મહાભારત · અધ્યાય 3.216

એવં તુ સૂક્ષ્મે કથિતે ધર્મવ્યાધેન ભારત ।
બ્રાહ્મણઃ સ પુન સૂક્ષ્મં પપ્રચ્છ સુસમાહિતઃ ॥

વૃત્ત્વસ્ય રજસશ્ચૈવ તમસશ્ચ યથાતથમ્ ।
વૃણાંસ્તત્ત્વેન મે બ્રૂહિ યથાવદિહ પૃચ્છતઃ ॥
વ્યાધ ઉવાચ ।

દૃન્ત તે કથયિષ્યામિ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ।
એતાન્ગુણાન્પૃથક્ત્વેન નિબોધ ગદતો મમ ॥

મોહાત્મકં તમસ્તેષાં રજ એષાં પ્રવર્તકમ્ ।
પ્રકાશબહુલત્વાચ્ચ સત્વં જ્યાય ઇહોચ્યતે ॥

અવિદ્યાબહુલો મૂઢઃ સ્વપ્નશીલો વિચેતનઃ ।
દૃર્હૃપીકસ્તમોધ્યસ્તઃ સક્રોધસ્તામસોઽલસઃ ॥

સુવૃત્તવાક્યો મન્ત્રી ચ યો નરાગ્ર્યોઽનમૂયકઃ ।
વિવિત્સમાનો વિપ્રર્ષે સ્તબ્ધો માની સ રાજસઃ ॥

પ્રકાશબહુલો ધીરો નિર્વિવિત્સોઽનસૂયકઃ ।
અક્રોધનો નરો ધીમાન્દાન્તશ્ચૈવસ સાત્વિકઃ ॥

સાત્વિકસ્ત્વથ સમ્બુદ્ધો લોકવૃત્તૈર્ન લિપ્યતે ।
યદા બુધ્યતિ બોધ્ધવ્યં લોકવૃત્તં જુગુપ્સતે ॥

વૈરાગ્યસ્ ચ રૂપં તુ પૂર્વમેવ પ્રવર્તતે ।
મૃદુર્ભવત્યહન્કારઃ પ્રસીદત્યાર્જવં ચ યત્ ॥

તતોઽસ્ સર્વદ્વન્દ્વાનિ પ્રશામ્યન્તિ પરસ્પરમ્ ।
ન ચાસ્યાસંયમો નામ ક્વચિદ્ભવતિ કશ્ચન ॥

શૂદ્રયોનૌ હિ જાતસ્ય સદ્ગુણાનુપતિષ્ઠતઃ ।
વૈશ્યત્વં ભવતિ બ્રહ્મન્ક્ષત્રિયત્વં તથૈવ ચ ॥

આર્જવે વર્તમાનસ્ય બ્રાહ્મણ્યમભિજાયતે ।
ગુણાસ્તે કીર્તિતાઃ સર્વે કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

પાર્થિવં ધાતુમાસાદ્ય શારીરોઽગ્નિઃ કથં ભવેત્ ।
અવકાશવિશેષેણ કથં વર્તયતેઽનિલઃ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

પ્રશ્નમેતં સમુદ્દિષ્ટં બ્રાહ્મણેન યુધિષ્ઠિર ।
વ્યાધસ્તુ કથયામાસ બ્રાહ્મણાય મહાત્મને ॥

મૂર્ધાનમાશ્રિતો વહ્નિઃ શરીરં પરિપાલયન્ ।
પ્રાણો મૂર્ધનિ ચાગ્નૌ ચ વર્તમાનો વિચેષ્ટતે ॥

ભૂં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ સર્વં પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
શ્રેષ્ઠં તદેવ ભૂતાનાં બ્રહ્મજ્યોતિરુપાસ્મહે ॥

સ જન્તુઃ સર્વભૂતાત્મા પુરુષઃ સ સનાતનઃ ।
મનોબુદ્ધિરહન્કારો ભૂતાનાં વિષયશ્ચ સઃ ॥

અવ્યક્તં સસ્વસઞ્જ્ઞં ચ જીવઃ કાલઃ સ ચૈવ હિ ।
પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચૈવ પ્રાણ એવ દ્વિજોત્તમ ॥

જાગર્તિ સ્વપ્નકાલે ચ સ્વપ્ને સ્વપ્નાયતે ચ સઃ ।
જાગ્રત્સુ બલમાધત્તે ચેષ્ટત્સુ ચેષ્ટયત્યપિ ॥

