Mahabharata · Chapter 3.191

tataḥ sa punarevātha mārkaṇḍeyaṃ tapasvinam /
papraccha vinayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ //

naike yugasahasrāntāstvayā dṛṣṭā mahāmune /
na cāpīha samaḥ kaścidāyuṣmāndṛśyate tava //

varjayitvā mahātmānaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam /
na te'sti sadṛśaḥ kaścidāyuṣā brahmasattama //

athā'ntarikṣe loke'smindevadānavavarjite /
tvameva pralaye vipra brahmāṇamupatiṣṭhase //

pralaye cāpi nirvṛtte prabuddhe ca pitāmahe /
tvamekaḥ sṛjyamānāni bhūtānīha prapaśyasi //

caturvidhāni viprarṣe yathāvatparameṣṭhinā /
vāyubhūtā diśaḥ kṛtvā vikṣipyāpastatastataḥ //

tvayā lokaguruḥ sākṣātsarvalokapitāmahaḥ /
ārādhito dvijaśreṣṭha tatpareṇa samādhinā //

svapramāṇamatho vipra tvayā kṛtamanekaśaḥ /
ghoreṇāviśya tapasā vedhaso nirjitāstvayā //

nārāyaṇāṅkaprakhyastvaṃ sāmparāye'tipaṭhyase //

bhagavānanekaśaḥ kṛtvā tvayā viṣṇośca viśvakṛt / karṇikoddharaṇaṃ divyaṃ brahmaṇaḥ kāmarūpiṇaḥ /
ratnālankārayogābhyāṃ dṛgbhyāṃ dṛṣṭastvayā purā //

tasmāttavāntako mṛtyurjarā vā dehanāśinī /
na tvāṃ viśati viprarṣe prasādātparameṣṭhinaḥ //

yadā naiva ravirnāgnirna vāyurna ca candramāḥ /
naivāntarikṣaṃ naivorvī śeṣaṃ bhavati kiñcana //

tasminnekārṇave loke naṣṭe sthāvarajaṅgame /
naṣṭe devāsuragaṇe samutsannamahorage //

śayānamamitātmānaṃ padme padmaniketanam /
tvamekaḥ sarvabhūteśaṃ brahmāṇamupatiṣṭhasi //

etatpratyakṣataḥ sarvaṃ pūrvaṃ vṛttaṃ dvijottama /
tasmādicchāmyahaṃ śrotuṃ sarvāṃhetvātmikāṃ kathāṃ //

anubhūtaṃ hi bahuśastvayaikena dvijottama /
na te'styaviditaṃ kiñcitsarvalokeṣu nityadā //
mārkaṇḍeya uvāca /

hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayambhuve / puruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca /
avyaktāya susūkṣmāya nirguṇāya guṇātmane //

ya eṣa pṛthudīrghākṣaḥ pītavāsā janārdanaḥ /
eṣa kartā vikartā ca bhūtātmā bhūtakṛtprabhuḥ //

acintyaṃ mahadāścaryaṃ pavitramiti cocyate /
anādinidhanaṃ bhūtaṃ viśvamavyayamakṣayam //

eṣa kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe /
ko hyenaṃ paruṣaṃ vetti devā api na taṃ pauraṣe //

sarvamāścaryamevaitannirvṛttaṃ rājasattama /
ādito manujavyāghra kṛtsnasya jagataḥ kṣaye //

catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam /
tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ //

vīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugamihocyate /
tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tataḥ paraṃ //

tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parimāṇataḥ /
tasyāpi dviśatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ //

sahasramekaṃ varṣāṇāṃ tataḥ kaliyugaṃ smṛtam /
tasya varṣaśataṃ sandhyā sandhyāṃśaśca tataḥ param //

sandhyāsandhyāṃśayostulyaṃ pramāṇamupadhāraya /
kṣīṇe kaliyuge caiva pravartati kṛtaṃ yugam //

eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrtitā /
etatsahasraparyantamaho brāhmamudāhṛtam //

viśvaṃ hi brahmabhavane sarvataḥ parivartate /
lokānāṃ manujavanyāghra pralayaṃ taṃ vidurbudhāḥ //

alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabha /
sahasrānte narāḥ sarve prāyaśo'nṛtavādinaḥ //

yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhistathā /
vratapratinidhiścaiva tasminkāle pravartate //

brāhmaṇāḥ śūdrakarmāṇastathā śūdrā dhanārjakāḥ /
kṣatradharmeṇa vā'pyatra vartayanti yugakṣaye //

nivṛttayajñasvādhyāyā daṇḍājinavivarjitāḥ /
brāhmaṇā sarvabhakṣāśca bhaviṣyanti kalau yuge //

ajapā brāhmaṇāstāta śūdrā japaparāyaṇāḥ /
viparīte tadā loke pūrvarūpaṃ kṣayasya tat //

bahavo mleccharājānaḥ pṛthivyāṃ manujādhipa /
mṛṣānuśāsinaḥ pāpā mṛṣāvādaparāyaṇāḥ //

