મહાભારત · અધ્યાય 3.33

યાજ્ઞસેન્યા વચઃ શ્રુત્વા ભીમસેનો હ્યમર્ષણઃ ।
નિશ્વસન્નુપસન્ગમ્ય ક્રુદ્ધો રાજાનમબ્રવીત્ ॥

રાજન્સત્પદવીં ધર્મ્યાં વ્રજ સત્પુરુષોચિતામ્ ।
ધર્મકામાર્થહીનાનાં કિં નો વસ્તું તપોવને ॥

નૈવ ધર્મેણ તદ્રાજ્યં નાર્જવેણ ન ચૌજસા ।
અક્ષકૂટમધિષ્ઠાય હૃતં દુર્યોધનેન વૈ ॥

ગોમાયુનેવ સિંહાનાં દિર્બલેન બલીયસામ્ ।
આમિપં વિઘસાશેન તદ્વદ્રાજ્યં હિ નો હૃતમ્ ॥

ધર્મલેશપ્રતિચ્છન્નઃ પ્રભવં ધર્મકામયોઃ ।
અર્થમુત્સૃજ્ય કિં રાજન્દુઃખેન પરિતપ્યસે ॥

ભવતોઽનુવિધાનેન રાજ્યં નઃ પશ્યતાં હૃતમ્ ।
અહાર્યમપિ શક્રેણ ગુપ્તં ગાણ્ડીવધન્વના ॥

કુણીનામિવ બિલ્વાનિ પઙ્ગૂનામિવ ધેનવઃ ।
હૃતમૈશ્વર્યમસ્માકં જીવતાં ભવતઃ કૃતે ॥

ભવતઃ પ્રિયમિત્યેવં મહદ્વ્યસનમીદૃશમ્ ।
ધર્મકામે પ્રતીતસ્ય પ્રતિપન્નાઃ સ્મ ભારત ॥

કર્શયામઃ સ્વમિત્રાણિ નન્દયામશ્ચ શાત્રવાન્ ।
આત્માનં ભવતઃ શાસ્ત્રૈર્નિયમ્ય ભરતર્ષભ ॥

યદ્વયં ન તદૈવૈતાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાન્નિહન્મ હિ ।
ભવતઃ શાસ્ત્રમાદાય તન્નસ્તપતિ દુષ્કૃતમ્ ॥

અથૈનામન્વવેક્ષસ્વ મૃગચર્યામિવાત્મનઃ ।
અવીરાચરિતાં રાજન્નબલસ્થૈર્નિષેવિતામ્ ॥

યાં ન કૃષ્ણો ન બીભત્સુર્નાભિમન્યુર્ન સૃઞ્જયાઃ ।
ન ચાહમભિનન્દામિ ન ચ માદ્રીસુતાવુભૌ ॥

ભવાન્ધર્મો ધર્મ ઇતિ સતતં વ્રતકર્શિતઃ ।
કચ્ચિદ્રાજન્ન નિર્વેદાદાપન્નઃ ક્લીબજીવિકામ્ ॥

દુર્મનુષ્યા હિ નિર્વેદમફલં સર્વઘાતકમ્ ।
અશક્તાઃ શ્રિયમાહર્તુમાત્મનઃ કુર્વતે પ્રિયમ્ ॥

સ ભવાન્દૃષ્ટિમાઞ્શક્તઃ પશ્યન્નસ્માસુ પૌરુષમ્ ।
આનૃશંસ્યપરો રાજન્નાત્માર્થમવબુધ્યસે ॥

અસ્માનમી ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ ક્ષમમાણાનહિંસતઃ ।
અશક્તાનેવ મન્યન્તે તદ્દુઃખં નાહવે વધઃ ॥

તત્રચેદ્યુધ્યમાનાનામજિહ્મમનિવર્તિનામ્ ।
સર્વશો હિ વધઃ શ્રેયાન્પ્રેત્ય લોકાંલ્લભેમહિ ॥

અધવા વયમેવૈતાન્નિહત્ય ભરતર્ષભ ।
આદદીમહિ ગાં સર્વાં તથાપિ શ્રેય એવ નઃ ॥

સર્વથા કાર્યમેતન્નઃ સ્વધર્મમનુતિષ્ઠતામ્ ।
કાઙ્ખતાં વિષુલાં કીર્તિ વૈરં પ્રતિચિકીર્ષતામ્ ॥

