Mahabharata · Chapter 3.203

śrutvā sa rājā rājarṣirindradyumnasya tattadā /
mārkaṇḍeyānmahābhāgātsvargasya pratipādanam //

yudhiṣṭhiro mahārāja punaḥ papraccha taṃ munim / kīdṛśīṣu hyavasthāsu dattvā dānaṃ mahāmune /
indralokaṃ tvanubhavetpuruṣastadbravīhi me //

gārhasthye'pyathavā bālye yauvane sthāvire'pi vā /
yathā phalaṃ samaśnāti tathā tvaṃ kathayasva me //
mārkaṇḍeya uvāca /

vṛthā janmāni catvāri vṛthā dānāni ṣoḍaśa /
vṛthā janma hyaputras ye ca dharmabahiṣkṛtāḥ //

parapākaṃ ca ye'śnanti ātmārthaṃ ca pacettu yaḥ /
paryaśnanti vṛthā yatra tadasatyaṃ prakīrtyate //

ārūḍhapatite dattamanyāyopahṛtaṃ ca yat /
vyarthaṃ tu patite dānaṃ brāhmaṇe taskare tathā //

gurau cānṛtike pāpe kṛtaghne grāmayājake /
vedavikrayiṇe dattaṃ tathā vṛṣalayājake //

brahmabandhuṣu yaddattaṃ yaddattaṃ vṛṣalīpatau /
strījiteṣu ca yaddattaṃ vyālagrāhe tathaiva ca //

paricārakeṣu yaddattaṃ vṛthā dānāni ṣoḍaśa /
tamovṛtastu yo dadyādbhayātkrodhāttathaiva ca //

bhuṅkte ca dānaṃ tatsarvaṃ garbhasthastu naraḥ sadā /
dadaddānaṃ dvijātibhyo vṛddhabhāvena mānavaḥ //

tasmātsarvāsvavasthāsu sarvadānāni pārthiva /
dātavyāni dvijātibhyaḥ svargamārgajigīṣayā //
yudhiṣṭhira uvāca /

cāturvarṇyasya sarvasya vartamānāḥ pratigrahe /
kena viprā viśeṣeṇa tārayanti taranti ca //
mārkaṇḍeya uvāca /

japairmantraiśca homaiśca svādhyāyādhyāyanena ca /
nāvaṃ vedamayīṃ kṛtvātārayanti taranti ca //

brāhmaṇāṃstoṣayedyastu tuṣyante tasya devatāḥ /
vacanāccāpi viprāṇāṃ svargalokamavāpnuyāt //

anantaṃ puṇyalokaṃ tu gantā'sau tu na saṃśayaḥ /
śleṣmādibhirvyāptatanurmriyamāṇo'vicetanaḥ //

brāhṇā eva sampūjyāḥ puṇyaṃ svargamabhīpsatā /
śrāddhakāle tu yatnena bhoktavyā hyajugupsitāḥ //

durbalaḥ kunasvī kuṣṭhī māyāvī kuṇḍagolakau /
varjanīyāḥ prayatnena kāṇḍapṛṣṭhāśca dehinaḥ //

jugupsitaṃ hi yacchrāddhaṃ dahatyagnirivendhanam //

ye ye śrāddhe na pūjyante mūkāndhabadhirādayaḥ /
te'pisarve niyoktavyā miśritā vedapāragaiḥ //

pratigrahaśca vai deyaḥ śṛṇu yas yudhiṣṭhira /
pradātāraṃ tathā'tmānaṃ yastārayati śaktimān //

tasmindeyaṃ dvije dānaṃ sarvāgamavijānatā /
pradātāraṃ tathā'tmānaṃ tārayedyaḥ sa śaktimān //

na tathā haviṣo homairna puṣpairnānulepanaiḥ /
agnayaḥ pārtha tuṣyanti yathā hyatithibhojane //

tasmāttvaṃsarvayatnena yatasvātithibhojane //

pādodakampādaghṛtandīpamannaṃ pratiśrayam /
prayacchanti tu ye rājannopasarpanti te yamam //

devamālyāpanayanaṃ dvijocchiṣṭāvamārjanam / ākalpaparicaryā ca gātrasaṃvāhanāni ca /
atraikaikaṃ nṛpaśreṣṭha godānādvyatiricyate //

kapilāyāḥ pradānāttu mucyate nātra saṃśayaḥ /
tasmādalankṛtāṃ dadyātkapilāṃ tu dvijātaye //

