મહાભારત · અધ્યાય 3.49

અસ્ત્રહેતોર્ગતે પાર્થે શક્રલોકં મહાત્મનિ ।
યુધિષ્ઠિરપ્રભૃતયઃ કિમકુર્વત પાણ્ડવાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અસ્ત્રહેતોર્ગતે પાર્થે શક્રલોકં મહાત્મનિ ।
ન્યવસન્કૃષ્ણયા સાર્ધં કામ્યકે ભરતર્ષભાઃ ॥

તતઃ કદાચિદેકાન્તે વિવિક્તે મૃદુશાદ્વલે ।
દુઃખાર્તા ભરતશ્રેષ્ઠા નિષેદુઃ સહ કૃષ્ણયા ॥

ધનઞ્જયં શોચમાનાઃ સાશ્રુકણ્ઠાઃ સુદુઃખિતાઃ ।
તદ્વિયોગાર્દિતાન્સર્વાઞ્શોકઃ સમભિપુપ્લુવે ॥

ધનઞ્જયવિયોગાચ્ચ રાજ્યભ્રંશાચ્ચ દુઃખિતાઃ ।
અથ ભીમો મહાબાહુર્યુધિષ્ઠિરમભાષત ॥

નિદેશાત્તે મહારાજ ગતોઽસૌ ભરતર્ષભઃ ।
અર્જુનઃ પાણ્ડુપુત્રાણાં યસ્મિન્પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

યસ્મિન્વિનષ્ટે પાઞ્ચાલાઃ સહ પુત્રૈસ્તથા વયમ્ ।
સાત્યકિર્વાસુદેવશ્ચ વિનશ્યેયુર્ન સંશયાઃ ॥

યોસૌ ગચ્છતિ ધર્માત્મા બહૂન્ક્લેશાન્વિચિન્તયન્ ।
ભવન્નિયોગાદ્બીભત્સુસ્તતો દુઃખતરં નુ કિમ્ ॥

યસ્ય બાહૂ સમાશ્રિત્ય વયં સર્વે મહાત્મનઃ ।
મન્યામહે જિતાનાજૌ પરાન્પ્રાપ્તાં ચ મેદિનીમ્ ॥

યસ્ય પ્રભાવાદ્ધિ વયં સભામધ્યે ધનુષ્મતઃ ।
જિતાન્મન્યામહે સર્વાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાત્સસૌબલાન્ ॥

યસ્ય પ્રભાવાન્ન મયા સભામધ્યે મહાબલાઃ ।
નીતા લોકમમું સર્વે ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ સસૌબલાઃ ॥

તેવયં બાહુબલિનઃ ક્રોધમુત્થિતમાત્મનઃ ।
સહામહે ભવન્મૂલં વાસુદેવેન પાલિતાઃ ॥

મયા હિ સહ કૃષ્ણેન હત્વા કર્ણમુખાન્પરાન્ ।
સ્વબાહુવિજિતાં કૃત્સ્નાં પ્રશાધીનાં વસુન્ધરામ્ ॥

ભતો દ્યૂતદોષેણ સર્વેવયમુપપ્લુતાઃ ।
અહીનપૌરુષા રાજન્બલિભિર્બલવત્તરાઃ ॥

ક્ષાત્રં ધર્મં મહારાજ ત્વમવેક્ષિતુમર્હસિ ।
ગ હિધર્મો મહારાજ ત્રિયસ્ય વનાશ્રયઃ ॥

રાજ્યમેવ પરન્ધર્મં ક્ષત્રિયસ્ય વિદુર્બુધાઃ ।
સ ક્ષત્રધર્મવિદ્રાજન્માધર્મ્યાન્નીનશઃ પથઃ ॥

પ્રાગ્દ્વાદશ સમા રાજન્ધાર્તરાષ્ટ્રાન્નિહન્મહિ ।
નિવર્ત્ય ચ વનાત્પાર્થમાનાય્ય ચ જનાર્દનમ્ ॥

વ્યૂઢાનીકાન્મહારાજ જવેનૈવ મહાહવે ।
ધાર્તરાષ્ટ્રાનમું લોકં ગમયામ વિશામ્પતે ॥

સર્વાનહં હનિષ્યામિ ધાર્તરાષ્ટ્રાન્સસૌબલાન્ ।
દુર્યોધનં ચ કર્ણં ચ યો વાઽન્યઃ પ્રતિયોત્સ્યતે ॥

મયા પ્રશમિતે પશ્ચાત્ત્વમેષ્યસિ વનં પુનઃ ।
એવં કૃતે ન તે દોષો ભવિષ્યતિ વિશામ્પતે ॥

યજ્ઞૈશ્ચ વિવિધૈસ્તાત કૃતમ્પાપમરિન્દમ ।
અવધૂય મહારાજગચ્છેમ સ્વર્ગમુત્તમમ્ ॥

એવમેતદ્ભવેદ્રાજન્યદિ રાજા ન બાલિશઃ ।
અસ્માકં દીર્ઘસૂત્રઃ સ્યાદ્ભવાન્ધર્મપરાયણઃ ॥

નિકૃત્યા નિકૃતિપ્રત્રા હન્તવ્યા ઇતિ નિશ્ચયઃ । ન હિ નૈકૃતિકં હત્વા નિકૃત્યા પાપમુચ્યતે ।
તથા ભારત ધર્મેષુ ધર્મજ્ઞૈરિહ દૃશ્યતે ॥

