મહાભારત · અધ્યાય 3.298
અથ ભાર્યાસહાયઃ સ ફલાન્યાદાય વીર્યવાન્ ।
કઠિનં પૂરયામાસ તતઃ કાણ્ઠાન્યપાટયત્ ॥
તસ્ય પાટયતઃ કાષ્ઠં સ્વેદો વૈ સમજાયત ।
વ્યાયામેન ચ તેનાસ્ય જજ્ઞે શિરસિ વેદના ॥
સોઽભિગમ્ય પ્રિયાં ભાર્યામુવાચ શ્રમપીડિતઃ ।
વ્યાયામેન મમાનેન જાતા શિરસિ વેદના ॥
અઙ્ગાનિ ચૈવ સાવિત્રિ હૃદયં દૂયતીવ ચ ।
અસ્વસ્થમિવ ચાત્માનં લક્ષયે મિતભાષિણિ ॥
શૂલૈરિવ શિરો વિદ્ધમિદં સંલક્ષયામ્યહમ્ । ભ્રમન્તીવ દિશઃ સર્વાશ્ચક્રારૂઢં મનો મમ ।
તત્સ્વપ્તુમિચ્છે કલ્યાણિ ન સ્તાતું શક્તિરસ્તિ મે ॥
સા સમાસાદ્ય સાવિત્રી ભર્તારમુપગમ્ય ચ ।
ઉત્સઙ્ગેઽસ્ય શિર કૃત્વા નિષસાદ મહીતલે ॥
તતઃ સા નારદવચો વિમૃશન્તી તપસ્વિની ।
તં મુહૂર્તં ક્ષણં વેલાં દિવસં ચ યુયોજ હ ॥
હન્ત પ્રાપ્તઃ સ કાલોઽયમિતિ ચિન્તાપરા સતી । મુહૂર્તાદેવ ચાપશ્ય્પુરુષં રક્તવાસસમ્ ।
વદ્ધમૌલિં વપુષ્મન્તમાદિત્યસમતેજસમ્ ॥
શ્યામાવદાતં રક્તાક્ષં પાશહસ્તં ભયાવહમ્ ।
સ્થિતં સત્યવતઃ પાર્શ્વે નિરીક્ષન્તં તમેવ ચ ॥
તં દૃષ્ટ્વાસહસોત્થાય ભર્તુન્યસ્ય શનૈઃ શિરઃ ।
કૃતાઞ્જલિરુવાચાર્તા હૃદયેન પ્રવેપતી ॥
દૈવતન્ત્વાભિજાનામિ વપુરેતદ્ધ્યમાનુષમ્ ।
કામયા બ્રૂહિ દેવેશ કસ્ત્વં કિઞ્ચ ચિકીર્ષસિ ॥
યમ ઉવાચ ।
પતિવ્રતાઽસિ સાવિત્રિ તથૈવ ચ તપોન્વિતા ।
અસ્ત્વામભિભાષામિ વિદ્ધિ માં ત્વં શુભે યમમ્ ॥
અયં તે રસત્યવાન્ભર્તા ક્ષીણાયુઃ પાર્થિવાત્મજઃ ।
નેષ્યામિ તમહં બદ્ધ્વા વિદ્ધ્યેતન્મે ચીકિર્ષિતં ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।
શ્રૂયતે ભગવન્દૂતાસ્તવાગચ્છન્તિ માનવાન્ ।
નેતું કિલ ભવાન્કસ્માદાગતોસિ સ્વયં પ્રભો ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
ઇત્યુક્તઃ પિતૃરાજસ્તાં ભગવાન્સ્વચિકીર્ષિતમ્ ।
યથાવત્સર્વમાખ્યાતું તત્પ્રિયાર્થં પ્રચક્રમે ॥
અયં ચ ધર્મસંયુક્તો રૂપવાન્ગુણસાગરઃ ।
નાર્હો મત્પુરુષૈર્નેતુમતોસ્મિ સ્વયમાગતઃ ॥
તતઃ સત્યવતઃ કાયાત્પાશબદ્ધં વશન્ગતમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં નિશ્ચકર્ષ યમો બલાત્ ॥
તતઃ સમુદ્ધૃતપ્રાણં ગતશ્વાસં હતપ્રભમ્ ।
નિરવિચેષ્ટંશરીરં તદ્બભૂવાપ્રિયદર્સનમ્ ॥
