મહાભારત · અધ્યાય 3.209

કશ્ચિદ્દ્વિજાતિપ્રવરો વેદાધ્યાયી તપોધનઃ ।
તપસ્વી ધર્મશીલશ્ચ કૌશિકો નામ ભારત ॥

સાઙ્ગોપનિષદાન્વેદાનધીતે દ્વિજસત્તમઃ ।
સવૃક્ષમૂલે કસ્મિંશ્ચિદ્વેદાનુચ્ચારયન્સ્થિતઃ ॥

ઉપરિષ્ટાચ્ચ વૃક્ષસ્ય બલાકા સન્ન્યલીયત ।
તયા પુરીષમુત્સૃષ્ટં બ્રાહ્મણસ્ય તદોપરિ ॥

સમવેક્ષ્યતતઃ ક્રુદ્ધઃ સમમધ્યાયત દ્વિજઃ ।
તાં બલકાં મહારાજ નિલીનાં નગમૂર્ધનિ ॥

ભૃશં ક્રોધાભિભૂતેન બલાકા સા નિરીક્ષિતા ।
અપધ્યાતા ચ વિપ્રેણ ન્યપતદ્ધરણીતલે ॥

બલાકાં પતિતાં દૃષ્ટ્વા ગતસત્વામચેતનામ્ । કારુણ્યાદભિસન્તપ્તઃ પર્યશોચત તાં દ્વિજઃ ।
અકાર્યં કૃતવાનસ્મિ દ્વેષરાગબલાત્કૃતઃ ॥

ઇત્યુક્તાવ બહુશો વિદ્વાન્ગ્રામં ભૈક્ષાય સંશ્રિતઃ ।
ગ્રામે શુચીનિ પ્રચરન્કુલાનિ ભરતર્ષભ ॥

દેહીતિ યાચમાનોઽસૌ તિષ્ઠેત્યુક્તઃ સ્ત્રિયા તતઃ ।
શૌચં તુ યાવત્કુરુતે ભાજનસ્ય કુટુમ્બિવી ॥

એતસ્મિન્નન્તરે રાજન્ક્ષુધાસમ્પીડિતો ભૃશમ્ ।
ભર્તા પ્રવિષ્ટઃ સહસા તસ્યા ભરતસત્તમ ॥

સા તુ દૃષ્ટ્વા પતિં સાધ્વી બ્રાહ્મણં વ્યપહાય તમ્ ।
પાદ્યમાચમનીયં વૈ દદૌ ભર્તુસ્તથાઽસનમ્ ॥

પ્રહ્વા પર્યચરચ્ચાપિ ભર્તારમસિતેક્ષણા ।
આહારેણાથ ભક્ષ્યૈશ્ચ વાક્યૈઃ સુમધુરૈસ્તથા ॥

ઉચ્છિષ્ટં ભાવિતા ભર્તુર્ભુઙ્ક્તે નિત્યં યુધિષ્ઠિર ।
દૈવતં ચ પતિં મેને ભર્તુશ્ચિત્તાનુસારિણી ॥

કર્મણા મનસા વાચા નાત્યશ્નાન્નાપિ ચાપિવત્ ।
તં સર્વભાવોપગતા પતિશુશ્રૂષણે રતા ॥

સાધ્વાચારા શુચિર્દક્ષા કુટુમ્બસ્ય હિતૈષિણી ।
ભર્તુશ્ચાપિ હિતં યત્તત્સતતં સાઽનુવર્તતે ॥

દેવતાતિથિભૃત્યાનાં શ્વશ્રૂશ્વશુરયોસ્તથા ।
શુશ્રૂષણપરા નિત્યં સતતં સંયતેન્દ્રિયા ॥

સા બ્રાહ્મણં તદા દૃષ્ટ્વા સંસ્થિતં ભૈક્ષકાઙ્ક્ષિણમ્ ।
કુર્વતી પતિશુશ્રૂષાં સસ્મારાથ શુભેક્ષણા ॥

વ્રીડિતા સાઽભવત્સાધ્વી તદા ભરતસત્તમ ।
ભિક્ષામાદાય વિપ્રાય નિર્જગામ યશસ્વિની ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