āndhrāḥ śakāḥ pulindāśca yavanāśca narādhipāḥ /
kāmbhojā bāhlikāḥ śūrāstathā'bhīrā narottamā //

na tadā brāhmaṇaḥ kaścitsvadharmamupajīvati /
kṣatriyāścāpi vaiśyāśca vikarmasthā narādhipa //

alpāyuṣaḥ svalpabalāḥ svalpavīryaparākramāḥ /
alpasārālpadehāśca tathā satyālpabhāṣiṇaḥ //

bahuśūnyā janapadā mṛgavyālāvṛtā diśaḥ /
yugānte samanuprāpte vṛthā ca brahmavādinaḥ //

bhovādinastathā śūdrā brāhmaṇāścāryavādinaḥ /
yugānte manujavyāghra bhavanti bahujantavaḥ //

na tathā ghrāṇayuktāśca sarvagandhā viśāmpate /
rasāśca manujavyāghra na tathā svāduyoginaḥ //

bahuprajā hrasvadehā śīlācāravivarjitāḥ /
mukhebhagāḥ striyo rājanbhaviṣyanti yugakṣaye //

aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ /
keśaśūlāḥ striyo rājanbhaviṣyanti yugakṣaye //

alpakṣīrāstathā gāvo bhaviṣyanti janādhipa /
alpapuṣpaphalāścāpi pādapā bahuvāyasāḥ //

brahmavadhyānuliptānāṃ tathā mithyābhiśaṃsinām /
nṛpāṇāṃ pṛthivīpāla pratigṛhṇanti vai dvijāḥ //

lobhamohaparītāśca mithyādharmadhvajāvṛtāḥ /
bhikṣārthaṃ pṛthivīpāla cañcūryante dvijairdiśaḥ //

karābhārabhayādbhītā gṛhasthāḥ parimoṣakāḥ /
municchadmākṛticchannā vāṇijyamupabhuñjate //

mityā ca nakharomāṇi dhārayanti tadā dvijāḥ /
arthalobhānnaravyāghra vṛthā ca brahmacāriṇaḥ //

āśrameṣu vṛthācāra pārapā gurutalpagāḥ /
aihalaukikamīhante māṃsaśoṇitavardhanam //

pāralaukikakāryeṣu pramattā bhṛśanāstikāḥ / bahupāṣaṇḍasankīrṇāḥ parānnaguṇavādinaḥ /
āśramā manujavyāghra na bhavanti yugakṣaye //

yathartuvarṣī bhagavānna tathā pākaśāsanaḥ /
na cāpi sarvabhījāni samyagrohanti bhārata //

phalaṃ dharmasya rājendra sarvatra parihīyate / hiṃsābhirāmaśca janastathā sampadyate'śuciḥ /
adharmaphalamatyarthaṃ tadā bhavati cānagha //

tadā ca pṛthivīpāla yo bhaveddharmasaṃyutaḥ /
alpāyuḥ sa hi mantavyo na hi dharmosti kaścana //

bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ /
vaṇijaśca naravyāghra bahumāyā bhavantyuta //

dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyānvardhate janaḥ /
dharmasya balahāniḥ syādadharmaśca balāyate //

alpāyuṣo daridrāśca dharmiṣṭhā mānavāstathā /
dīrghāyuṣaḥ samṛddhāśca vidharmāṇo yugakṣaye //

nagarāṇaāṃ vihāreṣu vidharmāṇo yugakṣaye /
adharmiṣṭhairupāyaiś prajā vyavaharantyuta //

sañcayena tathā'lpena bhavantyāḍhyamadānvitāḥ /
dhanaṃ viśvāsato nyastaṃ mitho bhūyiṣṭhaśo narāḥ //

hartuṃ vyavasitā rājanpāpācārasamanavitāḥ /
naitadastīti manujā vartante nirapatrapāḥ //