યમસ્તુ તં તતો બદ્ધ્વા પ્રયાતો દક્ષિણામુખઃ ।
સાવિત્રી ચૈવ દુઃખાર્તા યમમેવાન્વગચ્છત ॥
ભર્તુઃ શરીરરાં ચ વિધાય હિ તપસ્વિની । ભર્તારમનુગચ્છન્તી તથાવસ્થં સુમધ્યમા ।
નિયમવ્રતસંસિદ્ધા મહાભાગા પતિવ્રતા ॥
યમ ઉવાચ ।
નિવર્ત ગચ્છ સાવિત્રિ કુરુષ્વાસ્યૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ।
કૃતમ્ભર્તુસ્ત્વયાઽનૃણ્યં યાવદ્ગમ્યં ગતં ત્વયા ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।
યત્ર મે નીયતે ભર્તા સ્વયં વા યત્ર ગચ્છતિ ।
મયા ચ તત્ર ગન્તવ્યમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥
તપસા ગુરુભક્ત્યા ચ ભર્તુઃ સ્નેહાદ્વ્રતેન ચ ।
તવ ચૈવ પ્રસાદેન ન મે પ્રતિહતા ગતિઃ ॥
પ્રાહુઃ સાપ્તપદં મૈત્રં બુધાસ્તત્ત્વાર્થદર્શિનઃ ।
મિત્રતાં ચ પુરસ્કૃત્ય કિઞ્ચિદ્વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ॥
નાનાત્મવન્તસ્તુ વને ચરન્તિ ધર્મં ચ વાસં ચ પરિશ્રમં ચ ।
વિજ્ઞાનતો ધર્મમુદાહરન્તિ તસ્માત્સન્તો ધર્મમાહુઃ પ્રધાનમ્ ॥
એકસ્ય ધર્મેણ સતાં મતેન સર્વેસ્મ તં માર્ગમનુપ્રપન્નાઃ ।
મા વૈ દ્વિતીયં મા તૃતીયં ચ વાઞ્છે તસ્માત્સન્તો ધર્મમાહુઃ પ્રધાનમ્ ॥
યમ ઉવાચ ।
નિવર્ત તુષ્ટોસ્મિ તવાનયા ગિરા સ્વરાક્ષરવ્યઞ્જનહેતુયુક્તયા ।
વરં વૃણીષ્વેહવિનાઽસ્ય જીવિતં દદાનિ તે સર્વમનિન્દિતે વરમ્ ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।
ચ્યુતઃ સ્વરાજ્યાદ્વનવાસમાશ્રિતો વિનષ્ટચક્ષુઃ શ્વશુરો મમાશ્રમે ।
સ લબ્ધચક્ષુર્બલવાન્ભવેન્નૃપ- સ્તવ પ્રસાદાજ્જ્વલનાર્કસન્નિભઃ ॥
યમ ઉવાચ ।
દદાનિ તેઽહં તમનિન્દિતે વરં યથા ત્વયોક્તં ભવિતા ચ તત્તથા ।
તવાધ્વના ગ્લાનિમિવોપલક્ષયે નિવર્ત ગચ્છસ્વ ન તે શ્રમો ભવેત્ ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।
શ્રમઃ કુતો ભર્તૃસમીપતો હિમે યતો હિ ભર્તા મમ સા ગતિર્ધ્રુવા ।
યતઃ પતિં નમેષ્યસિ તત્ર મે ગતિઃ સુરેશ ભૂયશ્ચ વચો નિબોધ મે ॥
સતાં સકૃત્સન્ગતમીપ્સિતં પરં તતઃ પરં મિત્રમિતિ પ્રચક્ષતે ।
ન ચાફલં સત્પુરુષેણ સન્ગતં તતઃ સતાં સન્નિવસેત્સમાગમે ॥
યમ ઉવાચ ।
