Mahabharata · Chapter 3.216

evaṃ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhārata /
brāhmaṇaḥ sa puna sūkṣmaṃ papraccha susamāhitaḥ //

vṛttvasya rajasaścaiva tamasaśca yathātatham /
vṛṇāṃstattvena me brūhi yathāvadiha pṛcchataḥ //
vyādha uvāca /

dṛnta te kathayiṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi /
etānguṇānpṛthaktvena nibodha gadato mama //

mohātmakaṃ tamasteṣāṃ raja eṣāṃ pravartakam /
prakāśabahulatvācca satvaṃ jyāya ihocyate //

avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥ /
dṛrhṛpīkastamodhyastaḥ sakrodhastāmaso'lasaḥ //

suvṛttavākyo mantrī ca yo narāgryo'namūyakaḥ /
vivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ //

prakāśabahulo dhīro nirvivitso'nasūyakaḥ /
akrodhano naro dhīmāndāntaścaivasa sātvikaḥ //

sātvikastvatha sambuddho lokavṛttairna lipyate /
yadā budhyati bodhdhavyaṃ lokavṛttaṃ jugupsate //

vairāgyas ca rūpaṃ tu pūrvameva pravartate /
mṛdurbhavatyahankāraḥ prasīdatyārjavaṃ ca yat //

tato's sarvadvandvāni praśāmyanti parasparam /
na cāsyāsaṃyamo nāma kvacidbhavati kaścana //

śūdrayonau hi jātasya sadguṇānupatiṣṭhataḥ /
vaiśyatvaṃ bhavati brahmankṣatriyatvaṃ tathaiva ca //

ārjave vartamānasya brāhmaṇyamabhijāyate /
guṇāste kīrtitāḥ sarve kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi //
brāhmaṇa uvāca /

pārthivaṃ dhātumāsādya śārīro'gniḥ kathaṃ bhavet /
avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate'nilaḥ //
mārkaṇḍeya uvāca /

praśnametaṃ samuddiṣṭaṃ brāhmaṇena yudhiṣṭhira /
vyādhastu kathayāmāsa brāhmaṇāya mahātmane //

mūrdhānamāśrito vahniḥ śarīraṃ paripālayan /
prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate //

bhūṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvaṃ prāṇe pratiṣṭhitam /
śreṣṭhaṃ tadeva bhūtānāṃ brahmajyotirupāsmahe //

sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ /
manobuddhirahankāro bhūtānāṃ viṣayaśca saḥ //

avyaktaṃ sasvasañjñaṃ ca jīvaḥ kālaḥ sa caiva hi /
prakṛtiḥ puruṣaścaiva prāṇa eva dvijottama //

jāgarti svapnakāle ca svapne svapnāyate ca saḥ /
jāgratsu balamādhatte ceṣṭatsu ceṣṭayatyapi //

tasminnirudde viprendra mṛta ityabhidhīyate /
tyaktvā śarīraṃ bhūtātmā punaranyatprapadyate //

eṣa tvagnirapānana prāṇena paripālyate /
pṛṣṭhatastu samānana svāṃsvāṃ gatimupāśritaḥ //

vastumūle gude caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ /
vahanmūtraṃ purīṣaṃvā'pyapānaḥ parivartate //

prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartate /
udāna iti taṃ prāhuradhyātmaviduṣo janāḥ //

sandhausandhau sanniviṣṭaḥ sarveṣvapi tathā'nilaḥ /
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśte //

dhātuṣvagnistu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ /
rasāndhātūṃśca doṣāṃśca vartayanparidhāvati //

prāṇānāṃ sannipātāttu sannipātaḥ prajāyate /
soṣmā sogniritijñeyo yo'nnaṃ pacatidehināṃ //

apānodānayormadhye prāṇanyānau samāhitau /
samanvitastvadhiṣṭhānaṃ samyakpacati pāvakaḥ //

asyāpi pāyuparyantastathā syādgudasañjñitaḥ /
srotāṃśi tasmājjāyante sarvaprāṇeṣu dehinām //

agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate /
sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam //

pakvāśayastvadhonābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ sthitaḥ /
nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ //

pravṛttā hṛdayātsarve tiryagūrdhvamadhastathā /
vahantyannarasānnāḍyo daśaprāṇapracoditāḥ //

yogināmeṣa mārgastu yena gacchanti tatparam /
jitaklamāsano dhīro mūrdhanyātmānamādat //

evaṃ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu /
tau tāvadagnisahitau viddhi vai prāṇamātmani //

ekādaśavikārātmā kalāsambhārasambhṛtaḥ / mūrtimantaṃ hi taṃ viddhi nityaṃ karmājetātmakam /
tasminyaḥ saṃsthito hyagnirnityaṃ sthālyāmivāhitaḥ //

ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakaṃ //

devo yaḥ saṃsthitastasminnabbinduriva puṣkare /
kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakaṃ //

jīvātmakaṃ vijānīhi rajaḥ satvaṃ tamastathā /
jīvamātmaguṇaṃ viddhi tathā'tmānaṃ parātmakaṃ //

acetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti saceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam /
tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prākalpayadyo bhuvanāni sapta //

eṣa sarveṣu bhūteṣu bhūtātmā na prakāśate /
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā jñānavedibhiḥ //

cittasya hi prasādena hanati karma śubhāśubham /
prasannātmātmani sthitvā sukhamanantyamaśnute //

lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet / sukhaduḥkhe hi santyajya nirdvandvo niṣparigrahaḥ /
nivāte vā yathā dīpo dīpyetkuśaladīpitaḥ //

pūrvarātre'pare caiva yuñjānaḥ satataṃ manaḥ /
ladhvāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani //

pradīpteneva dīpena manodīpena paśyati /
dṛṣṭvā'tmānaṃ nirātmānaṃ sa tadā vipramucyate //

sarvopāyaistu lobhas krodhasya ca vinigrahaḥ /
etatpavitraṃ yañjñānaṃ tapo vai sankramo mataḥ //

nityaṃ krodhāttapo rakṣenchriyaṃ rakṣecca matsarāt /
vidyāṃ mānāpamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ //

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam /
ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ paraṃ satyavratavratam //

satyas vacanaṃ śreyaḥ satyaṃ jñānaṃ hitaṃ bhavet /
yadbūtahitamatyantaṃ tadvai satyaṃ paraṃ matam //

yas sarve samārambhā nirāśīrbandhanāḥ sadā /
tyāge yas hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān //

yadā na gurutāṃ cainaṃ cyāvayedupapādayan /
taṃ vidyādbrāhmaṇo yogamayogaṃ yogasañjñitam //

na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyaṇagataścaret /
nedaṃ jīvitamāsādyavairaṃ kurvīta kenacit //

ākiñcanyaṃ susantoṣo nirāśitvamacāpalam /
etadeva paraṃ jñānaṃ sadātmajñānamuttamam //

parigrahaṃ parityajya bhavedbuddhyā yatavrataḥ /
aśokaṃ sthānamāśrit niścalaṃ pretya ceha ca //

taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā /
ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā //

guṇāguṇamanāsaṅgamekakāryamanantaram /
etattadbrahmaṇo vṛttamāhurekapadaṃ sukham //

parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ cāpyubhayaṃ naraḥ /
brahma prāpnoti sotyantamāsaṅgaṃ ca na gacchati //

yathāśrutamidaṃ sarvaṃ samāsena dvijottama / etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi //