Mahabharata · Chapter 3.32

nāvamanye na garhe ca dharmaṃ pārtha kathañcana /
īśvaraṃ kuta evāhamavamaṃsye prajāpatim //

ārtā'haṃ pralapāmīdamiti māṃ viddhi bhārata /
bhūyaśca vilapiṣyāmi sumanāstvaṃ nibodha me //

karma khalviha kartavyaṃ jātenāmitrakarśana /
akarmāṇo hi jīvanti sthāvarā netare janāḥ //

āmātṛstanyapānācca yāvacchayyopasarpaṇam /
jaṅgamāḥ karmaṇā vṛttimāpnuvanti yudhiṣṭhira //

jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabha /
icchanti karmaṇā vṛttimavāptuṃ pretya ceha ca //

utthānamabhijānanti sarvabhūtāni bhārata /
pratyakṣaṃ phalamaśnanti karmaṇāṃ lokasākṣikam //

paśyantaḥ svaṃ samutthānamupajīvanti jantaraḥ /
api dhātā vidhātā ca yathā'yamudake bakaḥ //

[akarmaṇāṃ vai bhūtānāṃ vṛttiḥ svānna hi kācana / tadevābhiprapadyeta na vihanyātkadācana // ]

svakarma kuru māhāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥ /
kṛtyaṃ hi yo'bhijānāti sahasre sosti nāsti vāṃ //

tasya cāpi bhavetkārvaṃ vivṛddhau rakṣaṇe tathā /
bhakṣyamāṇo dyanāvāṣaḥ kṣīyeta himavānapi //

utsīderanprajāḥ sarvā na kuryuḥ karma cedyadi / [tathā hyetā na vardherankarma cedaphalaṃ bhavet // ]

dṛṣṭvā'pica phalaṃ karma paśyāmaḥ kurvato janān /
nānyathā hyapi jānanti vṛttiṃ lokāḥ kathañcana //

yaśca diṣṭaparo loke yaścāpi haṭhavādakaḥ /
ubhāvapi śaṭhāvetau karmabuddhiḥ praśasyate //

yo hi diṣṭamupāsīta nirviceṣṭaḥ sukhaṃ svapan /
avasīdetsudurbuddhirāmo ghaṭa ivodake //

tathaiva haṭhabuddhiryaḥ śaktaḥ karmaṇyakarmakṛt /
āsīta na ciraṃ jīvedanātha iva durbalaḥ //

akasmādiha yaḥ kaścidarthaṃ prāpnoti pūruṣaḥ /
taṃ haṭheneti manyante sa hi yatno na kasyacit //

vaścāpi kaśritpuruṣo diṣṭaṃ nāma bhajatyuta /
daivena vidhinā pārtha taddaivamiti niścitam //

yattāvaskarmaṇā kiñcitphalamāpnoti pūruṣaḥ /
pratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tatpauruṣamiti śrutam //

svabhāvataḥ pravṛtto yaḥ prāpnotyarthaṃ na kāraṇāt /
tatsvabhāvātprakaṃ viddhi phalaṃ puruṣasattama //

evaṃ haṭhācca daivācca svabhāvātkarmaṇastathā /
yāni prāpnoti puruṣastatphalaṃ pūrvakarmaṇām //

dhātāpi hi svakarmaiva taistairhetubhirīśvaraḥ /
vidadhāti vibhajyeha phalaṃ pūrvakataṃ nṛṇām //

yaddhi yaḥ puruṣaḥ kiñcitkurute vai śubhāśubham /
taddhātṛvihitaṃ viddhi pūrvakarmaphalodayam //

kāraṇaṃ tasya deho'yaṃ dhātuḥ karmaṇi karmaṇi /
sa yathā prerayatyenaṃ tathā'yaṃ kurute'vaśaḥ //

teṣuteṣu hi kṛtyeṣu viniyoktā maheśvaraḥ /
sarvabhūtāni kaunteya kārayatyavaśānyapi //

manasā'rthānviniścitya paścātprāpnoti karmaṇā /
buddhipūrvaṃ svayaṃ vīra puruṣastatra kāraṇam //

saṃkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha /
agāranagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahaitukī //

tile tailaṃ gavi kṣīraṃ kāṣṭhe pāvakamantataḥ /
evaṃ dhīro vijānīyādupāyaṃ cāsya siddhaye //

tataḥ pravartate paścātkāraṇeṣvasva siddhaye /
tāṃ siddhimupajīvanti karmaṇāmiha jantavaḥ //

kuśalena kṛtaṃ karma kartrā sādhu svanuṣṭhitam /
idaṃ tvakuśaleneti viśeṣādupalabhyate //

iṣṭāpūrttaphalaṃ na syānna śiṣyo na gururbhavet /
puruṣaḥ karmasādhyeṣu svāccedayamakāraṇam //

kartṛtvādeva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyate /
asiddhau nindyate cāpi karmanāśaḥ kathaṃ tviha //

sarvameva haṭhenaike daivenaike vadantyuta /
puṃsaḥ prayatnajaṃ keciddaivametadviśiṣyate //