મનોનુકૂલં બુધબુદ્ધિવર્ધનં ત્વયા યદુક્તં વચનં હિતાશ્રયમ્ ।
વિના પુનઃ સત્યવતોસ્ય જીવિતં વરં દ્વિતીયં વરયસ્વ ભામિનિ ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।
હૃતમ્પુરા મે શ્વશુરસ્ય ધીમતઃ સ્વમેવ રાજ્યંલભતાં સ પાર્થિવઃ ।
કજહ્યાત્સ્વધર્માન્ન ચ મે ગુરુર્યથા દ્વિતીયમેતદ્વરયામિ તે વરમ્ ॥
યમ ઉવાચ ।
સ્વમેવં રાજ્યં પ્રતિપત્સ્યતેઽચિરા- ન્ન ચ સ્વધર્માત્પરિહીયતે નૃપઃ ।
કૃતેન કામેન મયા નૃપાત્મજે નિવર્ત ગચ્છસ્વ ન તે શ્રમો ભવેત્ ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।
પ્રજાસ્ત્વયૈતા નિયમેન સંયતા નિયમ્ય ચૈતા નયસે નિકામયા ।
તતો યમત્વં તવ દેવ વિશ્રુતં નિબોધ ચેમાં ગિરમીરિતાં મયા ॥
અદ્રોહઃ સર્વભૂતેષુ કર્મણા મનસા ગિરા ।
અનુગ્રહશ્ચ દાનં ચ સતાં ધર્મઃ સનાતનઃ ॥
એવમ્પ્રાયશ્ચ લોકોઽયં મનુષ્યાઃ શક્તિપેશલાઃ ।
સન્તસ્ત્વેવાપ્યમિત્રેષુ દયાં પ્રાપ્તેષુ કુર્વતે ॥
યમ ઉવાચ ।
પિપાસિતસ્યેવ ભવેદ્યથા પય- સ્તથા ત્વયા વાક્યમિદં સમીરિતમ્ ।
વિના પુનઃ સત્યવતોઽસ્ય જીવિતં વરં વૃણીષ્વેહ શુભે યદિચ્છસિ ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।
મમાનપત્યઃ પૃથિવીપતિઃ પિતા ભવત્પિતુઃ પુત્રશતં તથૌરસમ્ ।
કુલસ્ય સન્તાનકરં ચ યદ્ભવે- ત્તૃતીયમેતદ્વરયામિ તે વરમ્ ॥
યમ ઉવાચ ।
કુલસ્ય સન્તાનકરં સુવર્ચસં શતં સુતાનાં પિતુરસ્તુ તે શુભે ।
કૃતેન કામેન નરાધિપાત્મજે નિવર્ત દૂરં હિ પથસ્ત્વમાગતા ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।
ન દૂરમેતન્મમ ભર્તૃસન્નિધૌ મનો હિ મે દૂરતરં પ્રધાવતિ ।
અથ વ્રજન્નેવ ગિરં સમુદ્યતાં મયોચ્યમાનાં શૃણુ ભૂય એવ ચ ॥
વિવસ્વતસ્ત્વં તનયઋ પ્રતાપવાં- સ્તતો હિ વૈવસ્વત ઉચ્યસે બુધૈઃ ।
સમેન ધર્મેણ ચરન્તિ તાઃ પ્રજા- સ્તતસ્તવેહેવર ધર્મરાજતા ॥
આત્મન્યપિ ન વિશ્વાસસ્તથા ભવતિ સત્સુ યઃ ।
તસ્માત્સત્સુ વિશેપેણ સર્વઃ પ્રણયમિચ્છતિ ॥
સૌહદાત્સર્વભૂતાનાં વિશ્વાસો નામ જાયતે ।
તસ્માત્સત્સુ વિશેપેણ વિશ્વાસં કુરુતે જનઃ ॥
યવ ઉવાચ ।
ઉદાહૃતન્તે વચનં યદઙ્ગને શુભે ન તાદૃક્ ત્વદૃતે શ્રુતં મયા ।