તસ્મિન્નિરુદ્દે વિપ્રેન્દ્ર મૃત ઇત્યભિધીયતે ।
ત્યક્ત્વા શરીરં ભૂતાત્મા પુનરન્યત્પ્રપદ્યતે ॥

એષ ત્વગ્નિરપાનન પ્રાણેન પરિપાલ્યતે ।
પૃષ્ઠતસ્તુ સમાનન સ્વાંસ્વાં ગતિમુપાશ્રિતઃ ॥

વસ્તુમૂલે ગુદે ચૈવ પાવકં સમુપાશ્રિતઃ ।
વહન્મૂત્રં પુરીષંવાઽપ્યપાનઃ પરિવર્તતે ॥

પ્રયત્ને કર્મણિ બલે ય એકસ્ત્રિષુ વર્તતે ।
ઉદાન ઇતિ તં પ્રાહુરધ્યાત્મવિદુષો જનાઃ ॥

સન્ધૌસન્ધૌ સન્નિવિષ્ટઃ સર્વેષ્વપિ તથાઽનિલઃ ।
શરીરેષુ મનુષ્યાણાં વ્યાન ઇત્યુપદિશ્તે ॥

ધાતુષ્વગ્નિસ્તુ વિતતઃ સ તુ વાયુસમીરિતઃ ।
રસાન્ધાતૂંશ્ચ દોષાંશ્ચ વર્તયન્પરિધાવતિ ॥

પ્રાણાનાં સન્નિપાતાત્તુ સન્નિપાતઃ પ્રજાયતે ।
સોષ્મા સોગ્નિરિતિજ્ઞેયો યોઽન્નં પચતિદેહિનાં ॥

અપાનોદાનયોર્મધ્યે પ્રાણન્યાનૌ સમાહિતૌ ।
સમન્વિતસ્ત્વધિષ્ઠાનં સમ્યક્પચતિ પાવકઃ ॥

અસ્યાપિ પાયુપર્યન્તસ્તથા સ્યાદ્ગુદસઞ્જ્ઞિતઃ ।
સ્રોતાંશિ તસ્માજ્જાયન્તે સર્વપ્રાણેષુ દેહિનામ્ ॥

અગ્નિવેગવહઃ પ્રાણો ગુદાન્તે પ્રતિહન્યતે ।
સ ઊર્ધ્વમાગમ્ય પુનઃ સમુત્ક્ષિપતિ પાવકમ્ ॥

પક્વાશયસ્ત્વધોનાભ્યા ઊર્ધ્વમામાશયઃ સ્થિતઃ ।
નાભિમધ્યે શરીરસ્ય પ્રાણાઃ સર્વે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

પ્રવૃત્તા હૃદયાત્સર્વે તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તથા ।
વહન્ત્યન્નરસાન્નાડ્યો દશપ્રાણપ્રચોદિતાઃ ॥

યોગિનામેષ માર્ગસ્તુ યેન ગચ્છન્તિ તત્પરમ્ ।
જિતક્લમાસનો ધીરો મૂર્ધન્યાત્માનમાદત્ ॥

એવં સર્વેષુ વિતતૌ પ્રાણાપાનૌ હિ દેહિષુ ।
તૌ તાવદગ્નિસહિતૌ વિદ્ધિ વૈ પ્રાણમાત્મનિ ॥

એકાદશવિકારાત્મા કલાસમ્ભારસમ્ભૃતઃ । મૂર્તિમન્તં હિ તં વિદ્ધિ નિત્યં કર્માજેતાત્મકમ્ ।
તસ્મિન્યઃ સંસ્થિતો હ્યગ્નિર્નિત્યં સ્થાલ્યામિવાહિતઃ ॥

આત્માનં તં વિજાનીહિ નિત્યં ત્યાગજિતાત્મકં ॥

દેવો યઃ સંસ્થિતસ્તસ્મિન્નબ્બિન્દુરિવ પુષ્કરે ।
ક્ષેત્રજ્ઞં તં વિજાનીહિ નિત્યં ત્યાગજિતાત્મકં ॥