na caivaitāvatā kāryaṃ manyanta iti cāpare /
asti sarvamadṛśyaṃ tu diṣṭaṃ caiva tathā haṭhaḥ //

dṛśyate hi haṭhāccaiva diṣṭāccārthasya santatiḥ /
kiñciddaivāddhaṭhātkiñcitkiñcideva svakarmataḥ //

puruṣaḥ phalamāpnoti caturthaṃ nātra kāraṇam /
kuśalāḥ pratijānanti ye vai tattvavidojanāḥ //

tathaiva dhātā bhūtānāmiṣṭāniṣṭaphalapradaḥ /
yadi na svānana bhūtānāṃ kṛpaṇo nāma kaścana //

yaṃyamarthamabhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥ /
tattatsaphalameva syādyadi na syātpurā kṛtam //

tridvārāmarthasiddhiṃ tu nānupaśyanti ye narāḥ /
tathaivānarthasiddhiṃ ca yathā lokāstathaiva te //

kartavyameva karmeti manoreṣa viniścayaḥ /
ekāntena hyanīho'yaṃ vartate'smāsu samprati //

kurvato hi bhavatyeva prāyeṇeha yudhiṣṭhira /
ekāntaphalasiddhiṃ tu na vindatyalasaḥ kvacit //

asambhave tvasya hetuḥ prāyaścittaṃ tu lakṣyate /
kṛtekarmaṇi rājendra tathā'nṛṇyamavāpnute //

alakṣmīrāviśatyenaṃ śayānamalasaṃ naram /
niḥsaṃśayaṃ phalaṃ labdhvā dakṣo bhūtimupāśnute //

anarthaṃ saṃśayāvasthaṃ gṛṇantyāmuktasaśaṃyāḥ /
dhīrā narāḥ karmaratā na tu niḥsaṃśayāḥ kvacit //

ekānte nahyanartho'yaṃ vartate'smāsu sāmpratam /
sa tu niḥsaṃśayaṃ na syāttvayi karmaṇyavasthite //

athavā'siddhireva syānmahimā tu tadeva te /
vṛkodarasya bībhatsorbhātrośca yamayorapi //

anyeṣāṃ karma saphalamasmākamapi vā punaḥ /
viprakarṣeṇa buddhyeta kṛtakarmā yathā phalam //

pṛthivīṃ lāṅgaleneha kṛṣṭvā bījaṃ vapatyuta /
āste'tha karṣakastūṣṇīṃ parjanyastatra kāraṇam //

vṛṣṭiścennānugṛhṇīyādanenāstatra karṣakaḥ /
yadanyaḥ puruṣaḥ kuryāttatkṛtaṃ saphalaṃ mayā //

taccedaṃ phalamasmākamaparādho na me kvacit /
iti dhīro'nvavekṣyaiva nātmānaṃ tatragarhayet //

kurvato nārthasiddhirme bhavatīti ha bhārata /
nirvedo nātra gantavyo dvāvantau yasya karmaṇaḥ //

siddhirvā'pyathavā'siddhirapravṛttirato'nyathā /
bahūnāṃ samavāye hi bhāvānāṃ karma sidhyati //

guṇābhāve phalaṃ nyūnaṃ bhavatyaphalameva ca /
anārambhe hi na phalaṃ na guṇo dṛśyate kvacit //

deśakālāvupāyāṃśca maṅgalaṃ svastisiddhaye /
yunakti medhayā dhīro yathāyogaṃ yathābalam //

apyupāyena tatkāryamupadeṣṭā parākramaḥ /
bhūyiṣṭhaṃ karmayogeṣu sarva eva parākramaḥ //

yatradhīmānavekṣeta śreyāsaṃ bahubhirguṇaiḥ /
sāmnaivārthaṃ tato lipsetkarma cāsmai prayojayet //

vyasanaṃ nābhikāṅkṣetta vināśaṃ vā yudhiṣṭhira /
api sindhorgirervā'pi kiṃ punarmartyadharmiṇaḥ //

utthānayuktaḥ satataṃ pareṣāmantaraiṣaṇe /
ānṛṇyamāpnoti naraḥ parasyātmana eva ca //

na tvevātmā'vamantavyaḥ puruṣeṇa kadācana /
na hyātmaparibhūtas bhūtirbhavati śobhanā //

evaṃ saṃsthitikā siddhiriyaṃ lokasya bhārata /
citrā siddhigatiḥ proktā kālāvasthāvibhāgaśaḥ //

brāhmaṇaṃ me pitā pūrvaṃ vāsayāmāsa paṇḍitam /
sarvaṃ cārthamimaṃ prāha pitre me bharatarṣabha //

nītiṃ bṛhaspatiproktāṃ bhrātṛnme'grāhayanpurā /
teṣāṃ sakāśādaśrauṣamahametāṃ tadā gṛhe //

sa māṃ rājankarmavatīmāgatāmāha sāntvayan / śuśrūṣamāṇāmāsīnāṃ pituraṅke yudhiṣṭhira //