અનેન તુષ્ટોસ્મિ વિનાઽસ્ય જીવિતં વરં ચતુર્થં વરયસ્વ ગચ્છ ચ ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।
મમાત્મજં સત્યવતસ્તથૌરસં ભવેદુભાભ્યામિહ યત્કુલોદ્વહમ્ ।
શતં સુતાનાં બલવીર્યશાલિના- મિદઞ્ચતુર્થં વરયામિ તે વરમ્ ॥
યમ ઉવાચ ।
શતં સુતાનાં બલવીરય્શાલિનાં ભવિષ્યતિ પ્રીતિકરં તવાબલે ।
પરિશ્રમસ્તે ન ભવેન્નૃપાત્મજે નિવર્ત દૂરં હિ પથસ્ત્વમાગતા ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।
સતાં સદા શાશ્વતધર્મવૃત્તિઃ સન્તો ન સીદન્તિ ન ચ વ્યથન્તિ ।
સતાં સદ્ભિર્નાફલઃ સન્ગમોસ્તિ સદ્ભ્યો ભયન્નાનુવર્તન્તિ સન્તઃ ॥
સન્તો હિ સત્યેન નયન્તિ સૂર્યં સન્તો ભૂમિં તપસા ધારયન્તિ ।
સન્તો ગતિર્ભૂતભવ્યસ્ રાજ- ન્સતાં મધ્યે નાવસીદન્તિ સન્તઃ ॥
આર્યજુષ્ટમિદં વૃત્તમિતિ વિજ્ઞાય શાશ્વતમ્ ।
સન્તઃ પરાર્થં કુર્વાણા નાવેક્ષન્તિ પ્રતિક્રિયાઃ ॥
ન ચ પ્રસાદઃ સત્પુરુષેષુ મોઘો ન ચાપ્યર્થો નશ્યતિ નાપિ માનઃ ।
યસ્માદેતન્નિયતં સત્સુ નિત્યં તસ્માત્સન્તો રક્ષિતારો ભવન્તિ ॥
યમ ઉવાચ ।
યથાયથા ભાષસિ ધર્મસંહિતં મનોનુકૂલં સુપદં મહાર્થવત્ ।
તથાતથા મે ત્વયિ ભક્તિરુત્તમા વરં વૃણીષ્વાપ્રતિમં પતિવ્રતે ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।
ન તેઽપવર્ગઃ સુકૃતાદ્વિના કૃત- સ્તથા યથાઽન્યેષુ વરેષુ માનદ ।
વરં વૃણે જીવતુ સત્યવાનયં યથા મૃતા હ્યેવમહં પતિં વિના ॥
ન કામયે ભર્તવિનાકૃતા સુખં ન કામયે ભર્તૃવિનાકૃતા દિવમ્ ।
નકામયે ભર્તવિનાકૃતા શ્રિયં ન ભર્તૃહીના વ્યવસામિ જીબિતુમ્ ॥
વરાતિસર્ગઃ શતપુત્રતા મમ ત્વયૈવ દત્તો હ્રિયતે ચ મે પતિઃ ।
વરં વૃણે જીવતુ સત્યવાનયં તવૈવ સત્યં વચનં ભવિષ્યતિ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
તથેત્યુક્ત્વા તુ તં પાશં મુક્ત્વા વૈવસ્વતો યમઃ ।
ધર્મરાજઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા સાવિત્રીમિદમબ્રવીત્ ॥
એષ ભદ્રે મયા મુક્તો ભર્તા તે કુલનન્દિનિ ।
તોષિતોઽહં ત્વયા સાધ્વિ વાક્યૈર્ધર્માર્તસંહિતૈઃ ॥
અરોગસ્વ નેયશ્ચ સિદ્ધાર્થઃ સ ભવિષ્યિ ।
ચતુર્વર્ષશતાયુશ્ચ ત્વયા સાર્ધમવાપ્સ્યતિ ॥
ઇષ્ટ્વા યજ્ઞૈશ્ચ ધર્મેણ ખ્યાતિં લોકે ગમિષ્યતિ ।
