Mahabharata · Chapter 3.33

yājñasenyā vacaḥ śrutvā bhīmaseno hyamarṣaṇaḥ /
niśvasannupasangamya kruddho rājānamabravīt //

rājansatpadavīṃ dharmyāṃ vraja satpuruṣocitām /
dharmakāmārthahīnānāṃ kiṃ no vastuṃ tapovane //

naiva dharmeṇa tadrājyaṃ nārjaveṇa na caujasā /
akṣakūṭamadhiṣṭhāya hṛtaṃ duryodhanena vai //

gomāyuneva siṃhānāṃ dirbalena balīyasām /
āmipaṃ vighasāśena tadvadrājyaṃ hi no hṛtam //

dharmaleśapraticchannaḥ prabhavaṃ dharmakāmayoḥ /
arthamutsṛjya kiṃ rājanduḥkhena paritapyase //

bhavato'nuvidhānena rājyaṃ naḥ paśyatāṃ hṛtam /
ahāryamapi śakreṇa guptaṃ gāṇḍīvadhanvanā //

kuṇīnāmiva bilvāni paṅgūnāmiva dhenavaḥ /
hṛtamaiśvaryamasmākaṃ jīvatāṃ bhavataḥ kṛte //

bhavataḥ priyamityevaṃ mahadvyasanamīdṛśam /
dharmakāme pratītasya pratipannāḥ sma bhārata //

karśayāmaḥ svamitrāṇi nandayāmaśca śātravān /
ātmānaṃ bhavataḥ śāstrairniyamya bharatarṣabha //

yadvayaṃ na tadaivaitāndhārtarāṣṭrānnihanma hi /
bhavataḥ śāstramādāya tannastapati duṣkṛtam //

athaināmanvavekṣasva mṛgacaryāmivātmanaḥ /
avīrācaritāṃ rājannabalasthairniṣevitām //

yāṃ na kṛṣṇo na bībhatsurnābhimanyurna sṛñjayāḥ /
na cāhamabhinandāmi na ca mādrīsutāvubhau //

bhavāndharmo dharma iti satataṃ vratakarśitaḥ /
kaccidrājanna nirvedādāpannaḥ klībajīvikām //

durmanuṣyā hi nirvedamaphalaṃ sarvaghātakam /
aśaktāḥ śriyamāhartumātmanaḥ kurvate priyam //

sa bhavāndṛṣṭimāñśaktaḥ paśyannasmāsu pauruṣam /
ānṛśaṃsyaparo rājannātmārthamavabudhyase //

asmānamī dhārtarāṣṭrāḥ kṣamamāṇānahiṃsataḥ /
aśaktāneva manyante tadduḥkhaṃ nāhave vadhaḥ //

tatracedyudhyamānānāmajihmamanivartinām /
sarvaśo hi vadhaḥ śreyānpretya lokāṃllabhemahi //

adhavā vayamevaitānnihatya bharatarṣabha /
ādadīmahi gāṃ sarvāṃ tathāpi śreya eva naḥ //

sarvathā kāryametannaḥ svadharmamanutiṣṭhatām /
kāṅkhatāṃ viṣulāṃ kīrti vairaṃ praticikīrṣatām //

ātmārthaṃ yudhyamānānāṃ jīvite kṛtyalakṣaṇe /
anyairapi hṛte rājye praśaṃsaiva na garhaṇā //

karśanārtho hi yo dharmo viprāṇāmātmanastathā /
vyasanaṃ nāma tadrājanna dharmaḥ sa kuvartmatat //

sarvathā dharmanityaṃ tu puruṣaṃ dharmadurbalam /
jahatastāta dharmārthau pretaṃ duḥkhasukhe yathā //

yasya dharmo hi dharmārtham̐ kleśabhāṅga sa paṇḍitaḥ /
na sa dharmasya vedārthaṃ sūryasyāndhaḥ prabhāmiva //

yasya cārthārtha evārthaḥ sa ca nārthasya kovidaḥ /
rakṣyate bhṛtakaḥ puṇyaṃ yathā syāttādṛgeva saḥ //

ativelaṃ hi yo'rthārthī netarāvanutiṣṭhati /
sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmaheva jugupsitaḥ //

satataṃ yaśca kāmārthī netarāvanutiṣṭhati /
mitrāṇi tasya naśyanti dharmārthābhyāṃ ca hīyate //

tasya dharmārthahīnasya kāmānte nidhanaṃ dhruvam /
kāmato ramamāṇasya mīnasyevāmbhasaḥ kṣaye //

tasmāddharmārthayornityaṃ na pramāndyanti paṇḍitāḥ /
prakṛtiḥ sā hi kāmasya pāvakasyāraṇiryathā //

sarvathā dharmamūlo'rtho dharmaścārthaparigrahaḥ /
itaretarayornītau viddhi meghodadhī yathā //

