ય બહુકલ્યાણ નમસ્તેઽસ્તુ મહીધર ॥

પ્રણમે ત્વાઽભિગમ્યાહં રાજપુત્રીં નિબોધ મામ્ ।
રાજસ્નુષાં રાજભાર્યાં દમયન્તીતિ વિશ્રુતામ્ ॥

રાજા વિદર્ભાધિપતિઃ પિતા મમ મહારથઃ ।
ભીમો નામ ક્ષિતિપતિશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા ॥

રાજસૂયાશ્વમેધાનાં ક્રતૂનાં દક્ષિણાવતામ્ ।
આહર્તા પાર્થિવશ્રેષ્ઠઃ પૃથુચાર્વઞ્ચિતેક્ષણઃ ॥

બ્રહ્મણ્યઃ સાધુવૃત્તશ્ચ સત્યવાગનસૂયકઃ ।
શીલવાન્વીર્યસમ્પન્નઃ પૃથુશ્રીર્ધર્મવિચ્છુચિઃ ॥

સમ્યગ્ગોપ્તા વિદર્ભાણાં નિર્જિતારિગણઃ પ્રભુઃ ।
તસ્ય માં વિદ્ધિ તનયાં ભગવંસ્ત્વામુપસ્થિતામ્ ॥

નિષધેષુ મહારાજઃ શ્વશુરો મે નરોત્તમઃ ।
ગૃહીતનામા વિખ્યાતો વીરસેન ઇતિ સ્મ હ ॥

તસ્ય રાજ્ઞઃ સુતો વીરઃ શ્રીમાન્સત્યપરાક્રમઃ ।
ક્રમપ્રાપ્તં પિતુઃ સ્વં યો રાજ્યં સમનુશાસ્તિ હ ॥

નલો નામારિહા શ્યામઃ પુણ્યલ્કો ઇતિ શ્રુતઃ ।
બ્રહ્મણ્યો વેદવિદ્વાગ્મી પુણ્યકૃત્સોમપોઽગ્નિચિત્ ॥

યષ્ટા દાતા ચ યોદ્ધા ચ સમ્યક્ચૈવ પ્રશાસિતા ।
તસ્ય મામચલશ્રેષ્ઠ વિદ્ધિ ભાર્યામિહાગતામ્ ॥

ત્યક્તશ્રિયં ભર્તૃહીનામનાથાં વ્યસનાન્વિતામ્ ।
અન્વેષમાણાં ભર્તારં નલં નરવરોત્તમમ્ ॥

ખમુલ્લિખદ્ભિરેતૈર્હિ ત્વયા શૃઙ્ગશતૈર્નૃપઃ ।
કચ્ચિદ્દૃષ્ટોઽચલશ્રેષ્ઠ વનેઽસ્મિન્દારુણે નલઃ ॥

વિક્રાન્તઃ સત્ત્વવાન્વીરો ભર્તા મમ મહાયશાઃ ।
નિષધાનામધિપતિઃ કચ્ચિદ્દૃષ્ટસ્ત્વયા નલઃ ॥

કં મીં વિલપતીમેકાં પર્વતશ્રેષ્ઠ વિહ્વલામ્ ।
ગિરા નાશ્વાસયસ્યદ્યસ્વાં સુતામિવ દુખિતાં ॥

વીર વિક્રાન્ત ધર્મજ્ઞ સત્યસન્ધ મહીપતે ।
યદ્યસ્યસ્મિન્વને રાજન્દર્શયાત્માનમાત્મના ॥

કદા સુસ્નિગ્ગમ્ભીરાં જીમૂતસ્વનસન્નિભામ્ ।
શ્રોષ્યામિ નૈષધસ્યાહં વાચં તામમૃતોપમામ્ ॥

વૈદર્ભ્યેહીતિ વિસ્પષ્ટાં શુભાં રાજ્ઞો મહાત્મનઃ ।
આત્માભિધાયિનીમૃદ્ધાં મમ શોકવિનાશિનીં ॥

ઇતિસા તં ગિરિશ્રેષ્ઠમુક્ત્વા પાર્થિવનન્દિની ।
દમયન્તી તતો ભૂયો જગામ દિશમુત્તરામ્ ॥