ત્વયિ પુત્રશતં ચૈવ સત્યવાઞ્જનયિષ્યતિ ॥
તે ચાપિ સર્વે રાજાનઃ ક્ષત્રિયાઃ પુત્રપૌત્રિણઃ ।
ખ્યાતાસ્ત્વન્નામધેયાશ્ચભવિષ્યન્તીહ શાશ્વતાઃ ॥
પિતુશ્ચ તે પુત્રશતં ભવિતા તવ માતરિ । માલવ્યાં માલવા નામ શાશ્વતાઃ પુત્રપૌત્રિણઃ ।
ભ્રાતરસ્તે ભવિષ્યન્તિ ક્ષત્રિયાસ્ત્રિદશોપમાઃ ॥
એવં તસ્યૈ વરં દત્ત્વા ધર્મરાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
નિવર્તયિત્વા સાવિત્રીં સ્વમેવ ભવનં યયૌ ॥
સાવિત્ર્યપિ યમે યાતે ભર્તારં પ્રતિલભ્ય ચ ।
જગામ તત્ર યત્રાસ્યા ભર્તુઃ શાવં કલેવરમ્ ॥
સા ભૂમૌ પ્રેક્ષ્યભર્તારમુપસૃત્યોપગૃહ્ય ચ ।
ઉત્સઙ્ગે શિર આરોપ્ય ભૂમાવુપવિવેશ હ ॥
સઞ્જ્ઞાં ચસ પુનર્લબ્ધ્વા સાવિત્રીમભ્યભાષત ।
પ્રોષ્યાગત ઇવ પ્રેમ્ણા પુનઃપુનરુદીક્ષ્યવૈ ॥
સુચિરં બત સુપ્તોસ્મિ કિમર્થં નાવબોધિતઃ ।
ક્વ ચાસૌ પુરુષઃ શ્યામો યોસૌ માં સઞ્ચકર્ષહ ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।
સુચિરં ત્વમ્પ્રસુપ્તોસિ મમાહ્કે પુરુષર્ષભ ।
ગતઃ સ ભગવાન્દેવઃ પ્રજાસંયમનો યમઃ ॥
વિશ્રાન્તોસિ મહાભાગ વિનિદ્રશ્ચ નૃપાત્મજ ।
યદિ શક્યં સમુત્તિષ્ઠ વિગાઢાં પશ્ય શર્વરીમ્ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
ઉપલભ્યતતઃ સઞ્જ્ઞાં સુખસુપ્ત ઇવોત્થિતઃ ।
દિશઃ સર્વા વનાન્તાંશ્ચ નિરીક્ષ્યોવાચ સત્યવાન્ ॥
ફલાહારોસ્મિ નિષ્ક્રાન્તસ્્વયા સહ સુમધ્યમે ।
તતઃ પાટયતઃ કાષ્ઠં શરિસો મે રુજાઽભવત્ ॥
શિરોભિતાપસન્તપ્તઃ સ્થાતું ચિરમશક્નુવન્ ।
તવોત્સઙ્ગે પ્રસુપ્તોસ્મિ ઇતિ સર્વં સ્મરે શુભે ॥
ત્વયોપગૂઢસ્ય ચ મે નિદ્રયાઽપહૃતં મનઃ ।
તતોઽપશ્યં તમો ઘોરં પુરુષં ચ મહૌજસમ્ ॥
તદ્યદિ ત્વં વિજાનાસિ કિં તદ્બ્રૂહિ સુમધ્યમે ।
સ્વપ્નો મે યદિવા દૃષ્ટો યદિ વા સત્યમેવ તત્ ॥
તમુવાચાથ સાવિત્રી રજની વ્યવગાહતે ।
શ્વસ્તે સર્વંયથાવૃત્તમાખ્યાસ્યામિ નૃપાત્મજ ॥
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે પિતરૌ પશ્ય સુવ્રત ।
વિગાઢા રજની ચેયં નિવૃત્તશ્ચ દિવાકરઃ ॥
નક્તઞ્ચરાશ્ચરન્ત્યેતે હૃષ્ટાઃ ક્રૂરાભિભાષિણઃ ।
શ્રૂયન્તે પર્ણશબ્દાશ્ચ મૃગાણાં ચરતાં વને ॥