અહોરાત્રં મહારાજ તુલ્યં સંવત્સરેણ હ । તથૈવ વેદવચનં શ્રૂયતે નિત્યદા વિભો ।
સંવત્સરો મહારાજ પૂર્ણો ભવતિ કૃચ્છ્રતઃ ॥

યદિ વેદાઃ પ્રમાણં તે દિવસાદૂર્ધ્વમચ્યુત ।
તયોદશાદિતઃ કાલો જ્ઞાયતાં પરિનિષ્ઠિતઃ ॥

કાલો દુર્યોધનં હન્તું સાનુબન્ધમરિન્દમ ।
એકાગ્રાં પૃથિવીં સર્વાં પુરા રાજન્કરોતિ સઃ ॥

દ્યૂતપ્રિયેણ રાજેન્દ્ર તથા તદ્ભવતા કૃતમ્ ।
પ્રાયેણાજ્ઞાતચ્રયાયાં વયં સર્વેનિપાતિતાઃ ॥

ન તં દેશં પ્રપશ્યામિ યત્ર સોઽસ્માન્સુદુર્જનઃ ।
ન વિજ્ઞાસ્યતિ દુષ્ટાત્મા ચારૈરિતિ સુયોધનઃ ॥

અધિગમ્ય ચ સર્વાન્નો વનવાસમિમં તતઃ । પ્રવ્રાજયિષ્યતિપુનર્નિકૃત્યાઽધમપૂરુષઃ ।
યદ્યસ્માનભિગચ્છેત પાપઃ સ હિ કથઞ્ચન ॥

અજ્ઞાતચર્યામુત્તીર્ણાન્દૃષ્ટ્વા ચ પુનરાહ્વયેત્ ।
દ્યૂતેન તે મહારાજ પુનર્યુદ્ધં પ્રવર્તતે ॥

ભવાંશ્ચ પુનરાહૂતો દ્યૂતેનૈવાપનેષ્યતિ ।
સ તથાઽક્ષેષુ કુશલો નિશ્ચિતો ગતચેતનઃ ॥

ચરિષ્યસિ મહારાજ વનેષુ વસતીઃ પુનઃ ॥

યદ્યસ્માન્સુમહારાજ કૃપણાન્કર્તુમર્હસિ । યાવજ્જીવમવેક્ષસ્વ વેદધર્માંશ્ચ કૃત્સ્નશઃ ।
નિકૃત્યા નિકૃતિપ્રજ્ઞો હન્તવ્ય ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

અનુજ્ઞાતસ્ત્વયા ગત્વાયાવચ્છક્તિ સુયોધનમ્ । યથૈવ કક્ષમુત્સૃષ્ટો દહેદનિલસારથિઃ ।
હનિષ્યામિ તથા મન્દમનુજાનાતુ મે ભવાન્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં બ્રુવાણં ભીમં તુ ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ઉવાચ સાન્ત્વયન્રાજા મૂર્ન્ધ્યુપાઘ્રાય પાણ્ડવમ્ ॥

અસશયં મહાબાહો હનિષ્યસિ સુયોધનમ્ ।
વર્ષાત્રયોદશાદૂર્ધ્વં સહ ગાણ્ડીવધન્વના ॥

યત્ત્વમાભાષસે પાર્થ પ્રાપ્તઃ કાલ ઇતિ પ્રભો ।
અનૃતં નત્સહે વક્તું ન હ્યેતન્મયિ વિદ્યતે ॥

અન્તરેણાપિ કૌન્તેય નિકૃતિમ્પાપનિશ્ચયમ્ ।
હન્તા ત્વમસિ દુર્ધર્ષ સાનુબન્ધં સુયોધનમ્ ॥

એવં બ્રુવતિ ભીમં તુ ધર્મરાજે યુધિષ્ઠિરે ।
આજગામ મહાભાગો બૃહદશ્વો મહાનૃષિઃ ॥

તમભિપ્રેક્ષ્યધર્માત્મા સમ્પ્રાપ્તં ધર્મચારિણમ્ ।
શાસ્ત્રવન્મધુપર્કેણ પૂજયામાસ ધર્મરાટ્ ॥

આશ્વસ્તં ચૈનમાસીનમુપાસનો યુધિષ્ઠિરઃ ।
અભિપ્રેક્ષ્ય મહાબાહુઃ કૃપણં બહ્વભાષત ॥

અક્ષદ્યૂતે ચ ભગવન્ધનં રાજ્યં ચ મે હૃતમ્ ।
આહૂય નિકૃતિપ્રજ્ઞૈઃ કિતવૈરક્ષકોવિદૈઃ ॥

અનક્ષજ્ઞસ્ય હિ સતો નિકૃત્યા પાપનિશ્ચયૈઃ ।
ભાર્યા ચ મે સભાં નીતા પ્રાણેભ્યોપિ ગરીયસી ॥