આત્માર્થં યુધ્યમાનાનાં જીવિતે કૃત્યલક્ષણે ।
અન્યૈરપિ હૃતે રાજ્યે પ્રશંસૈવ ન ગર્હણા ॥

કર્શનાર્થો હિ યો ધર્મો વિપ્રાણામાત્મનસ્તથા ।
વ્યસનં નામ તદ્રાજન્ન ધર્મઃ સ કુવર્ત્મતત્ ॥

સર્વથા ધર્મનિત્યં તુ પુરુષં ધર્મદુર્બલમ્ ।
જહતસ્તાત ધર્માર્થૌ પ્રેતં દુઃખસુખે યથા ॥

યસ્ય ધર્મો હિ ધર્માર્થઁ ક્લેશભાઙ્ગ સ પણ્ડિતઃ ।
ન સ ધર્મસ્ય વેદાર્થં સૂર્યસ્યાન્ધઃ પ્રભામિવ ॥

યસ્ય ચાર્થાર્થ એવાર્થઃ સ ચ નાર્થસ્ય કોવિદઃ ।
રક્ષ્યતે ભૃતકઃ પુણ્યં યથા સ્યાત્તાદૃગેવ સઃ ॥

અતિવેલં હિ યોઽર્થાર્થી નેતરાવનુતિષ્ઠતિ ।
સ વધ્યઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મહેવ જુગુપ્સિતઃ ॥

સતતં યશ્ચ કામાર્થી નેતરાવનુતિષ્ઠતિ ।
મિત્રાણિ તસ્ય નશ્યન્તિ ધર્માર્થાભ્યાં ચ હીયતે ॥

તસ્ય ધર્માર્થહીનસ્ય કામાન્તે નિધનં ધ્રુવમ્ ।
કામતો રમમાણસ્ય મીનસ્યેવામ્ભસઃ ક્ષયે ॥

તસ્માદ્ધર્માર્થયોર્નિત્યં ન પ્રમાન્દ્યન્તિ પણ્ડિતાઃ ।
પ્રકૃતિઃ સા હિ કામસ્ય પાવકસ્યારણિર્યથા ॥

સર્વથા ધર્મમૂલોઽર્થો ધર્મશ્ચાર્થપરિગ્રહઃ ।
ઇતરેતરયોર્નીતૌ વિદ્ધિ મેઘોદધી યથા ॥

દ્રવ્યાર્થસ્પર્શસંયોગે યા પ્રીતિરુપજાયતે ।
સ કામશ્ચિત્તસન્કલ્પઃ શરીરં નાસ્ય દૃશ્યતે ॥

અર્થાર્થી પુરુષો રાજન્બૃહન્તં ધર્મમિચ્છતિ ।
અર્થમિચ્છતિ કામાર્થીન કામાદન્યમિચ્છતિ ॥

ન હિ કામેન કામોઽન્યઃ સિધ્યતે ફલમેવ તત્ ।
ઉષયોગાત્ફલસ્યૈવ કાષ્ઠાદ્ભસ્મેવ પણ્ડિતઃ ॥

ઇમાઞ્શકુનકાન્રાજન્હન્તિ વૈતંસિકો યથા ।
એતદ્રૂપમધર્મસ્ય ભૂતેષુ ચ વિહિંસનમ્ ॥

કામાલ્લોભાચ્ચ ધર્મસ્ય પ્રવૃત્તિં યો ન પશ્તિ ।
સ વધ્યઃ સર્વભૂતાનાં પ્રેત્ય ચેહૈચ દુર્મતિઃ ॥

વ્યક્તં તે વિદિતો રાજન્નર્થો દ્રવ્યપરિગ્રહઃ ।
પ્રકૃતિં ચાપિ વેત્થાસ્ય વિકૃતિં ચાપિ ભૂયસીમ્ ॥