એતા ઘોરં શિવા નાદાન્દિશં દક્ષિણપશ્ચિમામ્ ।
આસ્થાય વિરુવન્ત્યુગ્રાઃ કમ્પયન્ત્યો મનો મમ ॥
સત્યવાનુવાચ ।
વનં પ્રતિભયાકારં ઘનેન તમસા વૃતમ્ ।
ન વિજ્ઞાસ્યસિ પન્થાનં ગન્તું ચૈવ ન શક્ષ્યસિ ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ।
અસ્મિન્ન વને દગ્ધે શુષ્કવૃક્ષઃ સ્થિતો જ્વલન્ ।
વાયુના ધમ્યમાનોત્ર દૃશ્યતેઽગ્નિઃ ક્વચિત્ક્વચિત્ ॥
તતોઽગ્નિમાનયિત્વેહ જ્વાલયિપ્યામિ સર્વતઃ ।
કાષ્ઠાનીમાનિ સન્તીહ જહિ સન્તાપમાત્મનઃ ॥
યદિ નોત્સહસે ગન્તું સરુજં ત્વાં હિ લક્ષયે ।
ન ચ જ્ઞાસ્યસિ પન્થાનં તમસા સંવૃતે વને ॥
શ્વઃ પ્રભાતે વને દૃશ્યે યાસ્યાવોઽનુમતે તવ ।
વસાવેહ ક્ષપામેકાં રુચિતં યદિ તેઽનઘ ॥
સત્યવાનુવાચ ।
શિરોરુજા નિવૃત્તા મે સ્વસ્થાન્યઙ્ગાનિ લક્ષયે ।
માતાપિતૃભ્યામિચ્છામિ સંયોગં ત્વત્પ્રસાદજમ્ ॥
ન કદાચિદ્વિકાલે હિ ગતપૂર્વોહમાશ્રમાત્ ।
અનાગતાયાં સન્ધ્યાયાં માતા મે પ્રરુણદ્ધિ મામ્ ॥
દિવાઽપિમયિ નિષ્ક્રાન્તે સન્તપ્યેતે ગુરૂ મમ ।
વિચિનોતિ હિ માં તાતઃ સહૈવાશ્રમવાસિભિઃ ॥
માત્રા પિત્રા ચ સુભૃશં દુઃખિતાભ્યામહં પુરા ।
ઉપાલબ્ધશ્ચ બહુશશ્ચિરેણાગચ્છસીતિ હિ ॥
કાત્વવસ્થા તયોરદ્ય મદર્થમિતિ ચિન્તયે ।
તયોરદૃશ્યે મયિ ચ મહદ્દુઃખં ભવિષ્યતિ ॥
પુરા મામૂચતુશ્ચૈવ રાત્રાવસ્રાયમાણકૌ ।
ભૃશં સુદુઃખિતૌ વૃદ્ધૌ બહુશઃ પ્રીતિસંયુતૌ ॥
ત્વયા હીનૌ ન જીવાવ મુહૂર્તમપિ પુત્રક ।
યાવદ્ધરિષ્યસે પુત્ર તાવન્નૌ જીવિતં ધ્રુવમ્ ॥
વૃદ્ધયોરન્ધયોર્દૃષ્ટિસ્ત્વયિ વંશઃ પ્રતિષ્ઠિઃ ।
ત્વયિ પિણ્ડશ્ચ કીર્તિશ્ચ સન્તાનશ્ચાવયોરિતિ ॥
માતા વૃદ્ધા પિતા વૃદ્ધસ્તયોર્યષ્ટિરહં કિલ ।
તૌ રાત્રૌ મામપશ્યન્તૌ કામવસ્થાં ગમિષ્યતઃ ॥
નિદ્રાયાશ્ચાભ્યસૂયામિ યસ્યા હેતોઃ પિતા મમ ।
માતા ચ સંશયં પ્રાપ્તા મત્કૃતેઽનપકારિણી ॥
અહં ચ સંશયં પ્રાપ્તઃ કૃચ્છ્રામાપદમાસ્થિતઃ ।
માતાપિતૃભ્યાં હિ વિના નાહં જીવિતુમુત્સહે ॥
વ્યક્તમાકુલયા બુદ્ધ્યા પ્રજ્ઞાચક્ષુઃ પિતા મમ ।
એકૈકમસ્યાં વેલાયાં પૃચ્છત્યાશ્રમવાસિનમ્ ॥
નાત્માનમનુશોચામિ યથાઽહમ્પિતરં શુભે ।
ભર્તારં ચાપ્યનુગતાં માતરં ભૃશદુઃખિતામ્ ॥
મત્કૃતે ન હિ તાવદ્ય સન્તાપં પરમેષ્યતઃ ।