puruṣādāni satvāni pakṣiṇo'tha mṛgāstathā /
nagarāṇāṃ vihāreṣu caityeṣvapi ca śerate //

saptavarṣāṣṭavarṣāśca striyo garbhadharā nṛpa /
daśadvādaśavarṣāṇāṃ puṃsāṃ putraḥ prajāyate //

bhavanti ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinastathā /
āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣiprameva prapadyate //

kṣīṇāyuṣo mahārāja taruṇā vṛddhaśīlinaḥ /
taruṇānāṃ ca yacchīlaṃ tadvṛddheṣu prajāyate //

viparītāstadā nāryo vañcayitvā'rhataḥ patīn /
vyuccarantyapi duḥśīlā dāsaiḥ paśubhireva ca //

vīrapatnyastathā nāryaḥ saṃśrayanti narānnṛpa /
bhartāramapi jīvantamanyānvyabhicarantyuta //

tasminyugasahasrānte samprāpte cāyuṣaḥ kṣaye /
anāvṛṣṭirmahārāja jāyate bahuvārṣikī //

tatastānyalpasārāṇi satvāni kṣudhitāni vai /
pralayaṃ yānti bhūyiṣṭhaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate //

tato dinakarairdīptaiḥ saptabhirmanujādhipa /
pīyate salilaṃ sarvaṃ samudreṣu saritsu ca //

yacca rakāṣṭhaṃ tṛṇaṃ cāpi śuṣkaṃ cārdraṃ ca bhārata /
sarvaṃ tadbhasmasādbhūtaṃ dṛśyate bharatarṣabha //

tataḥ saṃvartako vahnirvāyunā saha bhārata /
lokamāviśate pūrvamādityairupaśoṣitam //

tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā praviśya ca rasātalam /
radevadānavayakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahat //

niradahannāgalokaṃ ca yacca kiñcitkṣitāviha /
adhastātpṛthivīpāla sarvaṃ nāśayate kṣaṇāt //

tato yojanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni ca /
nirdahatyaśivo vāyuḥ sa ca saṃvartako'nalaḥ //

sadevāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam /
tato dahati dīptaḥ sa sarvameva jagadvibhuḥ //

tato gajakulaprakhyāstajinmālāvibhūṣitāḥ /
uttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasyadbhutadarśanāḥ //

kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecitkumudasannibhāḥ /
kecitkiñjalkasankāśāḥ kecitpītāḥ payodharāḥ //

keciddhāridrasankāśāḥ kāraṇḍavanibhāstathā /
kecitkamalapatrābhāḥ keciddhiṅgulasaprabhāḥ //

kecitpuravarākārāḥ kecidgajakulopamāḥ /
kecidañjanasankāśāḥ kecinmakarasannibhāḥ //

vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ /
ghorarūpā mahārāja ghorasvananināditāḥ //

tato jalagharāḥ sarvaṃ vyāpnuvanati nabhastalam /
garjantaḥ pṛthivīpāla pṛthivīdharasannibhāḥ //

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā /
āpūryate mahārāja salilaughapariplutā //

tataste jaladā ghorā rāviṇaḥ puruṣarṣabha /
parvatānplāvayantyāśu coditāḥ parameṣṭhinā //

varṣamāṇā mahattoyaṃ pūrayanto vasundharām /
sughoramaśivaṃ raudraṃ nāśayanati ca pāvakam //

tato dvādaśavarṣāṇi payodāsta upaplave /
dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā //

tataḥ samudraḥ svāṃ velāmatikrāmati bhārata /
parvatāśca vidīryante mahī cāpi vidīryate //

sarvataḥ sahasā bhrāntāste payodā nabhastalam /
saṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ //

katatastaṃ mārutaṃ ghoraṃ svayambhūrmanujādhipa /
ādiḥ padmālayo devaḥ pītvā svapiti bhārata //

tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame /
naṣṭe devāsuragaṇae yakṣarākṣasavarjite //

nirmanuṣye mahīpāla niḥśvāpadamahīruhe /
anantarikṣe loke'sminbhramāmyeko'hamāturaḥ //

ekārṇave jale ghore vicaranpārthivottama /
apaśyansarvabhūtāni vaiklabyamagamaṃ tataḥ //

tataḥ sudīrghaṃ gatvā'haṃ plavamāno dharādhipa /
śrāntaḥ kvacinna śaraṇaṃ labdhavānasmyatandritaḥ //

tataḥ kadācitpaśyāmi tasminsalilasannighau /
nyagrodhaṃ sumahāntaṃ vai viśālaṃ pṛthivīpate //