તસ્ય નાશં વિનાશં વા જરયા મરણેન વા ।
અનર્થ ઇતિ મન્યન્તે સોયમસ્માસુ વર્તતે ॥

ઇન્દ્રિયાણાં ચ પઞ્ચાનાં મનસો હૃદયસ્ય ચ ।
વિપયે વર્તમાનાનાં યા પ્રીતિરુપજાયતે ॥

સ કામ ઇતિ મે બુદ્ધિઃ કર્મણાં ફલમુત્તમમ્ ।
એવમેવ પૃથગ્દૃષ્ટ્વા ધર્માર્થૌ કામમેવ ચ ॥

ન ધર્મપર એવ સ્યાન્ન ચાર્થપરમો નરઃ ।
ન કામપરમો વા સ્યાત્સર્વાન્સેવેત સર્વદા ॥

ધર્મં પૂર્વે ધનં મધ્યે જઘન્યે કામમાચરેત્ ।
અહન્યનુચરેદેવમેષ શાસ્ત્રકૃતો વિધિઃ ॥

કામં પૂર્વે ધનં મધ્યે જઘન્યે ધર્મમાચરેત્ ।
વયસ્યનુચરેદેવમેષ શાસ્ત્રકૃતો વિધિઃ ॥

ધર્મં ચાર્થં ચ કામં ચ યથાવદ્વદતાંવર ।
વિભજ્ય કાલે કાલજ્ઞઃ સર્વાન્સેવેત પણ્ડિતઃ ॥

મોક્ષો વા પરમં શ્રેય એષ રાજન્સુખાર્થિનામ્ ।
પ્રાપ્તિં વા બુદ્ધિમાસ્થાય સોપાયાં કુરુનન્દન ॥

તદ્વાઽશુ ક્રિયતાં રાજન્પ્રાપ્તિર્વાપ્યધિગમ્યતામ્ ।
જીવિતં હ્યાતુરસ્યેવ દુઃખમન્તરવર્તિનઃ ॥

વિદિતશ્ચૈવ મે ધર્મઃ સતતં ચરિતશ્ચ તે ।
જાનન્તસ્ત્વયિ શંસન્તિ સુહૃદઃ કર્મચોદનામ્ ॥

દાનં યજ્ઞાઃ સતાં પૂજા વેદધારણમાર્જવમ્ ।
એષ ધર્મઃ પરો રાજન્ફલવાન્પ્રેત્ય ચેંહ ચ ॥

એષ નાર્થવિહીનેન શક્યો રાજન્નિપેવિતુમ્ ।
અખિલાઃ પુરુષવ્યાઘ્ર ગુણાઃ સ્યુર્યદ્યપીનરે ॥

ધર્મમૂલં જગદ્રાજન્નાન્યદ્ધર્માદ્વિશિષ્યતે ।
ધર્મશ્ચાર્થેન મહતા શક્યો રાજન્નિષેવિતુમ્ ॥

ન ચાર્થો ભૈક્ષ્યચર્યેણ નાપિ ક્લૈબ્યેન કર્હિચિત્ ।
વેત્તું શક્યસ્તથા રાજન્કેવલં ધર્મબુદ્ધિના ॥

પ્રતિષ્દ્ધા હિ તે યાચ્ઞા યયા સિધ્યતિ વૈ દ્વિજઃ ।
તેજસૈવાર્થલિપ્સાયાં યતસ્વ પુરુષર્ષભ ॥

ભૈક્ષ્યચર્યા ન વિહિતા ન ચ વિટ્શૂદ્રજીવિકા ।
ક્ષત્રિયસ્ વિશેષેણ ધર્મસ્તુ બલમૌરસમ્ ॥

સ્વધર્મં પ્રતિપદ્યસ્વ જહિ શત્રૂન્સમાગતાન્ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રવનં પાર્થ મયા પાર્થેન નાશય ॥

ઉદારમેવ વિદ્વાંસો ધર્મં પ્રાહુર્મનીષિણઃ ।
ઉદારં પ્રતિપદ્યસ્વ નાવરે સ્થાતુમર્હસિ ॥

અનુબુધ્યસ્વ રાજેન્દ્ર વેત્થ ધર્માન્સનાતનાન્ ।
ક્રૂરકર્માઽભિજાતોસિ યસ્માદુદ્વિજતે જનઃ ॥

પ્રજાપાલનસમ્ભૂતં ફલં તવ ન ગર્હિતમ્ ।
એષ તે વિહિતો રાજન્ધાત્રા ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