કિમિદં ભવતિ ત્વં માં તિષ્ઠેત્યુક્ત્વા વરાઙ્ગને ।
ઉપરોધં કૃતવતી ન વિસર્જિતવત્યસિ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

બ્રાહ્મણં ક્રોધસન્તપ્તં જ્વલન્તમિવ તેજસા ।
દૃષ્ટ્વા સાધ્વી મનુષ્યેન્દ્રસાન્ત્વપૂર્વં વચોઽબ્રવીત્ ॥

ક્ષમસ્વવિપ્રપ્રવર ક્ષમસ્વ સ્ત્રીજડાત્મતામ્ ।
પ્રસીદ ભગવન્મહ્યં કૃપાં કુરુ મયિ દ્વિજ ॥

ક્ષન્તુમર્હસિ મે વિદ્વન્ભર્તા મે દૈવતં મહત્ ।
સ ચાપિ ક્ષુધિતઃ શ્રાન્તઃ પ્રાપ્તઃ શુશ્રૂષિતોમયા ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

બ્રાહ્મણઆ ન ગરીયાંસો ગરીયાંસ્તે પતિઃ કૃતઃ ।
ગૃહસ્થધર્મે વર્તન્તી બ્રાહ્મણાનવમન્યસે ॥

ઇન્દ્રોઽપ્યેષાં પ્રણમતે કિં પુનર્માનવો ભુવિ ।
અવલિપ્તે ન જાનીષે વૃદ્ધાનાં ન શ્રુતં ત્વયા ॥

બ્રાહ્મણા હ્યગ્નિસદૃશા દહેયુઃ પૃથિવીમપિ ।
સપર્વતવનદ્વીપાં ક્ષિપ્રમેવાવમાનિતાઃ ॥
સ્ત્ર્યુવાચ ।

[નાહં બલાકા વિપ્રર્ષે ત્યજ ક્રોધં તપોધન । અનયા ક્રુદ્ધયા દૃષ્ટ્યા ક્રુદ્ધઃ કિં માં કરિષ્યસિ]

નાવજાનામ્યહં વિપ્રાન્દેવૈસ્તુલ્યાન્મનસ્વિનઃ ।
અપરાધમિમં વિપ્ર ક્ષન્તુમર્હસિ મેઽનઘ ॥

જાનામિ તેજો વિપ્રાણઆં મહાભાગ્યં ચ ધીમતામ્ ।
અપેયઃ સાગરઃ ક્રોધાત્કૃતો હિ લવણોદકઃ ॥

તથૈવ દીપ્તતપસાં મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ । યેષાં ક્રોધાગ્નિરદ્યાપિ સમુદ્રે નોપશામ્યતિ ।
કસ્તાન્પરિભવેન્મૂઢો બ્રાહ્મણાનમિતૌજસઃ ॥

બ્રાહ્મણાનાં પરિભવાદ્વાતાપિઃ સુદુરાત્મવાન્ ।
અગસ્ત્યમૃષિમાસાદ્ય જીર્ણઃ ક્રૂરો મહાસુરઃ ॥

બહુપ્રભાવાઃ શ્રૂયન્તે બ્રાહ્મણાનાં મહાત્મનામ્ । ક્રોધઃ સુવિપુલો બ્રહ્મન્પ્રસાદશ્ચ મહાત્મનામ્ ।
અસ્મિંસ્ત્વતિક્રમે બ્રહ્મન્ક્ષન્તુમર્હસિ મેઽનઘ ॥

પતિશુશ્રૂષયા ધર્મો ય સ મે રોચતે દ્વિજ ।
દૈવતેષ્વપિ સર્વેષુ ભર્તા મે દૈવતં પરમ્ ॥

અવિશેષેણ તસ્યાહં કુર્યાં ધર્મં દ્વિજોત્તમ ।
શુશ્રૂષાયાઃ ફલં પશ્ય પત્યુર્બ્રાહ્મણ યાદૃશમ્ ॥

