Mahabharata · Chapter 3.209

kaściddvijātipravaro vedādhyāyī tapodhanaḥ /
tapasvī dharmaśīlaśca kauśiko nāma bhārata //

sāṅgopaniṣadānvedānadhīte dvijasattamaḥ /
savṛkṣamūle kasmiṃścidvedānuccārayansthitaḥ //

upariṣṭācca vṛkṣasya balākā sannyalīyata /
tayā purīṣamutsṛṣṭaṃ brāhmaṇasya tadopari //

samavekṣyatataḥ kruddhaḥ samamadhyāyata dvijaḥ /
tāṃ balakāṃ mahārāja nilīnāṃ nagamūrdhani //

bhṛśaṃ krodhābhibhūtena balākā sā nirīkṣitā /
apadhyātā ca vipreṇa nyapataddharaṇītale //

balākāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gatasatvāmacetanām / kāruṇyādabhisantaptaḥ paryaśocata tāṃ dvijaḥ /
akāryaṃ kṛtavānasmi dveṣarāgabalātkṛtaḥ //

ityuktāva bahuśo vidvāngrāmaṃ bhaikṣāya saṃśritaḥ /
grāme śucīni pracarankulāni bharatarṣabha //

dehīti yācamāno'sau tiṣṭhetyuktaḥ striyā tataḥ /
śaucaṃ tu yāvatkurute bhājanasya kuṭumbivī //

etasminnantare rājankṣudhāsampīḍito bhṛśam /
bhartā praviṣṭaḥ sahasā tasyā bharatasattama //

sā tu dṛṣṭvā patiṃ sādhvī brāhmaṇaṃ vyapahāya tam /
pādyamācamanīyaṃ vai dadau bhartustathā'sanam //

prahvā paryacaraccāpi bhartāramasitekṣaṇā /
āhāreṇātha bhakṣyaiśca vākyaiḥ sumadhuraistathā //

ucchiṣṭaṃ bhāvitā bharturbhuṅkte nityaṃ yudhiṣṭhira /
daivataṃ ca patiṃ mene bhartuścittānusāriṇī //

karmaṇā manasā vācā nātyaśnānnāpi cāpivat /
taṃ sarvabhāvopagatā patiśuśrūṣaṇe ratā //

sādhvācārā śucirdakṣā kuṭumbasya hitaiṣiṇī /
bhartuścāpi hitaṃ yattatsatataṃ sā'nuvartate //

devatātithibhṛtyānāṃ śvaśrūśvaśurayostathā /
śuśrūṣaṇaparā nityaṃ satataṃ saṃyatendriyā //

sā brāhmaṇaṃ tadā dṛṣṭvā saṃsthitaṃ bhaikṣakāṅkṣiṇam /
kurvatī patiśuśrūṣāṃ sasmārātha śubhekṣaṇā //

vrīḍitā sā'bhavatsādhvī tadā bharatasattama /
bhikṣāmādāya viprāya nirjagāma yaśasvinī //
brāhmaṇa uvāca /

kimidaṃ bhavati tvaṃ māṃ tiṣṭhetyuktvā varāṅgane /
uparodhaṃ kṛtavatī na visarjitavatyasi //
mārkaṇḍeya uvāca /

brāhmaṇaṃ krodhasantaptaṃ jvalantamiva tejasā /
dṛṣṭvā sādhvī manuṣyendrasāntvapūrvaṃ vaco'bravīt //

kṣamasvaviprapravara kṣamasva strījaḍātmatām /
prasīda bhagavanmahyaṃ kṛpāṃ kuru mayi dvija //

kṣantumarhasi me vidvanbhartā me daivataṃ mahat /
sa cāpi kṣudhitaḥ śrāntaḥ prāptaḥ śuśrūṣitomayā //
brāhmaṇa uvāca /

brāhmaṇaā na garīyāṃso garīyāṃste patiḥ kṛtaḥ /
gṛhasthadharme vartantī brāhmaṇānavamanyase //

indro'pyeṣāṃ praṇamate kiṃ punarmānavo bhuvi /
avalipte na jānīṣe vṛddhānāṃ na śrutaṃ tvayā //

brāhmaṇā hyagnisadṛśā daheyuḥ pṛthivīmapi /
saparvatavanadvīpāṃ kṣipramevāvamānitāḥ //
stryuvāca /

