Mahabharata · Chapter 3.298

atha bhāryāsahāyaḥ sa phalānyādāya vīryavān /
kaṭhinaṃ pūrayāmāsa tataḥ kāṇṭhānyapāṭayat //

tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata /
vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā //

so'bhigamya priyāṃ bhāryāmuvāca śramapīḍitaḥ /
vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā //

aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca /
asvasthamiva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi //

śūlairiva śiro viddhamidaṃ saṃlakṣayāmyaham / bhramantīva diśaḥ sarvāścakrārūḍhaṃ mano mama /
tatsvaptumicche kalyāṇi na stātuṃ śaktirasti me //

sā samāsādya sāvitrī bhartāramupagamya ca /
utsaṅge'sya śira kṛtvā niṣasāda mahītale //

tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī /
taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha //

hanta prāptaḥ sa kālo'yamiti cintāparā satī / muhūrtādeva cāpaśypuruṣaṃ raktavāsasam /
vaddhamauliṃ vapuṣmantamādityasamatejasam //

śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham /
sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tameva ca //

taṃ dṛṣṭvāsahasotthāya bhartunyasya śanaiḥ śiraḥ /
kṛtāñjaliruvācārtā hṛdayena pravepatī //

daivatantvābhijānāmi vapuretaddhyamānuṣam /
kāmayā brūhi deveśa kastvaṃ kiñca cikīrṣasi //
yama uvāca /

pativratā'si sāvitri tathaiva ca taponvitā /
astvāmabhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam //

ayaṃ te rasatyavānbhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ /
neṣyāmi tamahaṃ baddhvā viddhyetanme cīkirṣitaṃ //
sāvitryuvāca /

śrūyate bhagavandūtāstavāgacchanti mānavān /
netuṃ kila bhavānkasmādāgatosi svayaṃ prabho //
mārkaṇḍeya uvāca /

ityuktaḥ pitṛrājastāṃ bhagavānsvacikīrṣitam /
yathāvatsarvamākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame //

ayaṃ ca dharmasaṃyukto rūpavānguṇasāgaraḥ /
nārho matpuruṣairnetumatosmi svayamāgataḥ //

tataḥ satyavataḥ kāyātpāśabaddhaṃ vaśangatam /
aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt //

tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham /
niraviceṣṭaṃśarīraṃ tadbabhūvāpriyadarsanam //

yamastu taṃ tato baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ /
sāvitrī caiva duḥkhārtā yamamevānvagacchata //

bhartuḥ śarīrarāṃ ca vidhāya hi tapasvinī / bhartāramanugacchantī tathāvasthaṃ sumadhyamā /
niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā //
yama uvāca /

nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadaihikam /
kṛtambhartustvayā'nṛṇyaṃ yāvadgamyaṃ gataṃ tvayā //
sāvitryuvāca /

yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati /
mayā ca tatra gantavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ //

tapasā gurubhaktyā ca bhartuḥ snehādvratena ca /
tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ //

prāhuḥ sāptapadaṃ maitraṃ budhāstattvārthadarśinaḥ /
mitratāṃ ca puraskṛtya kiñcidvakṣyāmi tacchṛṇu //

nānātmavantastu vane caranti dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca /
vijñānato dharmamudāharanti tasmātsanto dharmamāhuḥ pradhānam //

ekasya dharmeṇa satāṃ matena sarvesma taṃ mārgamanuprapannāḥ /
mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche tasmātsanto dharmamāhuḥ pradhānam //
yama uvāca /

nivarta tuṣṭosmi tavānayā girā svarākṣaravyañjanahetuyuktayā /
varaṃ vṛṇīṣvehavinā'sya jīvitaṃ dadāni te sarvamanindite varam //
sāvitryuvāca /

cyutaḥ svarājyādvanavāsamāśrito vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame /
sa labdhacakṣurbalavānbhavennṛpa- stava prasādājjvalanārkasannibhaḥ //
yama uvāca /

dadāni te'haṃ tamanindite varaṃ yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tattathā /
tavādhvanā glānimivopalakṣaye nivarta gacchasva na te śramo bhavet //
sāvitryuvāca /