જીવન્તાવનુજીવામિ ભર્તવ્યૌ તૌ મયેતિ હ ॥
તયોઃ પ્રિયં મે કર્વ્યમિતિ જીવામિ ચાપ્યહમ્ । પરમં દૈવતં તૌ મે પૂજનીયૌ સદા મયા ।
તયોસ્તુ મે સદાઽસ્ત્યેવં વ્રતમેતત્પુરાતનમ્ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા સ ધર્માત્મા ગુરુભક્તો ગુરુપ્રિયઃ ।
ઉચ્છ્રિત્ય બાહૂ દુઃખાર્તઃ સુસ્વરં પ્રરુરોદ હ ॥
તતોઽબ્રવીત્તથા દૃષ્ટ્વાભર્તારં શોકકર્શિતમ્ ।
પ્રમૃજ્યાશ્રૂણિ પાણિભ્યાં સાવિત્રી ધર્મચારિણી ॥
યદિ મેઽસ્તિ તપસ્તપ્તં યદિ દત્તં હુતં યદિ ।
શ્વશ્રૂશ્વશુરભર્તૄણાં મમ પુણ્યાઽસ્તુ શર્વરી ॥
ન સ્મરામ્યુક્તપૂર્વં વૈ સ્વૈરેષ્વપ્યનૃતાં ગિરમ્ ।
તેન સત્યેન તાવદ્ય ધ્રિયેતાં શ્વશુરૌ મમ ॥
સત્યવાનુવાચ ।
કામયે દર્શનં પિત્રોર્યાહિ સાવિત્રિ માચિરમ્ ।
અપિનામ ગુરૂ તૌ હિ પશ્યેયં ધ્રિયમાણકૌ ॥
પુરા માતુઃ પિતુર્વાઽપિયદિ પશ્યામિ વિપ્રિયમ્ ।
ન જીવિષ્યે વરારોહે સત્યેનાત્માનમાલભે ॥
યદિ ધર્મે ચ તે બુદ્ધિર્માં ચેજ્જીવન્તમિચ્છસિ ।
મમ પ્રિયં વા કર્તવ્યં ગચ્છાવાશ્રમમન્તિકાત્ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।
સાવિત્રી તત ઉત્થાય કેશાન્સમ્મ્ય ભામિની ।
પતિમુત્થાપયામાસ બાહુભ્યાં પરિગૃહ્ય વૈ ॥
ઉત્તાય સત્યવાંશ્ચાપિ પ્રમૃજ્યાઙ્ગાનિ પાણિના ।
સર્વા દિશઃ સમાલોક્ય કઠિને દૃષ્ટિમાદધે ॥
તમુવાચાથસાવિત્રી શ્વઃ ફલાનિ હરિષ્યસિ ।
યોગક્ષેમાર્થમેતં તે નેષ્યામિ પરશું ત્વહમ્ ॥
કૃત્ત્વા કઠિનભારં સા વૃક્ષશાખાવલમ્બિનમ્ ।
ગૃહીત્વા પરશું ભર્તુઃ સકાશે પુનરાગમત્ ॥
વામે સ્કન્ધે તુ વામોરૂર્ભર્તુર્બાહું નિવેશ્ય ચ । દક્ષિણએન પરિષ્વજ્ય જગામ ગજગામિની ॥ સત્યવાનુવાચ ।
અભ્યાસગમનાદ્ભીરુ પન્થાનો વિદિતા મમ ।
વૃક્ષાન્તરાલોકિતયા જ્યોત્સ્નયા ચાપિ લક્ષયે ॥
આગતૌ સ્વઃ પથા યેન ફલાન્યવચિતાનિ ચ ।
યથાગતં શુભે ગચ્છ પન્થાનં મા વિચારય ॥
પલાશખણ્ડે ચૈતસ્મિન્પન્થા વ્યાવર્તતે દ્વિધા ।
તસ્યોત્તરેણ યઃ પન્થાસ્તેન ગચ્છ ત્વરસ્વ ચ ॥
સ્વસ્થોસ્મિ બલવાનસ્મિ દિદૃક્ષુઃ પિતરાવુભૌ । બ્રુવન્નેવ ત્વરાયુક્તઃ સમ્પ્રાયાદાશ્રમં પ્રતિ ॥
મૂળ પાઠ: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0