śrotriyāya daridrāya gṛhasthāyāgnihotriṇe /
putradārābhibhūtāya tathā hyanupakāriṇe //

evaṃvidheṣu dātavyā na samṛddheṣu bhārata /
ko guṇo bharataśreṣṭha samṛddheṣvabhivarjitam //

ekasyaikā pradātavyā na bahūnāṃ kadācana / sā gaurvikrayamāpannā hanyātripuruṣaṃ kulam /
na tārayati dātāraṃ brāhmaṇaṃ naiva naiva tu //

brāhmaṇasya viśuddhasya suvarṇaṃ yaḥ prayacchati /
suvarṇānāṃ śataṃ tena dattaṃ bhavati śāśvatam //

anaḍvāhaṃ tu yo dadyādbalavantaṃ dhurandharam /
sa nistarati durgāṇi svargalokaṃ ca gacchati //

vasundharāṃ tu yo dadyāddvijāya viduṣātmane /
dātāraṃ hyanugacchanti sarve kāmābhivāñchitāḥ //

pṛcchanti cānnadātāraṃ vadanti puruṣā bhuvi /
adhvani kṣīṇagātrāśca pāṃsunā cāvakuṇṭhitāḥ //

teṣāmeva śramārtānāṃ yo hyannaṃ kathayedbudhaḥ /
annadātṛsamaḥ sopi kīrtyate nātra saṃśayaḥ //

tasmāttvaṃ sarvadānāni hitvā'nnaṃ samprayaccha ha /
na hīdṛśaṃ puṇyaphalaṃ vicitrāmiha vidyate //

yathāśakti ca yo dadyādannaṃ vipreṣu saṃskṛtam /
sa tena karmaṇā'pnoti prajāpatisalokatām //

annameva viśiṣṭaṃ hi tasmātparataraṃ na ca /
annaṃ prajāpatiścoktaḥ sa ca saṃvatsaro mataḥ //

saṃvatsarastu yajño'sau sarvaṃ yajñe pratiṣṭhitam /
tasmātsarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca //

tasmādannaṃ viśiṣṭaṃ hi sarvebhyaiti viśrutam //

yeṣāṃ taṭākāni mahodakāni vāpyaścakūpāścapratiśrayāśca /
annasya dānaṃ madhurā ca vāṇī yamasya te nirvacanā bhavanti //

dhānyaṃ śrameṇārjitavittasañcitaṃ vipre suśīle pratiyacchate yaḥ /
vasundharā tasya bhavetsutuṣṭā dhārāṃ vasūnāṃ pratimuñcatīva //

annadāḥ prathamaṃ yānti satyavākyadanantaram /
ayācitapradātā ca samaṃ yānti trayo janāḥ //
vaiśampāyana uvāca /

kautūhalasamutpannaḥ paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ /
mārkaṇḍeyaṃ mahātmānaṃ punareva sahānujaḥ //

yamalokasya cādhvānamantaraṃ mānuṣasya ca / kīdṛśaṃ kimpramāṇaṃ vā kathaṃ vā tanmahāmune /
taranti puruṣāścaiva kenopāyena śaṃsa me //
mārkaṇḍeya uvāca /

sarvaguhyatanaṃ praśnaṃ pavitramṛṣisaṃstutam /
kathayiṣyāmi te rājandharmaṃ dharmabhṛtāṃvara //

ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ narādhipa /
yamalokasya cādhvānamantaraṃ mānuṣasya ca //

ākāśaṃ tadapānīyaṃ ghoraṃ kāntāradarśanam /
na tatra vṛkṣacchāyā vā pānīnaṃ ketanāni ca //

viśramedyatra vai śrāntaḥ puruṣo'dhvani karśitaḥ /
nīyate yamadūtaistu yamasvājñākarairbalāt //

narāḥ striyastathaivānye pṛthivyāṃ jīvasañjñitāḥ /
brahmaṇebhyaḥ pradānāni nānārūpāṇi pārthiva //

hayādīnāṃ prakṛṣṭāni te'dhvānaṃ yānti vai narāḥ /
sannivāryātapaṃ yānati cchatreṇaiva hi cchatradāḥ //

tṛptāścaivānnadātāro hyatṛptāścāpyanannadāḥ /
vastriṇo vastradā yānti avastrā yāntyavastradāḥ //

hiraṇyadāḥ sukhaṃ yānti puruṣāstvabhyalankṛtāḥ /
bhūmidāstusukhaṃ yānti sarvaiḥ kāmaiḥ sutarpitāḥ //