dravyārthasparśasaṃyoge yā prītirupajāyate /
sa kāmaścittasankalpaḥ śarīraṃ nāsya dṛśyate //

arthārthī puruṣo rājanbṛhantaṃ dharmamicchati /
arthamicchati kāmārthīna kāmādanyamicchati //

na hi kāmena kāmo'nyaḥ sidhyate phalameva tat /
uṣayogātphalasyaiva kāṣṭhādbhasmeva paṇḍitaḥ //

imāñśakunakānrājanhanti vaitaṃsiko yathā /
etadrūpamadharmasya bhūteṣu ca vihiṃsanam //

kāmāllobhācca dharmasya pravṛttiṃ yo na paśti /
sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ pretya cehaica durmatiḥ //

vyaktaṃ te vidito rājannartho dravyaparigrahaḥ /
prakṛtiṃ cāpi vetthāsya vikṛtiṃ cāpi bhūyasīm //

tasya nāśaṃ vināśaṃ vā jarayā maraṇena vā /
anartha iti manyante soyamasmāsu vartate //

indriyāṇāṃ ca pañcānāṃ manaso hṛdayasya ca /
vipaye vartamānānāṃ yā prītirupajāyate //

sa kāma iti me buddhiḥ karmaṇāṃ phalamuttamam /
evameva pṛthagdṛṣṭvā dharmārthau kāmameva ca //

na dharmapara eva syānna cārthaparamo naraḥ /
na kāmaparamo vā syātsarvānseveta sarvadā //

dharmaṃ pūrve dhanaṃ madhye jaghanye kāmamācaret /
ahanyanucaredevameṣa śāstrakṛto vidhiḥ //

kāmaṃ pūrve dhanaṃ madhye jaghanye dharmamācaret /
vayasyanucaredevameṣa śāstrakṛto vidhiḥ //

dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca yathāvadvadatāṃvara /
vibhajya kāle kālajñaḥ sarvānseveta paṇḍitaḥ //

mokṣo vā paramaṃ śreya eṣa rājansukhārthinām /
prāptiṃ vā buddhimāsthāya sopāyāṃ kurunandana //

tadvā'śu kriyatāṃ rājanprāptirvāpyadhigamyatām /
jīvitaṃ hyāturasyeva duḥkhamantaravartinaḥ //

viditaścaiva me dharmaḥ satataṃ caritaśca te /
jānantastvayi śaṃsanti suhṛdaḥ karmacodanām //

dānaṃ yajñāḥ satāṃ pūjā vedadhāraṇamārjavam /
eṣa dharmaḥ paro rājanphalavānpretya ceṃha ca //

eṣa nārthavihīnena śakyo rājannipevitum /
akhilāḥ puruṣavyāghra guṇāḥ syuryadyapīnare //

dharmamūlaṃ jagadrājannānyaddharmādviśiṣyate /
dharmaścārthena mahatā śakyo rājanniṣevitum //

na cārtho bhaikṣyacaryeṇa nāpi klaibyena karhicit /
vettuṃ śakyastathā rājankevalaṃ dharmabuddhinā //

pratiṣddhā hi te yācñā yayā sidhyati vai dvijaḥ /
tejasaivārthalipsāyāṃ yatasva puruṣarṣabha //

bhaikṣyacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā /
kṣatriyas viśeṣeṇa dharmastu balamaurasam //

svadharmaṃ pratipadyasva jahi śatrūnsamāgatān /
dhārtarāṣṭravanaṃ pārtha mayā pārthena nāśaya //

udārameva vidvāṃso dharmaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ /
udāraṃ pratipadyasva nāvare sthātumarhasi //

anubudhyasva rājendra vettha dharmānsanātanān /
krūrakarmā'bhijātosi yasmādudvijate janaḥ //

prajāpālanasambhūtaṃ phalaṃ tava na garhitam /
eṣa te vihito rājandhātrā dharmaḥ sanātanaḥ //

tasmādvicalitaḥ pārtha loke hāsyaṃ gamiṣyasi /
svadharmāddhi manuṣyāṇāṃ calanaṃ na praśasyate //

sa kṣātraṃ hṛdayaṃ kṛtvā tyaktvedaṃ śithilaṃ manaḥ /
vīryamāsthāya kauravya dhuramudvaha dhuryavat //

na hi kevaladharmātmā pṛthivīṃ jātu kaścana /
pārthivo vyajayadrājanna bhūtiṃ na punaḥ śriyam //

jihvāṃ dattā bahūnāṃ hi kṣudrāṇāṃ lubdhacetasām /
nikṛtyā labhate rājyamāhāramiva śalyakaḥ //

bhrātara pūrvajātāśca susamṛddhāśca sarvaśaḥ /
nikṛtyā nirjitā devairasurāḥ pāṇḍavarṣabha //

evaṃ balavataḥ sarvamiti buddhvā mahīpate /
jahi śatrūnmahābāho parāṃ nikṛtimāsthitān //