પુનર્દ્યૂતેન માં જિત્વા વનવાસાં સુદારુણમ્ ।
પ્રાવ્રાજયન્મંહારણ્યમજિનૈઃ પરિવારિતમ્ ॥

અહં વને દુર્વસતીર્વસન્પરમદુઃખિતઃ ।
અક્ષદ્યૂતાભિષઙ્ગેણ ગિરઃ શૃણ્વન્સુદારુણાઃ ॥

આર્તાનાં સુહૃદાં વાચો દ્યૂતપ્રભૃતિ શંસતામ્ ।
અહં હૃદિ શ્રિતાઃ સ્મૃત્વા સર્વરાત્રીર્વિચિન્તયન્ ॥

યસ્મિંશ્ચ વયમાયત્તાઃ સદા ગાણ્ડીવધન્વનિ । સ ચેન્દ્રલોકં ગતવાનસ્ત્રહેતોર્મહાબલઃ ॥

વિના મહાત્મના તેન ગતસત્વ ઇવાસ્મહે ।
કદા દ્રક્ષ્યામિ બીભત્સું કૃતાસ્ત્રં પુનરાગતમ્ ॥

ઇતિ સર્વે મહેષ્વાસં ચિન્તયાના ધનઞ્જયમ્ ।
અનેન તુ વિષણ્ણોઽહં કારણેન સહાનુજઃ ॥

વનવાસાન્નિવૃત્તં માં પુનસ્તે પાપબુદ્ધયઃ । જાનન્તઃ પ્રીયમાણા વૈ દેવને ભ્રાતૃભિઃ સહ ।
દ્યૂતેનૈવાહ્વયિષ્યન્તિ બલાદક્ષેષુ તદ્વિદઃ ॥

આહૂતશ્ચ પુનર્દ્યૂતે નાસ્મિ શક્તો નિવર્તિતુમ્ ।
પણે ચ મમ નાત્યર્થં વસુ કિઞ્ચન વિદ્યતે ॥

એતત્સર્વમનુધ્યાયંશ્ચિન્તયાનો દિવાનિશમ્ ।
ન મત્તો દુઃખિતતરઃ પુમાનસ્તીહ કશ્ચન ॥

નાસ્તિ રાજા મયા કશ્ચિદલ્પભાગ્યતરો ભુવિ । ભવતા દૃષ્ટપૂર્વો વા શ્રુતપૂર્વોપિ વા ક્વચિત્ ।
ન મત્તો દુઃખિતતરઃ પુમાનસ્તીતિ મે મતિઃ ॥

એવં બ્રુવન્તં દુઃખાર્તમુવાચ ભગવાનૃષિઃ ।
શોકં વ્યપનુદન્રાજ્ઞો ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ ॥
બૃહદશ્વ ઉવાચ ।

ન વિષાદે મનઃ ત્વયા બુદ્ધિમતાંવર ।
આગમિષ્યતિ બીભત્સુરમિત્રાંશ્ચ વિજેષ્યતે ॥

યદ્બ્રવીષિ મહારાજ ન મત્તો વિદ્તે ક્વચિત્ ।
અલ્પભાગ્યતરઃ કશ્ચિત્પુમાનસ્તીતિ પાણ્ડવ ॥

અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ યદિ શુશ્રૂષસેઽનઘ ।
યસ્ત્વત્તો દુઃખિતતરો રાજાઽસીત્પૃથિવીપતે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અથૈનમબ્રવીદ્રાજા બ્રવીતુ ભગવાનિતિ ।
ઇમામવસ્થાં સમ્પ્રાપ્તં શ્રોતુમિચ્છામિ પાર્થિવમ્ ॥
બૃહદશ્વ ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્નવહિતઃ સહ ભ્રાતૃભિરચ્યુત ।
યસ્ત્વત્તો દુઃખિતતરો રાજાઽસીત્પૃથિવોપતે ॥

નિષધેષુ મહીપાલો વીરસેન ઇતિ શ્રુતઃ ।
તસ્ય પુત્રોઽભવન્નામ્ના નલો ધર્માર્તકોવિદઃ ॥

સ નિકૃત્યાજતો રાજા પુષ્કરેણેતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
વનવાસં સુદુઃખાર્તો ભાર્યયા ન્યવસત્સહ ॥

ન તસ્ય દાસા ન રથો ન ભ્રાતા ન ચ ભાન્ધવાઃ ।
વને નિવસતો રાજન્નશ્રૂયન્ત કદાચન ॥

ભવાન્હિ સંવૃતો વીરૈર્ભ્રાતૃભિર્દેવસમ્મિતૈઃ ।
બ્રહ્મકલ્પૈર્દ્વિજાગ્ર્યૈશ્ચ તસ્માન્નાર્હસિ શોચિતુમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

વિસ્તરેણાહમિચ્છામિ નલસ્ય સુમહાત્મનઃ । ચરિતં વદતાંશ્રેષ્ઠ તન્મમાખ્યાતુમર્હસિ ॥