સા ગત્વા ત્રીનહોરાત્રાન્દદર્શ પરમાઙ્ગના ।
તાપસારણ્યમતુલં દિવ્યકાનનશોભિતમ્ ॥

વસિષ્ઠભૃગ્વત્રિસમૈસ્તાપસૈરુપશોભિતમ્ ।
નિયતૈઃ સંયતાહારૈર્દમશૌચસમન્વિતૈઃ ॥

અબ્ભક્ષૈર્વાયુભક્ષૈશ્ચ પત્રાહારૈસ્તથૈવ ચ ।
જિતેન્દ્રિયૈર્મહાભાગૈઃ સ્વર્ગમાર્ગદિદૃક્ષુભિઃ ॥

વલ્કલાજિનસંવીતૈર્મુનિભિઃ સંયતેન્દ્રિયૈઃ ।
તાપસાધ્યુષિતં રમ્યં દદર્શાશ્રમમણ્ડલમ્ ॥

નાનામૃગગણૈર્જુષ્ટં શાખામૃગગણાયુતમ્ ।
તાપસૈઃ સમુપેતં ચ સા દૃષ્ટ્વૈવ સમાશ્વસત્ ॥

સુભ્રૂઃ સુકેશી સુશ્રોણી સુકુચા સુદ્વિજાનના ।
વર્ચસ્વિની સુપ્રતિષ્ઠા સ્વસિતાયતલોચના ॥

સા વિવેશાશ્રમપદં વીરસેનસુતપ્રિયા ।
યોષિદ્રત્નં મહાભાગા દમયન્તી તપસ્વિની ॥

સાઽભિવાદ્ય તપોવૃદ્ધાન્વિનયાવનતા સ્થિતા ।
સ્વાગતં ત ઇતિપ્રોક્તા તૈઃ સર્વૈસ્તાપસોત્તમૈઃ ॥

પૂજાં ચાસ્યા યથાન્યાયં કૃત્વા તત્રતપોધનાઃ ।
આસ્યતામિત્યથોચુસ્તે બ્રૂહિ કિં કરવામહે ॥

તાનુવાચ વરારોહા કચ્ચિદ્ભગવતામિહ ।
તપઃસ્વગ્નિષુ ધર્મેષુ મૃગપક્ષિષુ ચાનઘાઃ ॥

કુશલં વો મહાભાગાઃ સ્વધર્માચરણેષુ ચ ।
તૈરુક્તા કુશલં ભદ્રે સર્વત્રેતિ યશસ્વિની ॥

બ્રૂહિ સર્વાનવદ્યાઙ્ગિ કા ત્વં કિઞ્ચ ચિકીર્ષસિ ।
દૃષ્ટ્વૈવ તે પરંરૂપં દ્યુતિં ચ પરમામિહ ॥

વિસ્મયો નઃ સમુત્પન્નઃ સમાશ્વસિહિ મા શુચઃ । અસ્યારણ્યસ્ય દેવી ત્વમુતાહોઽસ્ય મહીભૃતઃ ।
અસ્યાશ્ચ નદ્યાઃ કલ્યાણિ વદ સત્યમનિન્દિતે ॥

સાઽબ્રવીત્તાનૃપીન્નાહમરણ્યસ્યાસ્ય દેવતા ।
ન ચાપ્યસ્ય ગિરર્વિપ્રા નૈવ નદ્યાશ્ચ દેવતા ॥

માનુષીં માં વિજાનીત યૂયં સર્વેતપોધનાઃ ।
વિસ્તરેણાભિધાસ્યામિ તન્મે શૃણુત સર્વશઃ ॥

વિદર્ભેપુ મહીપાલો ભીમો નામ મહીપતિઃ ।
તસ્ય માં તનયાં સર્વે જાનીત દ્વિજસત્તમાઃ ॥

નિપધાધિપતિર્ધીમાન્નલો નામ મહાયશાઃ ।
વીરઃ સન્ગ્રામજિદ્વિદ્વાન્મમ ભર્તા વિશામ્પતિઃ ॥