na hyarjunasamaḥ kaścidyudhi yoddhā dhanurdharaḥ /
bhavitā vā pumānkaścinmatsamo vā gadādharaḥ //

satvena kurute yuddhaṃ rājansubalavānapi /
na pramāṇena notsāhātsatvastho bhava pāṇḍava //

satvaṃ hi mūlamarthas yavitathaṃ yadato'nyathā /
na tu prasaktaṃ bhavati vṛkṣacchāyena haimanī //

arthatyāgo'pi kāryaḥ syādarthaṃ śreyāṃsamicchatā /
bījaupamyana kaunteya mā te bhūdatra saṃśayaḥ //

arthena tu samo'nartho yatra labdho mahodayaḥ /
na tatra vipaṇaḥ kāryaḥ kharakaṇḍūyanaṃ hi tat //

evameva manuṣyendra dharmaṃ tyaktvā'lpakaṃ naraḥ /
bṛhantaṃ dharmamāpnoti sa buddha iti niścitam //

amitraṃ mitrasampannaṃ mitrairbhindanti paṇḍitaḥ //

bhinnairmitraiḥ parityaktaṃ durbalaṃ kurute vaśe //

satvena kurute yuddhaṃ rājansubalavānapi /
nodyamena na hotrābhiḥ sarvāḥ svīkurute prajāḥ //

sarvathā saṃhataireva durbalairbalavānapi /
amitraḥ śakyate hantuṃ madhuhā bhramarairiva //

yathā rājanprajāḥ sarvāḥ sūryaḥ pāti gabhastibhiḥ /
hanti caiva tathaiva tvaṃ sadṛśaḥ saviturbhava //

etaccāpi tapo pājanpurāṇamiti naḥ śrutam /
vidhinā pālanaṃ bhūmeryatkṛtaṃ naḥ pitāmahaiḥ //

na tathā tapasā rājam̐llokānprāpnoti kṣatriyaḥ /
yathā sṛṣṭena yuddhena vijayenetareṇa vā //

apeyātkila bhā sūryāllakṣmīścandramasastathā /
itiloko vyavasito dṛṣṭvemāṃ bhavatovyathām //

bhavataśca praśaṃsābhirnindābhiritarasya ca /
kathayantyaḥ pariṣadaḥ pṛthagrājansamāgatāḥ //

idamabhyadhikaṃ rājanbrāhmaṇāḥ kuravaśca te /
sametāḥ kathayantīha muditāḥ satyasandhatām //

yanna mohānna kārpaṇyānna lobhānna bhayādapi /
anṛtaṃ kiñciduktaṃ te na kāmānnārthakāraṇāt //

yadenaḥ kurute kiñcidrājā bhūmimavāpnuvan /
sarvaṃ tannudate paścādyajñairvipuladakṣiṇaiḥ //

brāhmaṇebhyo dadadgrāmāngāśca rājansahasraśaḥ /
mucyate vīra pāpebhyastamobhya iva candramāḥ //

paurajānapadāḥ sarve prāyaśaḥ kurunandana /
savṛddhabālāḥ sahitāḥ śaṃsanti tvāṃ yudhiṣṭhira //

śvadṛtau kṣīramāsaktaṃ brahma vā vṛṣale yathā /
satyaṃ stene balaṃ nāryāṃ rājyaṃ duryodhane tathā //

itiloke nirvacanaṃ puraścarati bhārata /
api caitāḥ striyo bālāḥ svādhyāyamadhikurvate //

imāmavasthāṃ ca gate sahāsmābhirarindam /
hanta naṣṭāḥ sma sarve vai bhavatopadrave sati //

sa bhavānrathamāsthāya sarvopakaraṇānvitam /
tvaramāṇo'bhiniryātu viprebhyo'rthavibhāvakaḥ //

vācayitvā dvijaśreṣṭhānadyaiva gajasāhvayam /
astravidbhiḥ parivṛtobhrātṛbhirdṛḍhadhanvibhiḥ //

āśīviṣasamairvīrairmarudbhiriva vṛtrahā / amitrāṃstejasā mṛdgannasurāniva vṛtrahā /
śriyamādatsva kaunteya dhārtarāṣṭrānmahābala //

na hi gāṇḍīvamuktānāṃ śarāṇāṃ gārdhravāsasām /
sparśamāśīviṣābhānāṃ martyaḥ kaścana saṃsahet //

na sa vīro na mātaṅgo na ca so'śvosti bhārata /
yaḥ saheta gadāvegaṃ mama kruddhasya saṃyuge //

sṛñjayaiḥ sahakaikeyairvṛṣṇīnāṃ vṛṣabheṇa ca /
kathaṃsvidyudhi kaunteya na rājyaṃ prāpnuyāmahe //

śatruhastagatāṃ rājankathaṃsvinnāharermahīm / iha yatnamupāhṛtya balena mahatā'nvitaḥ //