śākhāyāṃ tasya vṛkṣasya vistīrṇāyāṃ narādhipa /
paryaṅke pṛthivīpāla divyāstaraṇasaṃstṛte //

upaviṣṭaṃ mahārāja padmendusadṛśānanam /
phullapadmaviśālākṣaṃ bālaṃ paśyāmi bhārata //

tato me pṛtivīpāla vismayaḥ sumahābhūt /
kathaṃ tvayaṃ śiśuḥ śete loke nāśamupāgate //

tapasā cintayaṃścāpi taṃ śiśuṃ nopalakṣaye /
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca jānannapi narādhipa //

atasīpuṣpavarṇābhaḥ śrīvatsakṛtabhūṣaṇaḥ /
sākṣāllakṣmyā ivāvāsa sa tadā pratibhāti me //

tato māmabravīdbālaḥ sa padmanibhalocanaḥ /
śrīvatsadhārī dyutimānvākyaṃ śrutisukhāvaham //

jānāmi tvāṃ pariśrāntaṃ tāta viśrāmakāṅkṣiṇam /
mārkaṇḍeya mahāsatvaṃ yāvadicchasi bhārgava //

abhyantaraṃ śarīraṃ me praviśya munisattama /
āskheha vihito vāsaḥ prasādaste kṛto mayā //

tato bālena tenaiva muktasyāsīttadā mama /
nirvedo jīvite dīrghe manuṣyatve ca bhārata //

tato bālena tenāsyaṃ sahasā vivṛtaṃ kṛtam /
tasyāhamavaśo vakre daivayogātpraveśitaḥ //

tataḥ praviṣṭastatkukṣiṃ sahasā manujādhipa /
sarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīm //

gaṅgāṃ śatadruṃ sītāṃ ca yamunāmatha kauśikīm /
carmaṇvatīṃvetravatīṃ candrabhāgāṃ sarasvatīm //

sindhuṃ caiva vipāśāṃ ca nadīṃ godāvarīmapi /
vasvokasārāṃ nalinīṃ narmadāṃ caiva bhārata //

nadīṃ tāmrāṃ ca veṇāṃ ca puṇyatoyāṃ śubhāvahām /
suveṇāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca irāmāṃ ca mahānadīm //

vitastāṃ ca mahārāja kāverīṃ ca mahānadīm / tuṅgabhadrāṃ kṛṣṇaveṇīṃ kamalāṃ ca mahānadīm /
śoṇaṃ ca puruṣavyāghra viśalyāṃ kimpunāmapi //

etāścānyāśca nadyo'haṃ pṛthivyāṃ yā narottama /
parikrāmanprapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ //

tataḥ samudraṃ paśmāmi yādogaṇaniṣevitam /
ratnākaramamitraghna payasonidhimuttamam //

tataḥ paśyāmi gaganaṃ candrasūryavirājitam /
jājvalyamānaṃ tejobhiḥ pāvakārkasamaprabham //

paśyāmi ca mahīṃ rājankānanairupaśobhitām /
saparvatavanadvīpāṃ nimnagāśatasankulām //

yajante hi tato rājanbrāhmaṇā bahubhirmakhaiḥ /
kṣatriyāś pravartante sarvavarṇānurañjanaiḥ //

vaiśyāḥ kṛṣiṃ yathānyāyaṃ kārayanti narādhipa /
śuśrūṣāyāṃ ca niratā dvijānāṃ vṛṣalāstathā //

tataḥ paripatanrājaṃstasya kukṣau mahātmanaḥ /
himavantaṃ ca paśyāmi hemakūṭaṃ ca parvatam //

niṣadhaṃ cāpi paśyāmi śvetaṃ ca rajatānvitam /
paśyāmi ca mahīpāla parvataṃ gandhamādanam //

mandaraṃ manujavyāghra nīlaṃ cāpi mahāgirim /
paśyāmi ca mahārāja meru kanakaparvatam //

mahendraṃ caiva paśyāmi vindhyaṃ ca girimuttamam /
malayaṃ cāpi paśyāmi pāriyātraṃ ca parvatam //

ete cānye ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ /
tasyodare mayā dṛṣṭāḥ sarve ratnavibhūṣitāḥ //