જીવાત્મકં વિજાનીહિ રજઃ સત્વં તમસ્તથા ।
જીવમાત્મગુણં વિદ્ધિ તથાઽત્માનં પરાત્મકં ॥

અચેતનં જીવગુણં વદન્તિ સચેષ્ટતે ચેષ્ટયતે ચ સર્વમ્ ।
તતઃ પરં ક્ષેત્રવિદો વદન્તિ પ્રાકલ્પયદ્યો ભુવનાનિ સપ્ત ॥

એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ભૂતાત્મા ન પ્રકાશતે ।
દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા જ્ઞાનવેદિભિઃ ॥

ચિત્તસ્ય હિ પ્રસાદેન હનતિ કર્મ શુભાશુભમ્ ।
પ્રસન્નાત્માત્મનિ સ્થિત્વા સુખમનન્ત્યમશ્નુતે ॥

લક્ષણં તુ પ્રસાદસ્ય યથા તૃપ્તઃ સુખં સ્વપેત્ । સુખદુઃખે હિ સન્ત્યજ્ય નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ ।
નિવાતે વા યથા દીપો દીપ્યેત્કુશલદીપિતઃ ॥

પૂર્વરાત્રેઽપરે ચૈવ યુઞ્જાનઃ સતતં મનઃ ।
લધ્વાહારો વિશુદ્ધાત્મા પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ ॥

પ્રદીપ્તેનેવ દીપેન મનોદીપેન પશ્યતિ ।
દૃષ્ટ્વાઽત્માનં નિરાત્માનં સ તદા વિપ્રમુચ્યતે ॥

સર્વોપાયૈસ્તુ લોભસ્ ક્રોધસ્ય ચ વિનિગ્રહઃ ।
એતત્પવિત્રં યઞ્જ્ઞાનં તપો વૈ સન્ક્રમો મતઃ ॥

નિત્યં ક્રોધાત્તપો રક્ષેન્છ્રિયં રક્ષેચ્ચ મત્સરાત્ ।
વિદ્યાં માનાપમાનાભ્યામાત્માનં તુ પ્રમાદતઃ ॥

આનૃશંસ્યં પરો ધર્મઃ ક્ષમા ચ પરમં બલમ્ ।
આત્મજ્ઞાનં પરં જ્ઞાનં પરં સત્યવ્રતવ્રતમ્ ॥

સત્યસ્ વચનં શ્રેયઃ સત્યં જ્ઞાનં હિતં ભવેત્ ।
યદ્બૂતહિતમત્યન્તં તદ્વૈ સત્યં પરં મતમ્ ॥

યસ્ સર્વે સમારમ્ભા નિરાશીર્બન્ધનાઃ સદા ।
ત્યાગે યસ્ હુતં સર્વં સ ત્યાગી સ ચ બુદ્ધિમાન્ ॥

યદા ન ગુરુતાં ચૈનં ચ્યાવયેદુપપાદયન્ ।
તં વિદ્યાદ્બ્રાહ્મણો યોગમયોગં યોગસઞ્જ્ઞિતમ્ ॥

ન હિંસ્યાત્સર્વભૂતાનિ મૈત્રાયણગતશ્ચરેત્ ।
નેદં જીવિતમાસાદ્યવૈરં કુર્વીત કેનચિત્ ॥

આકિઞ્ચન્યં સુસન્તોષો નિરાશિત્વમચાપલમ્ ।
એતદેવ પરં જ્ઞાનં સદાત્મજ્ઞાનમુત્તમમ્ ॥

પરિગ્રહં પરિત્યજ્ય ભવેદ્બુદ્ધ્યા યતવ્રતઃ ।
અશોકં સ્થાનમાશ્રિત્ નિશ્ચલં પ્રેત્ય ચેહ ચ ॥

તપોનિત્યેન દાન્તેન મુનિના સંયતાત્મના ।
અજિતં જેતુકામેન ભાવ્યં સઙ્ગેષ્વસઙ્ગિના ॥

ગુણાગુણમનાસઙ્ગમેકકાર્યમનન્તરમ્ ।
એતત્તદ્બ્રહ્મણો વૃત્તમાહુરેકપદં સુખમ્ ॥

પરિત્યજતિ યો દુઃખં સુખં ચાપ્યુભયં નરઃ ।
બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતિ સોત્યન્તમાસઙ્ગં ચ ન ગચ્છતિ ॥

યથાશ્રુતમિદં સર્વં સમાસેન દ્વિજોત્તમ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