Mahabharata · Chapter 3.49

astrahetorgate pārthe śakralokaṃ mahātmani /
yudhiṣṭhiraprabhṛtayaḥ kimakurvata pāṇḍavāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

astrahetorgate pārthe śakralokaṃ mahātmani /
nyavasankṛṣṇayā sārdhaṃ kāmyake bharatarṣabhāḥ //

tataḥ kadācidekānte vivikte mṛduśādvale /
duḥkhārtā bharataśreṣṭhā niṣeduḥ saha kṛṣṇayā //

dhanañjayaṃ śocamānāḥ sāśrukaṇṭhāḥ suduḥkhitāḥ /
tadviyogārditānsarvāñśokaḥ samabhipupluve //

dhanañjayaviyogācca rājyabhraṃśācca duḥkhitāḥ /
atha bhīmo mahābāhuryudhiṣṭhiramabhāṣata //

nideśātte mahārāja gato'sau bharatarṣabhaḥ /
arjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ yasminprāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ //

yasminvinaṣṭe pāñcālāḥ saha putraistathā vayam /
sātyakirvāsudevaśca vinaśyeyurna saṃśayāḥ //

yosau gacchati dharmātmā bahūnkleśānvicintayan /
bhavanniyogādbībhatsustato duḥkhataraṃ nu kim //

yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ /
manyāmahe jitānājau parānprāptāṃ ca medinīm //

yasya prabhāvāddhi vayaṃ sabhāmadhye dhanuṣmataḥ /
jitānmanyāmahe sarvāndhārtarāṣṭrātsasaubalān //

yasya prabhāvānna mayā sabhāmadhye mahābalāḥ /
nītā lokamamuṃ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sasaubalāḥ //

tevayaṃ bāhubalinaḥ krodhamutthitamātmanaḥ /
sahāmahe bhavanmūlaṃ vāsudevena pālitāḥ //

mayā hi saha kṛṣṇena hatvā karṇamukhānparān /
svabāhuvijitāṃ kṛtsnāṃ praśādhīnāṃ vasundharām //

bhato dyūtadoṣeṇa sarvevayamupaplutāḥ /
ahīnapauruṣā rājanbalibhirbalavattarāḥ //

kṣātraṃ dharmaṃ mahārāja tvamavekṣitumarhasi /
ga hidharmo mahārāja triyasya vanāśrayaḥ //

rājyameva parandharmaṃ kṣatriyasya vidurbudhāḥ /
sa kṣatradharmavidrājanmādharmyānnīnaśaḥ pathaḥ //

prāgdvādaśa samā rājandhārtarāṣṭrānnihanmahi /
nivartya ca vanātpārthamānāyya ca janārdanam //

vyūḍhānīkānmahārāja javenaiva mahāhave /
dhārtarāṣṭrānamuṃ lokaṃ gamayāma viśāmpate //

sarvānahaṃ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrānsasaubalān /
duryodhanaṃ ca karṇaṃ ca yo vā'nyaḥ pratiyotsyate //

mayā praśamite paścāttvameṣyasi vanaṃ punaḥ /
evaṃ kṛte na te doṣo bhaviṣyati viśāmpate //

yajñaiśca vividhaistāta kṛtampāpamarindama /
avadhūya mahārājagacchema svargamuttamam //

evametadbhavedrājanyadi rājā na bāliśaḥ /
asmākaṃ dīrghasūtraḥ syādbhavāndharmaparāyaṇaḥ //

nikṛtyā nikṛtipratrā hantavyā iti niścayaḥ / na hi naikṛtikaṃ hatvā nikṛtyā pāpamucyate /
tathā bhārata dharmeṣu dharmajñairiha dṛśyate //

ahorātraṃ mahārāja tulyaṃ saṃvatsareṇa ha / tathaiva vedavacanaṃ śrūyate nityadā vibho /
saṃvatsaro mahārāja pūrṇo bhavati kṛcchrataḥ //

yadi vedāḥ pramāṇaṃ te divasādūrdhvamacyuta /
tayodaśāditaḥ kālo jñāyatāṃ pariniṣṭhitaḥ //

kālo duryodhanaṃ hantuṃ sānubandhamarindama /
ekāgrāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ purā rājankaroti saḥ //

dyūtapriyeṇa rājendra tathā tadbhavatā kṛtam /
prāyeṇājñātacrayāyāṃ vayaṃ sarvenipātitāḥ //

na taṃ deśaṃ prapaśyāmi yatra so'smānsudurjanaḥ /
na vijñāsyati duṣṭātmā cārairiti suyodhanaḥ //

adhigamya ca sarvānno vanavāsamimaṃ tataḥ / pravrājayiṣyatipunarnikṛtyā'dhamapūruṣaḥ /
yadyasmānabhigaccheta pāpaḥ sa hi kathañcana //

ajñātacaryāmuttīrṇāndṛṣṭvā ca punarāhvayet /
dyūtena te mahārāja punaryuddhaṃ pravartate //

bhavāṃśca punarāhūto dyūtenaivāpaneṣyati /
sa tathā'kṣeṣu kuśalo niścito gatacetanaḥ //

cariṣyasi mahārāja vaneṣu vasatīḥ punaḥ //

yadyasmānsumahārāja kṛpaṇānkartumarhasi / yāvajjīvamavekṣasva vedadharmāṃśca kṛtsnaśaḥ /
nikṛtyā nikṛtiprajño hantavya iti niścayaḥ //