તસ્માદ્વિચલિતઃ પાર્થ લોકે હાસ્યં ગમિષ્યસિ ।
સ્વધર્માદ્ધિ મનુષ્યાણાં ચલનં ન પ્રશસ્યતે ॥

સ ક્ષાત્રં હૃદયં કૃત્વા ત્યક્ત્વેદં શિથિલં મનઃ ।
વીર્યમાસ્થાય કૌરવ્ય ધુરમુદ્વહ ધુર્યવત્ ॥

ન હિ કેવલધર્માત્મા પૃથિવીં જાતુ કશ્ચન ।
પાર્થિવો વ્યજયદ્રાજન્ન ભૂતિં ન પુનઃ શ્રિયમ્ ॥

જિહ્વાં દત્તા બહૂનાં હિ ક્ષુદ્રાણાં લુબ્ધચેતસામ્ ।
નિકૃત્યા લભતે રાજ્યમાહારમિવ શલ્યકઃ ॥

ભ્રાતર પૂર્વજાતાશ્ચ સુસમૃદ્ધાશ્ચ સર્વશઃ ।
નિકૃત્યા નિર્જિતા દેવૈરસુરાઃ પાણ્ડવર્ષભ ॥

એવં બલવતઃ સર્વમિતિ બુદ્ધ્વા મહીપતે ।
જહિ શત્રૂન્મહાબાહો પરાં નિકૃતિમાસ્થિતાન્ ॥

ન હ્યર્જુનસમઃ કશ્ચિદ્યુધિ યોદ્ધા ધનુર્ધરઃ ।
ભવિતા વા પુમાન્કશ્ચિન્મત્સમો વા ગદાધરઃ ॥

સત્વેન કુરુતે યુદ્ધં રાજન્સુબલવાનપિ ।
ન પ્રમાણેન નોત્સાહાત્સત્વસ્થો ભવ પાણ્ડવ ॥

સત્વં હિ મૂલમર્થસ્ યવિતથં યદતોઽન્યથા ।
ન તુ પ્રસક્તં ભવતિ વૃક્ષચ્છાયેન હૈમની ॥

અર્થત્યાગોઽપિ કાર્યઃ સ્યાદર્થં શ્રેયાંસમિચ્છતા ।
બીજૌપમ્યન કૌન્તેય મા તે ભૂદત્ર સંશયઃ ॥

અર્થેન તુ સમોઽનર્થો યત્ર લબ્ધો મહોદયઃ ।
ન તત્ર વિપણઃ કાર્યઃ ખરકણ્ડૂયનં હિ તત્ ॥

એવમેવ મનુષ્યેન્દ્ર ધર્મં ત્યક્ત્વાઽલ્પકં નરઃ ।
બૃહન્તં ધર્મમાપ્નોતિ સ બુદ્ધ ઇતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

અમિત્રં મિત્રસમ્પન્નં મિત્રૈર્ભિન્દન્તિ પણ્ડિતઃ ॥

ભિન્નૈર્મિત્રૈઃ પરિત્યક્તં દુર્બલં કુરુતે વશે ॥

સત્વેન કુરુતે યુદ્ધં રાજન્સુબલવાનપિ ।
નોદ્યમેન ન હોત્રાભિઃ સર્વાઃ સ્વીકુરુતે પ્રજાઃ ॥

સર્વથા સંહતૈરેવ દુર્બલૈર્બલવાનપિ ।
અમિત્રઃ શક્યતે હન્તું મધુહા ભ્રમરૈરિવ ॥

યથા રાજન્પ્રજાઃ સર્વાઃ સૂર્યઃ પાતિ ગભસ્તિભિઃ ।
હન્તિ ચૈવ તથૈવ ત્વં સદૃશઃ સવિતુર્ભવ ॥

એતચ્ચાપિ તપો પાજન્પુરાણમિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
વિધિના પાલનં ભૂમેર્યત્કૃતં નઃ પિતામહૈઃ ॥

ન તથા તપસા રાજઁલ્લોકાન્પ્રાપ્નોતિ ક્ષત્રિયઃ ।
યથા સૃષ્ટેન યુદ્ધેન વિજયેનેતરેણ વા ॥