બલાકા હિ ત્વયા દગ્ધા રોષાત્તદ્વિદિતં મયા ।
ક્રોધઃ શત્રુઃ શરીરસ્થો મનુષ્યાણાં દ્વિજોત્તમ ॥

માસ્મ ક્રુધ્યો બલાકેવ ન વધ્યાઽસ્મિ પતિવ્રતા ।
યઃ ક્રોધમોહૌ ત્યજતિ તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

યો વદેદિહ સત્યાનિ ગુરું સન્તોષયેત ચ ।
હિંસિતશ્ચ ત હિંસેત તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

જિતેન્દ્રિયો ધર્મપરઃ સ્વાધ્યાયનિરતઃ શુચિઃ ।
કામક્રોધૌ વશૌ યસ્ય તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

યસ્ય ચાત્મસમો લોકો ધર્મજ્ઞસ્ય મનસ્વિનઃ ।
સર્વધર્મેષુ ચરતસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

યોઽધ્યાપયેદધીયીત યજેદ્વા યાજયીત વા ।
દદ્યાદ્વાઽપિ યથાશક્તિ તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

બ્રાહ્મચારી વદાન્યો યોપ્યધીયાદ્દ્વિજપુઙ્ગવઃ ।
સ્વાધ્યાયવાનમત્તો વૈ તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

યદ્બ્રાહ્મણાનાં કુશલં તદેષાં પરિકીર્તયેત્ ।
સત્યં તથા વ્યાહરતાં નાનૃતે રમતે મનઃ ॥

ધનં તુ બ્રાહ્મણસ્યાહુઃ સ્વાધ્યાયં દમમાર્જવમ્ ।
ઇન્દ્રિયાણાં નિગ્રહં ચ શાશ્વતં દ્વિજસત્તમ ॥

સત્યાર્જવે ધર્મમાહુઃ પરં ધર્મવિદો જનાઃ ।
દુર્જ્ઞેયઃ શાશ્વતો ધર્મઃ સ ચ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

શ્રુતિપ્રમાણો ધર્મઃ સ્યાદિતિ વૃદ્ધાનુશાસનમ્ ।
બહુધા દૃશ્યતે ધર્મઃ સૂક્ષ્મ એવ દ્વિજોત્તમ ॥

ભગવાનપિ ધર્મજ્ઞઃ સ્વાદ્યાયનિરતઃ શુચિઃ ।
ન તુ તત્ત્વેન ભગવન્દર્મં વેત્સીતિ મે મતિઃ ॥

યદિ વિપ્ર ન જાનીષે ધર્મં પરમકં દ્વિજ ।
ધર્મવ્યાધં તત પૃચ્છ ગત્વા તુ મિથિલાં પુરીમ્ ॥

માતાપિતૃભ્યાં શુશ્રૂપુઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ।
મિથિલાયાં વસેદ્વ્યાધઃ સ તે ધર્માન્પ્રવક્ષ્યતિ ॥

તત્ર ગચ્છસ્વ ભદ્રં તે યથાકામં દ્વિજોત્તમ ।
વ્યાધઃ પરમધર્માત્મા સ તે છેત્સ્યતિ સંશયમ્ ॥

અત્યુક્તમપિ મે સર્વં ક્ષન્તુમર્હસ્યનિન્દિત ।
સ્ત્રિયો હ્યવધ્યાઃ સર્વેષાં યે ધર્મમભિવિન્દતે ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

પ્રીતોસ્મિ તવ ભદ્રં તે ગતઃ ક્રોધશ્ચ શોભને ।
ઉપાલમ્ભસ્ત્વયા પ્રોક્તો મમ નિશ્રેયસં પરમ્ ॥

સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામિ સાધયિષ્યામિ શોભને । ધન્યા ત્વમસિ કલ્યાણિ યસ્યાઃ સ્યાદ્વૃત્તમીદૃશમ્ ।
મારક્ણ્ડેય ઉવાચ ।

તયા વિસૃષ્ટો નિર્ગત્ય સ્વમેવ ભવનં યયૌ ।
વિનિન્દન્સ સ્વમાત્માનં કૌશિકો દ્વિજસત્તમઃ ॥