yānti caivāparikliṣṭā narā sasyapradāvakāḥ /
narāḥ sukhataraṃ yānti vimāneṣu gṛhapradāḥ //

pānīyadā hyatṛṣitāḥ prahṛṣṭamanaso narāḥ /
panthānaṃ dyotayantaśca yānti dīpapradāḥ sukham //

gopradāstu sukhaṃ yānti nirmuktāḥ sarvapātakaiḥ /
vimānairhaṃsasaṃyuktairyānti māsopavāsinaḥ //

tathā barhiprayuktaiśca ṣaṣṭharātropavāsinaḥ /
trirātraṃ kṣapate yastu ekabhaktena pāṇḍava //

antarā caiva nāśnāti tasya lokā hyanāmayāḥ /
pānīyasya guṇā divyāḥ pretalokasukhāvahāḥ //

tatra puṣpodakā nāma nadī teṣāṃ vidhīyate /
śītalaṃ salilaṃ tatrapibanti hyamṛtopamam //

ye cadṛṣkṛtakarmāṇaḥ pūyaṃ teṣāṃ vidhīyate /
evaṃ nadī mahārāja sarvakāmapradā hi sā //

tasmāttvamapi rājendra pūjayainānyathāvidhi /
adhvaniṃ kṣīṇagātraśca pathi pāṃśusamanvitaḥ //

pṛcchate hyannadātāraṃ gṛhamāyāti cāśayā /
taṃ pūjayātha yatnena so'tithirbrāhyaṇaśca saḥ //

taṃ yāntamanugacchanti devāḥ sarve savāsavāḥ /
tasminsampūjite prītā nirāśā yāntyapūjite //

tasmāttvamapi rājendra pūjayainaṃ yathāvidhi /
etatte śataśaḥ proktaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi //
yudhiṣṭhira uvāca /

punaḥ punarahaṃ śrotuṃ kathāṃ dharmasamāśrayām /
puṇyāmicchāmi dharmajña kathyamānāṃ tvayā vibho //
mārkaṇḍeya uvāca /

dharmāntaraṃ prati kathāṃ kathyamānāṃ mayā nṛpa /
sarvapāpaharāṃ nityaṃ śṛṇuṣvāvahito mama //

kapilāyāṃ tu dattāyāṃ yatphalañjyeṣṭhapuṣkare /
tatphalambharataśreṣṭha viprāṇāṃ pādadhāvane //

dvijapādodakaklinnā yāvattiṣṭhati medinī /
tāvatpuṣkaraparṇena pibanti pitaro jalam //

svāgatenāgnayastṛptā āsanena śatakratuḥ /
pitaraḥ pādaśaucena annādyena prajāpatiḥ //

yāvadvatsasya pādau dvau śiraścaiva pradṛśyate /
tasminkāle pradātavyā prayatenāntarātmanā //

antarikṣagato vatso yāvadyonyāṃ pradṛśyate /
tāvadgauḥ pṛthivī jñeyā yāvadgarbhaṃ na muñcati //

yāvanti tasyāṃ romāṇi vatsasya ca yudhiṣṭhira /
tāvadyugasahasrāṇi svarloke mahīyate //

suvarṇanāsāṃ yaḥ kṛtvā sakhurāṃ kṛṣṇadhenukām /
tilaiḥ pracchāditāṃ dadyātsarvaratnairalankṛtām //

pratigrahaṃ gṛhītvā yaḥ punardadati sādhave /
phalānāṃ phalamaśnāti tadā dattvā ca bhārata //

sasamudraguhā tena saśailavanakānanā /
caturantā bhaveddattā pṛthivī nātra saṃśayaḥ //

antarjānuśayo yastu bhuñjate saktabhājanaḥ /
yo dvijaḥ śabdarahitaṃ saṃyantustāraṇāya vai //

ye pānīyāni dadati tathā'nye ye dvijātayaḥ /
japanti saṃhitāṃ samyakte nityaṃ tāraṇakṣamāḥ //

havyankavyaṃ ca yatkiñcitsarvaṃ tacchrotriyo'rhati /
dattaṃ hi śrotriye sādhaujyalite'gnau yathā hutam //

manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śastrayodhinaḥ /
nihanyurmanyunā viprā vajrapāṇirivāsurān //

dharmāśriteyaṃ tu kathā kathitā hi tavānagha /
yāṃ śrutvā munayaḥ prītā naimiṣāraṇyavāsinaḥ //