śramaḥ kuto bhartṛsamīpato hime yato hi bhartā mama sā gatirdhruvā /
yataḥ patiṃ nameṣyasi tatra me gatiḥ sureśa bhūyaśca vaco nibodha me //

satāṃ sakṛtsangatamīpsitaṃ paraṃ tataḥ paraṃ mitramiti pracakṣate /
na cāphalaṃ satpuruṣeṇa sangataṃ tataḥ satāṃ sannivasetsamāgame //
yama uvāca /

manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ tvayā yaduktaṃ vacanaṃ hitāśrayam /
vinā punaḥ satyavatosya jīvitaṃ varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini //
sāvitryuvāca /

hṛtampurā me śvaśurasya dhīmataḥ svameva rājyaṃlabhatāṃ sa pārthivaḥ /
kajahyātsvadharmānna ca me gururyathā dvitīyametadvarayāmi te varam //
yama uvāca /

svamevaṃ rājyaṃ pratipatsyate'cirā- nna ca svadharmātparihīyate nṛpaḥ /
kṛtena kāmena mayā nṛpātmaje nivarta gacchasva na te śramo bhavet //
sāvitryuvāca /

prajāstvayaitā niyamena saṃyatā niyamya caitā nayase nikāmayā /
tato yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ nibodha cemāṃ giramīritāṃ mayā //

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā /
anugrahaśca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ //

evamprāyaśca loko'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ /
santastvevāpyamitreṣu dayāṃ prāpteṣu kurvate //
yama uvāca /

pipāsitasyeva bhavedyathā paya- stathā tvayā vākyamidaṃ samīritam /
vinā punaḥ satyavato'sya jīvitaṃ varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yadicchasi //
sāvitryuvāca /

mamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā bhavatpituḥ putraśataṃ tathaurasam /
kulasya santānakaraṃ ca yadbhave- ttṛtīyametadvarayāmi te varam //
yama uvāca /

kulasya santānakaraṃ suvarcasaṃ śataṃ sutānāṃ piturastu te śubhe /
kṛtena kāmena narādhipātmaje nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā //
sāvitryuvāca /

na dūrametanmama bhartṛsannidhau mano hi me dūrataraṃ pradhāvati /
atha vrajanneva giraṃ samudyatāṃ mayocyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca //

vivasvatastvaṃ tanayaṛ pratāpavāṃ- stato hi vaivasvata ucyase budhaiḥ /
samena dharmeṇa caranti tāḥ prajā- statastavehevara dharmarājatā //

ātmanyapi na viśvāsastathā bhavati satsu yaḥ /
tasmātsatsu viśepeṇa sarvaḥ praṇayamicchati //

sauhadātsarvabhūtānāṃ viśvāso nāma jāyate /
tasmātsatsu viśepeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ //
yava uvāca /

udāhṛtante vacanaṃ yadaṅgane śubhe na tādṛk tvadṛte śrutaṃ mayā /
anena tuṣṭosmi vinā'sya jīvitaṃ varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca //
sāvitryuvāca /

mamātmajaṃ satyavatastathaurasaṃ bhavedubhābhyāmiha yatkulodvaham /
śataṃ sutānāṃ balavīryaśālinā- midañcaturthaṃ varayāmi te varam //
yama uvāca /

śataṃ sutānāṃ balavīrayśālināṃ bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale /
pariśramaste na bhavennṛpātmaje nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā //
sāvitryuvāca /

satāṃ sadā śāśvatadharmavṛttiḥ santo na sīdanti na ca vyathanti /
satāṃ sadbhirnāphalaḥ sangamosti sadbhyo bhayannānuvartanti santaḥ //

santo hi satyena nayanti sūryaṃ santo bhūmiṃ tapasā dhārayanti /
santo gatirbhūtabhavyas rāja- nsatāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ //

āryajuṣṭamidaṃ vṛttamiti vijñāya śāśvatam /
santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣanti pratikriyāḥ //

na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho na cāpyartho naśyati nāpi mānaḥ /
yasmādetanniyataṃ satsu nityaṃ tasmātsanto rakṣitāro bhavanti //
yama uvāca /

yathāyathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ manonukūlaṃ supadaṃ mahārthavat /
tathātathā me tvayi bhaktiruttamā varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ pativrate //
sāvitryuvāca /

na te'pavargaḥ sukṛtādvinā kṛta- stathā yathā'nyeṣu vareṣu mānada /
varaṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ yathā mṛtā hyevamahaṃ patiṃ vinā //

na kāmaye bhartavinākṛtā sukhaṃ na kāmaye bhartṛvinākṛtā divam /
nakāmaye bhartavinākṛtā śriyaṃ na bhartṛhīnā vyavasāmi jībitum //

varātisargaḥ śataputratā mama tvayaiva datto hriyate ca me patiḥ /
varaṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati //
mārkaṇḍeya uvāca /

tathetyuktvā tu taṃ pāśaṃ muktvā vaivasvato yamaḥ /
dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā sāvitrīmidamabravīt //

eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandini /
toṣito'haṃ tvayā sādhvi vākyairdharmārtasaṃhitaiḥ //

arogasva neyaśca siddhārthaḥ sa bhaviṣyi /
caturvarṣaśatāyuśca tvayā sārdhamavāpsyati //

iṣṭvā yajñaiśca dharmeṇa khyātiṃ loke gamiṣyati /
tvayi putraśataṃ caiva satyavāñjanayiṣyati //

te cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ /
khyātāstvannāmadheyāścabhaviṣyantīha śāśvatāḥ //

pituśca te putraśataṃ bhavitā tava mātari / mālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ /
bhrātaraste bhaviṣyanti kṣatriyāstridaśopamāḥ //

evaṃ tasyai varaṃ dattvā dharmarājaḥ pratāpavān /
nivartayitvā sāvitrīṃ svameva bhavanaṃ yayau //

sāvitryapi yame yāte bhartāraṃ pratilabhya ca /
jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram //

sā bhūmau prekṣyabhartāramupasṛtyopagṛhya ca /
utsaṅge śira āropya bhūmāvupaviveśa ha //

sañjñāṃ casa punarlabdhvā sāvitrīmabhyabhāṣata /
proṣyāgata iva premṇā punaḥpunarudīkṣyavai //

suciraṃ bata suptosmi kimarthaṃ nāvabodhitaḥ /
kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yosau māṃ sañcakarṣaha //
sāvitryuvāca /

suciraṃ tvamprasuptosi mamāhke puruṣarṣabha /
gataḥ sa bhagavāndevaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ //

viśrāntosi mahābhāga vinidraśca nṛpātmaja /
yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm //
mārkaṇḍeya uvāca /

upalabhyatataḥ sañjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥ /
diśaḥ sarvā vanāntāṃśca nirīkṣyovāca satyavān //

phalāhārosmi niṣkrāntas्vayā saha sumadhyame /
tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śariso me rujā'bhavat //

śirobhitāpasantaptaḥ sthātuṃ ciramaśaknuvan /
tavotsaṅge prasuptosmi iti sarvaṃ smare śubhe //

tvayopagūḍhasya ca me nidrayā'pahṛtaṃ manaḥ /
tato'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam //

tadyadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tadbrūhi sumadhyame /
svapno me yadivā dṛṣṭo yadi vā satyameva tat //

tamuvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate /
śvaste sarvaṃyathāvṛttamākhyāsyāmi nṛpātmaja //

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarau paśya suvrata /
vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaśca divākaraḥ //

naktañcarāścarantyete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ /
śrūyante parṇaśabdāśca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane //

etā ghoraṃ śivā nādāndiśaṃ dakṣiṇapaścimām /
āsthāya viruvantyugrāḥ kampayantyo mano mama //
satyavānuvāca /

vanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtam /
na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi //
sāvitryuvāca /

asminna vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalan /
vāyunā dhamyamānotra dṛśyate'gniḥ kvacitkvacit //

tato'gnimānayitveha jvālayipyāmi sarvataḥ /
kāṣṭhānīmāni santīha jahi santāpamātmanaḥ //

yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvāṃ hi lakṣaye /
na ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane //

śvaḥ prabhāte vane dṛśye yāsyāvo'numate tava /
vasāveha kṣapāmekāṃ rucitaṃ yadi te'nagha //
satyavānuvāca /