siṃhānvyāghrānvarāhāṃśca paśyāmi manujādhipa / pṛthivyāṃ yāni cānyāni sattvāni jagatīpate /
tāni sarvāṇyahaṃ tatra paśyanparyacaraṃ tadā //

kukṣau tas naravyāghra praviṣṭaḥ sañcarandiśaḥ /
śakrādīṃścāpi paśyāmi kṛtsnāndevagaṇānaham //

sādhyānrudrāṃstathā'dityānguhyakānpitarastathā /
sarpānnāgānsuparṇāṃśca vasūnapyaśvināvapi //

gandharvāpsaraso yakṣānṛṣīṃścaiva mahīpate /
daityadānavasaṅghāṃśca nāgāṃśca manujādhipa //

siṃhikātanayāṃścāpi ye cānye suraśatravaḥ /
yacca kiñcinmayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam //

sarvaṃ paśyāmyahaṃ rājaṃstasya kukṣau mahātmanaḥ /
tvaramāṇaḥ phalāhāraḥ kṛtsnaṃ jagadidaṃ vibho //

antaḥśarīre tasyāhaṃ varṣāṇāmadhikaṃ śatam / 3-191-b124 na ca paśyāmi yasyāhaṃ dehasyāntaṃ kadācana //

satataṃ dhāvamānaśca cintayāno viśāmpate / bhramaṃstatra mahīpāla yadā varṣagaṇānbahūn /
āsādayāmi naivāntaṃ tasya rājanmahātmanaḥ //

tatastameva śaraṇaṃ gatosmi vidhivattadā /
vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ manasā karmaṇaiva ca //

tato'haṃ sahasā rājanvāyuvegena niḥsṛtaḥ /
mahātmano mukhāttasya vivṛtātpuruṣottama //

tatastasyaiva śākhāyāṃ nyagrodhasya viśāmpate /
āste manujaśārdūla kṛtsnamādāya vai jagat //

te naiva bālaveṣeṇa śrīvatsakṛtalakṣaṇam /
āsīnaṃ taṃ naravyāghra paśyāmyamitatejasam //

tato māmabravīdbālaḥ sa prītaḥ prahasanniva /
śrīvatsadhārī dyutimānpītavāsā mahādyutiḥ //

apīdānīṃ śarīre'sminmāmake munisattama /
uṣitastvaṃ pariśrānto mārkaṇḍeya bravīhi me //

muhūrtādatha me dṛṣṭiḥ prādurbhūtā punarnavā /
māyānirmuktamātmanamapaśyaṃ labdhacetasam //

tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitau /
sujātau mṛduraktābhiraṅgulībhirvirājitau //

prayatnena mayā mūrdhnā gṛhītvā hyabhivanaditau /
dṛṣṭvā'parimitaṃ tas prabhāvamamitaujasaḥ //

vinayenāñjaliṃ kṛtvāprayatnenopagamya ha /
dṛṣṭo mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalocanaḥ //

tamahaṃ prāñjalirbhūtvā namaskṛtyedamabravam /
jñātumicchāmi deva tvāṃ māyāṃ caitāṃ tavottamām //

āsyenānupraviṣṭo'haṃ śarīre bhagavaṃstava /
dṛṣṭavānakhilām̐llokānsamastānjaṭhare hi te //

tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥ /
yakṣagandharvanāgāśca jagatsthāvarajaṅgamam //

tvatprasādācca me deva smṛtirna parihīyate /
drutamantaḥśarīre te satataṃ parivartinaḥ //

nirgato'hamakāmastu icchayā te mahāprabho /
yatiṣye puṇḍarīkākṣa jñātuṃ tvā'hamaninditaṃ //

iha bhūtvā śiśuḥ sākṣātkiṃ bhavānavatiṣṭhate /
pītvā jagadidaṃ sarvametadākhyātumarhasi //

kimarthaṃ ca jagatsarvaṃ śarīrasthaṃ tavānagha /
kiyantaṃ ca tvayā kālamiha stheyamarindama //

etadicchāmi deveśa śrotuṃ brāhmaṇakāmyayā / tvattaḥ kamalapatrākṣaṃ vistareṇa yathātatham /
mahaddhyetadacintyaṃ ca yadahaṃ dṛṣṭavānprabho //

ityuktaḥ sa mayā śrīmāndevadevo mahādyutiḥ / sāntvayanmāmidaṃ vākyamuvāca vadatāṃvaraḥ //