vītaśokabhayakrodhā vipāpmānastathaiva ca /
śrutvemāṃ tu kathāṃ rājanbhavantīha tu mānavāḥ //
yudhiṣṭhira uvāca /

kiṃ tacchaucaṃ bhavedyena vipraḥ śuddhaḥ sadā bhavet /
tadicchāmi mahāprājña śrotuṃ dharmabhṛtāṃvara //
mārkaṇḍeya uvāca /

vākśaucaṃ kramaśaucaṃ ca yacca śaucaṃ jalātmakam /
tribhiḥ śaucairupeto yaḥ sa svargī nātra saṃśayaḥ //

sāyaṃ prātaśca sandhyāṃ yo brāhmaṇo'bhyupasevate /
prajapanpāvanīṃ devīṃ gāyatrīṃ vedamātaram //

sa tayā pāvito devyā brāhmaṇo naṣṭakilbiṣaḥ /
na sīdetpratigṛhṇāno mahīmapi sasāgarām //

ye cās dāruṇā kecidgrahāḥ sūryādayo divi /
te cāsya saumyā jāyante śivāḥ śivatarāḥ sadā //

sarvenānugataṃ cainaṃ dāruṇāḥ piśitāśanāḥ /
ghorarūpā mahākāyā dharṣayanti dvijottamam //

nādhyāpanādyājanādvā anyāyādvā pratigrahāt /
doṣo bhavati viprāṇāṃ jvalitāgnisasā dvijāḥ //

durvedā vā suvedā vā prākṛtāḥ saṃskṛtāstathā /
brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ //

yathā śmaśāne dīptaujāḥ pāvako naiva duṣyati /
evaṃ vidvānavidvānvā brāhmaṇo daivataṃ mahat //

prākaraiśca puradvāraiḥ prāsādaiśca pṛthagvidhaiḥ /
nagarāṇi na śobhante hīnāni brāhmaṇottamaiḥ //

vedāḍhñā vṛtsampannā jñānavantastapasvinaḥ /
yatratiṣnti vai viprāstannāma nagaraṃ nṛpa //

vraje vā'pyathavā'raṇye yatrasanti bahuśrutāḥ /
tattannagaramityāhuḥ pārtha tīrthaṃ ca tadbhavet //

rakṣitāraṃ ca rājānaṃ brāhmaṇaṃ ca tapasvinam /
abhigamyābhipūjyātha sadyaḥ pāpātpramucyate //

puṇyatīrthābhiṣekaṃ ca pavitrāṇāṃ ca kīrtanam /
sadbhiḥ sambhāṣaṇaṃ caiva praśastaṃ kīrtyate budhaiḥ //

sādhusaṅgamapūtena vāksubhāṣitavāriṇā /
pavitrīkṛtamātmānaṃ santo mannti nityaśaḥ //

tridaṇḍadhāraṇaṃ maunaṃ jaṭābhāro'tha muṇḍanam /
valkalājinasaṃveṣṭaṃ vratacaryā'bhiṣecanam //

agnihotraṃ vane vāsaḥ śarīrapariśoṣaṇam /
sarvāṇyetāni mithyā syuryadi bhāvo na nirmalaḥ //

viśuddhiṃ cakṣurādīnāṃ ṣaṇṇāmindriyagāminām /
vikāri teṣāṃ rājendra suduṣkarataraṃ manaḥ //

ye pāpāni na kurvanti manovākkarmabuddhibhiḥ /
te tapanti mahātmāno na śarīrasya śoṣaṇam //

na jñātibhyo dayā yasya śukladeho'vikalmaṣaḥ /
hiṃsā sā tapasastasya nānāśitvaṃ tapaḥ smṛtam //

tiṣṭhangṛhe caiva munirnityaṃ śuciralankṛtaḥ /
yāvajjīvaṃ dayāvāṃś sarvapāpaiḥ pramucyate //

na hi pāpāni karmāṇi śuddhyantyanaśanādibhiḥ /
sīdatyanaśanādeva māṃsaśoṇitalepanaḥ //

ajñātaṃ karma kṛtvā ca kleśo nānyatprahīyate /
nāgnirdahati karmāṇi bhāvaśūnyasya dehinaḥ //

puṇyādeva pravrajanti śudhyantyanaśanāni ca /
na mūlaphalabhakṣitvānna maunānnānilāśanāt //