śirorujā nivṛttā me svasthānyaṅgāni lakṣaye /
mātāpitṛbhyāmicchāmi saṃyogaṃ tvatprasādajam //

na kadācidvikāle hi gatapūrvohamāśramāt /
anāgatāyāṃ sandhyāyāṃ mātā me praruṇaddhi mām //

divā'pimayi niṣkrānte santapyete gurū mama /
vicinoti hi māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ //

mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyāmahaṃ purā /
upālabdhaśca bahuśaścireṇāgacchasīti hi //

kātvavasthā tayoradya madarthamiti cintaye /
tayoradṛśye mayi ca mahadduḥkhaṃ bhaviṣyati //

purā māmūcatuścaiva rātrāvasrāyamāṇakau /
bhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ prītisaṃyutau //

tvayā hīnau na jīvāva muhūrtamapi putraka /
yāvaddhariṣyase putra tāvannau jīvitaṃ dhruvam //

vṛddhayorandhayordṛṣṭistvayi vaṃśaḥ pratiṣṭhiḥ /
tvayi piṇḍaśca kīrtiśca santānaścāvayoriti //

mātā vṛddhā pitā vṛddhastayoryaṣṭirahaṃ kila /
tau rātrau māmapaśyantau kāmavasthāṃ gamiṣyataḥ //

nidrāyāścābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mama /
mātā ca saṃśayaṃ prāptā matkṛte'napakāriṇī //

ahaṃ ca saṃśayaṃ prāptaḥ kṛcchrāmāpadamāsthitaḥ /
mātāpitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvitumutsahe //

vyaktamākulayā buddhyā prajñācakṣuḥ pitā mama /
ekaikamasyāṃ velāyāṃ pṛcchatyāśramavāsinam //

nātmānamanuśocāmi yathā'hampitaraṃ śubhe /
bhartāraṃ cāpyanugatāṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām //

matkṛte na hi tāvadya santāpaṃ parameṣyataḥ /
jīvantāvanujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha //

tayoḥ priyaṃ me karvyamiti jīvāmi cāpyaham / paramaṃ daivataṃ tau me pūjanīyau sadā mayā /
tayostu me sadā'styevaṃ vratametatpurātanam //
mārkaṇḍeya uvāca /

evamuktvā sa dharmātmā gurubhakto gurupriyaḥ /
ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ susvaraṃ praruroda ha //

tato'bravīttathā dṛṣṭvābhartāraṃ śokakarśitam /
pramṛjyāśrūṇi pāṇibhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī //

yadi me'sti tapastaptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadi /
śvaśrūśvaśurabhartṝṇāṃ mama puṇyā'stu śarvarī //

na smarāmyuktapūrvaṃ vai svaireṣvapyanṛtāṃ giram /
tena satyena tāvadya dhriyetāṃ śvaśurau mama //
satyavānuvāca /

kāmaye darśanaṃ pitroryāhi sāvitri māciram /
apināma gurū tau hi paśyeyaṃ dhriyamāṇakau //

purā mātuḥ piturvā'piyadi paśyāmi vipriyam /
na jīviṣye varārohe satyenātmānamālabhe //

yadi dharme ca te buddhirmāṃ cejjīvantamicchasi /
mama priyaṃ vā kartavyaṃ gacchāvāśramamantikāt //
mārkaṇḍeya uvāca /

sāvitrī tata utthāya keśānsammya bhāminī /
patimutthāpayāmāsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai //

uttāya satyavāṃścāpi pramṛjyāṅgāni pāṇinā /
sarvā diśaḥ samālokya kaṭhine dṛṣṭimādadhe //

tamuvācāthasāvitrī śvaḥ phalāni hariṣyasi /
yogakṣemārthametaṃ te neṣyāmi paraśuṃ tvaham //

kṛttvā kaṭhinabhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalambinam /
gṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśe punarāgamat //

vāme skandhe tu vāmorūrbharturbāhuṃ niveśya ca / dakṣiṇaena pariṣvajya jagāma gajagāminī // satyavānuvāca /

abhyāsagamanādbhīru panthāno viditā mama /
vṛkṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye //

āgatau svaḥ pathā yena phalānyavacitāni ca /
yathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya //

palāśakhaṇḍe caitasminpanthā vyāvartate dvidhā /
tasyottareṇa yaḥ panthāstena gaccha tvarasva ca //

svasthosmi balavānasmi didṛkṣuḥ pitarāvubhau / bruvanneva tvarāyuktaḥ samprāyādāśramaṃ prati //