[nāhaṃ balākā viprarṣe tyaja krodhaṃ tapodhana / anayā kruddhayā dṛṣṭyā kruddhaḥ kiṃ māṃ kariṣyasi]

nāvajānāmyahaṃ viprāndevaistulyānmanasvinaḥ /
aparādhamimaṃ vipra kṣantumarhasi me'nagha //

jānāmi tejo viprāṇaāṃ mahābhāgyaṃ ca dhīmatām /
apeyaḥ sāgaraḥ krodhātkṛto hi lavaṇodakaḥ //

tathaiva dīptatapasāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām / yeṣāṃ krodhāgniradyāpi samudre nopaśāmyati /
kastānparibhavenmūḍho brāhmaṇānamitaujasaḥ //

brāhmaṇānāṃ paribhavādvātāpiḥ sudurātmavān /
agastyamṛṣimāsādya jīrṇaḥ krūro mahāsuraḥ //

bahuprabhāvāḥ śrūyante brāhmaṇānāṃ mahātmanām / krodhaḥ suvipulo brahmanprasādaśca mahātmanām /
asmiṃstvatikrame brahmankṣantumarhasi me'nagha //

patiśuśrūṣayā dharmo ya sa me rocate dvija /
daivateṣvapi sarveṣu bhartā me daivataṃ param //

aviśeṣeṇa tasyāhaṃ kuryāṃ dharmaṃ dvijottama /
śuśrūṣāyāḥ phalaṃ paśya patyurbrāhmaṇa yādṛśam //

balākā hi tvayā dagdhā roṣāttadviditaṃ mayā /
krodhaḥ śatruḥ śarīrastho manuṣyāṇāṃ dvijottama //

māsma krudhyo balākeva na vadhyā'smi pativratā /
yaḥ krodhamohau tyajati taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ //

yo vadediha satyāni guruṃ santoṣayeta ca /
hiṃsitaśca ta hiṃseta taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ //

jitendriyo dharmaparaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ /
kāmakrodhau vaśau yasya taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ //

yasya cātmasamo loko dharmajñasya manasvinaḥ /
sarvadharmeṣu caratastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ //

yo'dhyāpayedadhīyīta yajedvā yājayīta vā /
dadyādvā'pi yathāśakti taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ //

brāhmacārī vadānyo yopyadhīyāddvijapuṅgavaḥ /
svādhyāyavānamatto vai taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ //

yadbrāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tadeṣāṃ parikīrtayet /
satyaṃ tathā vyāharatāṃ nānṛte ramate manaḥ //

dhanaṃ tu brāhmaṇasyāhuḥ svādhyāyaṃ damamārjavam /
indriyāṇāṃ nigrahaṃ ca śāśvataṃ dvijasattama //

satyārjave dharmamāhuḥ paraṃ dharmavido janāḥ /
durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ sa ca satye pratiṣṭhitaḥ //

śrutipramāṇo dharmaḥ syāditi vṛddhānuśāsanam /
bahudhā dṛśyate dharmaḥ sūkṣma eva dvijottama //

bhagavānapi dharmajñaḥ svādyāyanirataḥ śuciḥ /
na tu tattvena bhagavandarmaṃ vetsīti me matiḥ //

yadi vipra na jānīṣe dharmaṃ paramakaṃ dvija /
dharmavyādhaṃ tata pṛccha gatvā tu mithilāṃ purīm //

mātāpitṛbhyāṃ śuśrūpuḥ satyavādī jitendriyaḥ /
mithilāyāṃ vasedvyādhaḥ sa te dharmānpravakṣyati //

tatra gacchasva bhadraṃ te yathākāmaṃ dvijottama /
vyādhaḥ paramadharmātmā sa te chetsyati saṃśayam //

atyuktamapi me sarvaṃ kṣantumarhasyanindita /
striyo hyavadhyāḥ sarveṣāṃ ye dharmamabhivindate //
brāhmaṇa uvāca /

prītosmi tava bhadraṃ te gataḥ krodhaśca śobhane /
upālambhastvayā prokto mama niśreyasaṃ param //

svasti te'stu gamiṣyāmi sādhayiṣyāmi śobhane / dhanyā tvamasi kalyāṇi yasyāḥ syādvṛttamīdṛśam /
mārakṇḍeya uvāca /

tayā visṛṣṭo nirgatya svameva bhavanaṃ yayau /
vinindansa svamātmānaṃ kauśiko dvijasattamaḥ //