અપેયાત્કિલ ભા સૂર્યાલ્લક્ષ્મીશ્ચન્દ્રમસસ્તથા ।
ઇતિલોકો વ્યવસિતો દૃષ્ટ્વેમાં ભવતોવ્યથામ્ ॥

ભવતશ્ચ પ્રશંસાભિર્નિન્દાભિરિતરસ્ય ચ ।
કથયન્ત્યઃ પરિષદઃ પૃથગ્રાજન્સમાગતાઃ ॥

ઇદમભ્યધિકં રાજન્બ્રાહ્મણાઃ કુરવશ્ચ તે ।
સમેતાઃ કથયન્તીહ મુદિતાઃ સત્યસન્ધતામ્ ॥

યન્ન મોહાન્ન કાર્પણ્યાન્ન લોભાન્ન ભયાદપિ ।
અનૃતં કિઞ્ચિદુક્તં તે ન કામાન્નાર્થકારણાત્ ॥

યદેનઃ કુરુતે કિઞ્ચિદ્રાજા ભૂમિમવાપ્નુવન્ ।
સર્વં તન્નુદતે પશ્ચાદ્યજ્ઞૈર્વિપુલદક્ષિણૈઃ ॥

બ્રાહ્મણેભ્યો દદદ્ગ્રામાન્ગાશ્ચ રાજન્સહસ્રશઃ ।
મુચ્યતે વીર પાપેભ્યસ્તમોભ્ય ઇવ ચન્દ્રમાઃ ॥

પૌરજાનપદાઃ સર્વે પ્રાયશઃ કુરુનન્દન ।
સવૃદ્ધબાલાઃ સહિતાઃ શંસન્તિ ત્વાં યુધિષ્ઠિર ॥

શ્વદૃતૌ ક્ષીરમાસક્તં બ્રહ્મ વા વૃષલે યથા ।
સત્યં સ્તેને બલં નાર્યાં રાજ્યં દુર્યોધને તથા ॥

ઇતિલોકે નિર્વચનં પુરશ્ચરતિ ભારત ।
અપિ ચૈતાઃ સ્ત્રિયો બાલાઃ સ્વાધ્યાયમધિકુર્વતે ॥

ઇમામવસ્થાં ચ ગતે સહાસ્માભિરરિન્દમ્ ।
હન્ત નષ્ટાઃ સ્મ સર્વે વૈ ભવતોપદ્રવે સતિ ॥

સ ભવાન્રથમાસ્થાય સર્વોપકરણાન્વિતમ્ ।
ત્વરમાણોઽભિનિર્યાતુ વિપ્રેભ્યોઽર્થવિભાવકઃ ॥

વાચયિત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠાનદ્યૈવ ગજસાહ્વયમ્ ।
અસ્ત્રવિદ્ભિઃ પરિવૃતોભ્રાતૃભિર્દૃઢધન્વિભિઃ ॥

આશીવિષસમૈર્વીરૈર્મરુદ્ભિરિવ વૃત્રહા । અમિત્રાંસ્તેજસા મૃદ્ગન્નસુરાનિવ વૃત્રહા ।
શ્રિયમાદત્સ્વ કૌન્તેય ધાર્તરાષ્ટ્રાન્મહાબલ ॥

ન હિ ગાણ્ડીવમુક્તાનાં શરાણાં ગાર્ધ્રવાસસામ્ ।
સ્પર્શમાશીવિષાભાનાં મર્ત્યઃ કશ્ચન સંસહેત્ ॥

ન સ વીરો ન માતઙ્ગો ન ચ સોઽશ્વોસ્તિ ભારત ।
યઃ સહેત ગદાવેગં મમ ક્રુદ્ધસ્ય સંયુગે ॥

સૃઞ્જયૈઃ સહકૈકેયૈર્વૃષ્ણીનાં વૃષભેણ ચ ।
કથંસ્વિદ્યુધિ કૌન્તેય ન રાજ્યં પ્રાપ્નુયામહે ॥

શત્રુહસ્તગતાં રાજન્કથંસ્વિન્નાહરેર્મહીમ્ । ઇહ યત્નમુપાહૃત્ય બલેન મહતાઽન્વિતઃ ॥