દેવતાભ્યર્ચનપરો દ્વિજાતિજનવત્સલઃ ।
ગોપ્તા નિપધવંશસ્ય મહાતેજા મહાબલઃ ॥

સત્યવાન્ધર્મવિત્પ્રાજ્ઞઃ સત્યસન્ધોઽરિમર્દનઃ ।
બ્રહ્મણ્યો દૈવતપરઃ શ્રીમાન્પરપુરઞ્જયઃ ॥

નલો નામ નૃપશ્રેષ્ઠો દેવરાજસમદ્યુતિઃ ।
મમ ભર્તા વિશાલાક્ષઃ પૂર્ણેન્દુવદનોઽરિહા ॥

આહર્તા ક્રતુમુખ્યાનાં વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
સપત્નાનાં મૃધે હન્તા રવિસોમસમપ્રભઃ ॥

સ કૈશ્ચિન્નિકૃતિપ્રજ્ઞૈરનાર્યૈરકૃતાત્મભિઃ । આહૃય પૃથિવીપાલઃ સત્યધર્મપરાયણઃ ।
દેવનેકુશલૈર્જિહ્મૈર્જિતો રાજ્યં વસૂનિ ચ ॥

તસ્ય મામવગચ્છધ્વં ભાર્યાં રાજર્પભસ્ય વૈ ।
દમયન્તીતિ વિખ્યાતાં ભર્તુર્દર્શનલાલસામ્ ॥

સા વનાનિ ગિરીંશ્ચૈવ સરાંસિ સરિતસ્તથા ।
પલ્વલાનિ ચ સર્વાણિ તથાઽરણ્યાનિ સર્વશઃ ॥

અન્વેપમાણઆ ભર્તારં નલં રણવિશારદમ્ ।
મહાત્માનં કૃતાસ્ત્રં ચ વિચરામીહ દુઃખિતા ॥

કચ્ચિદ્ભગવતાં રમ્યં તપોવનમિદં નૃપઃ ।
ભવેત્પ્રાપ્તો નલો નામ નિપધાનાં જનાધિપઃ ॥

યત્કૃતેઽહમિદં દુઃખં પ્રપન્ના ભૃશદારુણમ્ ।
વનં પ્રતિયં ધોરં શાર્દૂલમૃગસેવિતમ્ ॥

યદિ કૈશ્ચિદહોરાત્રૈર્ન દ્રક્ષ્યામિ નલં નૃપમ્ ।
આત્માનં શ્રેયસા યોક્ષ્યે દેહસ્યાસ્ય વિમોક્ષણાત્ ॥

કોનુ મે જીવિતેનાર્થસ્તમૃતે પુરુષર્ષભમ્ ।
કથં ભવિષ્યામ્યદ્યાહં ભર્તૃશોકાભિપીડિતા ॥

તથા વિલપતીમેકામરણ્યે ભીમનન્દિનીમ્ ।
દમયન્તીમથોચુસ્તે તાપસાઃ સત્યવાદિનઃ ॥

ઉદર્કસ્તવ કલ્યાણિ કલ્યાણો ભવિતા શુભે ।
વયં પશ્યામ તપસા ક્ષિપ્રં દ્રક્ષ્યસિ નૈષધમ્ ॥

નિપધાનામધિપતિં નલં રિપુનિપાતિનમ્ ।
ભૈમિ ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠં દ્રક્ષ્યસે વિગતજ્વરમ્ ॥

વિમુક્તં સર્વપાપેભ્યઃ સર્વરત્નસમન્વિતમ્ ।
તદેવ નગરં શ્રેષ્ઠં પ્રશાસતમરિન્દમમ્ ॥

દ્વિપતાં ભયકર્તારં સુહૃદાં શોકનાશનમ્ ।
પતિમેષ્યસિ કલ્યાણિ કલ્યાણાભિજનં નૃપમ્ ॥

એવમુક્ત્વા નલસ્યેષ્ટાં મહિષીં પાર્થિવાત્મજામ્ ।
અન્તર્હિતાસ્તાપસાસ્તે સાગ્નિહોત્રાશ્રમાસ્તથા ॥

સા દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં વિસ્મિતા હ્યભવત્તદા ।
દમયન્ત્યનવદ્યાઙ્ગી વીરસેનનૃપસ્નુષા ॥