anujñātastvayā gatvāyāvacchakti suyodhanam / yathaiva kakṣamutsṛṣṭo dahedanilasārathiḥ /
haniṣyāmi tathā mandamanujānātu me bhavān //
vaiśampāyana uvāca /

evaṃ bruvāṇaṃ bhīmaṃ tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ /
uvāca sāntvayanrājā mūrndhyupāghrāya pāṇḍavam //

asaśayaṃ mahābāho haniṣyasi suyodhanam /
varṣātrayodaśādūrdhvaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā //

yattvamābhāṣase pārtha prāptaḥ kāla iti prabho /
anṛtaṃ natsahe vaktuṃ na hyetanmayi vidyate //

antareṇāpi kaunteya nikṛtimpāpaniścayam /
hantā tvamasi durdharṣa sānubandhaṃ suyodhanam //

evaṃ bruvati bhīmaṃ tu dharmarāje yudhiṣṭhire /
ājagāma mahābhāgo bṛhadaśvo mahānṛṣiḥ //

tamabhiprekṣyadharmātmā samprāptaṃ dharmacāriṇam /
śāstravanmadhuparkeṇa pūjayāmāsa dharmarāṭ //

āśvastaṃ cainamāsīnamupāsano yudhiṣṭhiraḥ /
abhiprekṣya mahābāhuḥ kṛpaṇaṃ bahvabhāṣata //

akṣadyūte ca bhagavandhanaṃ rājyaṃ ca me hṛtam /
āhūya nikṛtiprajñaiḥ kitavairakṣakovidaiḥ //

anakṣajñasya hi sato nikṛtyā pāpaniścayaiḥ /
bhāryā ca me sabhāṃ nītā prāṇebhyopi garīyasī //

punardyūtena māṃ jitvā vanavāsāṃ sudāruṇam /
prāvrājayanmaṃhāraṇyamajinaiḥ parivāritam //

ahaṃ vane durvasatīrvasanparamaduḥkhitaḥ /
akṣadyūtābhiṣaṅgeṇa giraḥ śṛṇvansudāruṇāḥ //

ārtānāṃ suhṛdāṃ vāco dyūtaprabhṛti śaṃsatām /
ahaṃ hṛdi śritāḥ smṛtvā sarvarātrīrvicintayan //

yasmiṃśca vayamāyattāḥ sadā gāṇḍīvadhanvani / sa cendralokaṃ gatavānastrahetormahābalaḥ //

vinā mahātmanā tena gatasatva ivāsmahe /
kadā drakṣyāmi bībhatsuṃ kṛtāstraṃ punarāgatam //

iti sarve maheṣvāsaṃ cintayānā dhanañjayam /
anena tu viṣaṇṇo'haṃ kāraṇena sahānujaḥ //

vanavāsānnivṛttaṃ māṃ punaste pāpabuddhayaḥ / jānantaḥ prīyamāṇā vai devane bhrātṛbhiḥ saha /
dyūtenaivāhvayiṣyanti balādakṣeṣu tadvidaḥ //

āhūtaśca punardyūte nāsmi śakto nivartitum /
paṇe ca mama nātyarthaṃ vasu kiñcana vidyate //

etatsarvamanudhyāyaṃścintayāno divāniśam /
na matto duḥkhitataraḥ pumānastīha kaścana //

nāsti rājā mayā kaścidalpabhāgyataro bhuvi / bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvopi vā kvacit /
na matto duḥkhitataraḥ pumānastīti me matiḥ //

evaṃ bruvantaṃ duḥkhārtamuvāca bhagavānṛṣiḥ /
śokaṃ vyapanudanrājño dharmarājasya dhīmataḥ //
bṛhadaśva uvāca /

na viṣāde manaḥ tvayā buddhimatāṃvara /
āgamiṣyati bībhatsuramitrāṃśca vijeṣyate //

yadbravīṣi mahārāja na matto vidte kvacit /
alpabhāgyataraḥ kaścitpumānastīti pāṇḍava //

atra te varṇayiṣyāmi yadi śuśrūṣase'nagha /
yastvatto duḥkhitataro rājā'sītpṛthivīpate //
vaiśampāyana uvāca /

athainamabravīdrājā bravītu bhagavāniti /
imāmavasthāṃ samprāptaṃ śrotumicchāmi pārthivam //
bṛhadaśva uvāca /

śṛṇu rājannavahitaḥ saha bhrātṛbhiracyuta /
yastvatto duḥkhitataro rājā'sītpṛthivopate //

niṣadheṣu mahīpālo vīrasena iti śrutaḥ /
tasya putro'bhavannāmnā nalo dharmārtakovidaḥ //

sa nikṛtyājato rājā puṣkareṇeti naḥ śrutam /
vanavāsaṃ suduḥkhārto bhāryayā nyavasatsaha //

na tasya dāsā na ratho na bhrātā na ca bhāndhavāḥ /
vane nivasato rājannaśrūyanta kadācana //

bhavānhi saṃvṛto vīrairbhrātṛbhirdevasammitaiḥ /
brahmakalpairdvijāgryaiśca tasmānnārhasi śocitum //
yudhiṣṭhira uvāca /

vistareṇāhamicchāmi nalasya sumahātmanaḥ / caritaṃ vadatāṃśreṣṭha tanmamākhyātumarhasi //