śiraso muṇḍanādvā'pi na sthānakuṭikāsanāt / na jaṭādhāraṇādvā'pina tu sthānakuṭikāsanāt /

nityaṃ hyanaśanādvā'pi nāgniśuśrūṣaṇādapi /
na codakapraveśena na ca kṣmāśayanādapi //

jñānena karmaṇā vāpi jarāmaraṇameva ca /
vyādhayaśca prahīyante prāpyate cottamaṃ padam //

bījāni hyagnidagdhāni na rohanti punaryathā /
jñānadagdhaistadhā kleśairnātmā saṇḍujyate punaḥ //

ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuṇṭhopamāni ca /
vinaśyanti na sandehaḥ phenānīva mahārṇave //

ātmānaṃ vindate yena sarvabhūtaguhāśayam /
ślokena yadi vā'rdhena kṣīṇaṃ tasya prayojanam //

dvyakṣarādabhisandhāya kecicch्lokapadāṅkitaiḥ /
śatairanyaiḥ sahasraiśca pratyayo mokṣalakṣaṇam //

nāyaṃ lokosti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ /
ūṭurjñānavido vṛddhāḥ pratyayo mokṣalakṣaṇam //

viditārthastu vedānāṃ pariveda prayojanam /
udvijetsa tu devebhyo dāvāgneriva mānavaḥ //

śuṣkaṃ tarkaṃ parityajyaāśrayasva śrutiṃ smṛtim / ekārābhisambaddhaṃ tattvaṃ hetubhiricchasi /
buddhirna tasya siddhyeta sādhanasya viparyayāt //

vedyaṃ pūrvaṃ veditavyaṃ prayatnā- ttaddhīrvedastasya vedaḥ śarīram /
vedastattvaṃ tatsamāsopalabdhiḥ klībastvātmā na sa vedyaṃ na vedaḥ //

vedoktamāyurdevānāmāśiṣaścaiva karmaṇām /
phalatyanuyugaṃ loke prabhāvaśca śarīriṇām //

indriyāṇāṃ prasādena tadetatparivarjayet /
tasmādanaśanaṃ divyaṃ niruddhendriyagocaram //

tapasā svargagamanaṃ bhogo dānena jāyate /
jñānena mokṣo vijñeyastīrthasnānādaghakṣayaḥ //
vaiśampāyana uvāca /

evamuktastu rājendra pratyuvāca mahāyaśāḥ /
bhagavañśrotumicchāmi pradānavidhimuttamam //
mārkaṇḍeya uvāca /

yattatpṛcchasi rājendradānadharmaṃ yudhiṣṭhira /
iṣṭaṃ cedaṃ sadā mahyaṃ rājangauravatastathā //

śṛṇu dānarahasyāni śrutismṛtyuditāni ca / chāyāyāṃ kariṇaḥ śrāddhaṃ tatkarma parivījitam /
daśakalpāyutānīha na kṣīyeta yudhiṣṭhira //

jīvanāya samāklinnaṃ vasu dattvā mahīpate /
vipraṃ tu vāsayedyastu sarvayajñaiḥ sa iṣṭavān //

pratisrotaścitravāhāḥ parjanyo'nnānusañcaran / mahādhuri yathā nāvā mahāpāpaiḥ pramucyate /
viṣuve vipradattāni dadhimadhvakṣayāṇi ca //

parvasu dviguṇaṃ dānamṛtau daśaguṇaṃ bhavet / 3-203-b124 abde daśaguṇaṃ proktamanantaṃ viṣuve bhavet //

ayane viṣuve caivaṣaḍaśītimukheṣu ca /
candrasūryoparāge ca dattamakṣayamucyate //

ṛtuṣu daśaguṇaṃ vadanti dattaṃ śataguṇamṛtvayanādiṣu dhruvam /
bhavati sahasraguṇaṃ dinasya rāho- rviṣuvati cākṣayamaśnute phalam //

nābhūmido bhūmimaśnāti rāja- nnāyānado yānamāruhya yāti /
yānyānkāmānbrāhmaṇebhyo dadāti tāṃstānkāmāñjāyamānaḥ sa bhuṅkte //

agnerapatyaṃ prathamaṃ suvarṇaṃ bhūrvaiṣṇavī sūryasutāśca gāvaḥ /
lokāśtrayastena bhavanti dattā yaḥ kāñcanaṃ gāśca mahīṃ ca dadyāt //

paraṃhi dānānna babhūva śāśvataṃ bhavyaṃ triloke bhavate kutaḥ punaḥ /
tasmātpradhānaṃ paramaṃ hi dānaṃ vadanti lokeṣu viśiṣṭabuddhayaḥ //