ચિન્તયામાસ વૈદર્ભી કિમેતદ્દૃષ્ટવત્યહમ્ ॥

કિન્નુ સ્વપ્નો મયા દૃષ્ટઃ કોઽયંવિધિરિહાભવત્ ।
ક્વનુ તે તાપસાઃ સર્વે ક્વ તદાશ્રમમણ્ડલમ્ ॥

ક્વ સા પુણ્યજલા રમ્યા નદી દ્વિજનિષેવિતા ।
ક્વનુ તે હ નગા હૃદ્યાઃ ફલપુષ્પોપશોભિતાઃ ॥

ઇત્યેવં નરશાર્દૂલ વિસ્મિતા કમલેક્ષણા । ધ્યાત્વા ચિરં ભીમસુતા દમયન્તી શુચિસ્મિતા ।
ભર્તૃશોકપરા દીનાવિવર્ણવદનાઽભવત્ ॥

સા ગત્વાઽથાપરાં ભૂમિં બાષ્પસન્દિગ્ધયા ગિરા ।
વિલલાપાશ્રુપૂર્ણાક્ષી દૃષ્ટ્વાઽશોકતરું તતઃ ॥

ઉપગમ્ય તરુશ્રેષ્ઠમશોકં પુષ્પિતં વને ।
પલ્લવાપીડિતં હૃદ્યં વિહઙ્ગૈરનુનાદિતમ્ ॥

અહો બતાયમગમઃ શ્રીમાનસ્મિન્વનાન્તરે ।
આપીડૈર્બહુભિર્ભાતિ શ્રીમાન્પર્વતરાડિવ ॥

વિશોકાં કુરુ માં ક્ષિપ્રમશોક પ્રિયદર્શન ।
વીતશોકભયાબાધં કચ્ચિત્ત્વં દૃષ્ટવાન્નૃપમ્ ॥

નલં નામારિદમનં નમયન્ત્યાઃ પ્રિયં પતિમ્ ।
નિમધાનામધિપતિં દૃષ્ટવાનસિ મે પ્રિયમ્ ॥

એકવસ્ત્રાર્ધસંવીતં સુકુમારતનુત્વચમ્ ।
વ્યસનેનાર્દિતં વીરમરણ્યમિદમાગતમ્ ॥

યથા વિશોકા ગચ્છેયમશોકનગ તત્કુરુ ।
સત્યનામા ભવાશોક મમ શોકવિનાશનાત્ ॥

એવંસાઽશોકવૃત્તં તમાર્તા વૈ પરિગમ્ય હ ।
જગામ દારુણતરં દેશં ભૈમી વરાઙ્ગના ॥

સા દદર્શ નાગાન્નૈકાન્નૈકાશ્ચ સરિતસ્તથા ।
નૈકાંશ્ચ પર્વતાન્રમ્યાન્નૈકાંશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ ॥

કન્દરાંશ્ચ નિતમ્બાંશ્ચ નદીશ્ચાદ્ભુતદર્શનાઃ ।
દદર્શ તાન્ભીમસુતા પતિમન્વેષતી તદા ॥

ગત્વા પ્રકૃષ્ટમધ્વાનં દમયન્તી શુચિસ્મિતા ।
દદર્શાથ મહાસાર્થં હસ્ત્યશ્વરથસન્કુલમ્ ॥

ઉત્તરન્તં નદીં રમ્યાં પ્રસન્નસલિલાં શુભામ્ ।
સુશીતતોયાં વિસ્તીર્ણાં હ્રદિનીં વેતસૈર્વૃતામ્ ॥

પ્રોદ્ધુષ્ટાં ક્રૌઞ્ચકુરરૈશ્ચક્રબાકોપકૂજિતામ્ ।
કૂર્મગ્રાહઝવાકીર્ણાં વિપુલદ્વીપશોભિતામ્ ॥

સા દૃષ્ટ્વૈવ મહાસાર્થં નલપત્ની યશસ્વિની ।
ઉપસર્પ્ય વરારોહા જનમધ્યં વિવેશ હ ॥

ઉન્મત્તરૂપા શોકાર્તા તથા વસ્ત્રાર્ધસંવૃતા ।
કૃશા વિવર્ણા મલિના પાંસુધ્વસ્તશિરોરુહા ॥

તાં દૃષ્ટ્વા તત્રમનુજાઃ કેચિદ્ભીતાઃ પ્રદુદ્રુવુઃ ।
કેચિચ્ચિન્તાપરાસ્તસ્થુઃ કેચિત્તત્રવિચુક્રુશુઃ ॥

પ્રહસન્તિ સ્મ તાં કેચિદભ્યસૂયન્તિ ચાપરે ।
કુર્વન્ત્યસ્યાન્દયાન્કેચિત્પપ્રચ્છુશ્ચાપિ ભારત ॥

કાઽસિ કસ્યાસિ કલ્યાણિ કિં વા મૃગયસે વને ।
ત્વાં દૃષ્ટ્વા વ્યથિતાઃ સ્મેહ કચ્ચિત્ત્વમસિં માનુષી ॥

વદ સત્યં વનસ્યાસ્ય પર્વતસ્યાથવા દિશઃ ।
દેવતા ત્વં હિ કલ્યાણિ ત્વાં વયં શરણં ગતાઃ ॥

યક્ષી વા રાક્ષસી વા ત્વમુતાહોસિ સુરાઙ્ગના ।
સર્વથાકુરુ નઃ સ્વસ્તિ રક્ષ ચાસ્માનનિન્દિતે ॥

યથાઽયંસર્વથા સાર્થઃ ક્ષેમી શીઘ્રમિતો વ્રજેત્ ।
તથા વિધત્સ્વ કલ્યાણિ યથા શ્રેયો હિ નો ભવેત્ ॥

તથોક્તા તેન સાર્થેન દમયન્તી નૃપાત્મજા ।
પ્રત્યુવાચ તતઃ સાધ્વી ભર્તૃવ્યસનપીડિતા ॥

સાર્તવાહં ચ સાર્થં ચ જના યે ચાત્ર કેચન ।
યુવસ્થવિરબાલાશ્ સાર્થસ્ય ચ પુરોગમાઃ ॥

માનુષીં માં વિજાનીત મનુજાધિપતેઃ સુતામ્ ।
નૃપસ્નુષાં રાજભાર્યાં ભર્તૃદર્શનલાલસામ્ ॥

વિદર્ભરાણ્મમ પિતા ભર્તા રાજા ચ નૈષધઃ ।
નલોનામ મહાભાગસ્તં માર્ગામ્યપરાજિતમ્ ॥

યદિ જાનીત નૃપતિં ક્ષિપ્રં શંસત મે પ્રિયમ્ ।
નલં પુરુષશાર્દૂલમમિત્રગણસૂદનમ્ ॥

તામુવાચાનવદ્યાઙ્ગીં સાર્થસ્ય મહતઃ પ્રભુઃ ।
સાર્થવાહઃ શુચિર્નામ શૃણુ કલ્યાણિ મદ્વચઃ ॥

અહં સાર્થસ્ય નેતા વૈ સાર્થવાહઃ શુચિસ્મિતે ।
મનુષ્યં નલનામાનં ન પશ્યામિ યશસ્વિનિ ॥

કુઞ્જરદ્વીપિમહિષશાર્દૂલર્ક્ષમૃગાનપિ ।
પશ્યામ્યસ્મિન્વને કૃત્સ્ને હ્યમનુષ્યનિષેવિતે ॥

ઋતે ત્વાં માનુષીં મર્ત્યં ન પશ્યામિ મહાવને ।
તથા નો યક્ષરાડદ્ય મણિભદ્રઃ પ્રસીદતુ ॥

સાઽબ્રવીદ્વણિજઃ સર્વાન્સાર્થવાહં ચ તં તતઃ ।
ક્વનુ યાસ્યતિ સાર્થોઽયમેતદાખ્યાતુમર્હસિ ॥
સાર્તવાહ ઉવાચ ।

સાર્થોઽયં ચેદિરાજસ્ય સુબાહોઃ સત્યદર્શિનઃ । ક્ષિપ્રં જનપદં ગન્તા લાભાય મનુજાત્મજે ॥