મહાભારત · અધ્યાય 3.191

તતઃ સ પુનરેવાથ માર્કણ્ડેયં તપસ્વિનમ્ ।
પપ્રચ્છ વિનયોપેતો ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

નૈકે યુગસહસ્રાન્તાસ્ત્વયા દૃષ્ટા મહામુને ।
ન ચાપીહ સમઃ કશ્ચિદાયુષ્માન્દૃશ્યતે તવ ॥

વર્જયિત્વા મહાત્માનં બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્ ।
ન તેઽસ્તિ સદૃશઃ કશ્ચિદાયુષા બ્રહ્મસત્તમ ॥

અથાઽન્તરિક્ષે લોકેઽસ્મિન્દેવદાનવવર્જિતે ।
ત્વમેવ પ્રલયે વિપ્ર બ્રહ્માણમુપતિષ્ઠસે ॥

પ્રલયે ચાપિ નિર્વૃત્તે પ્રબુદ્ધે ચ પિતામહે ।
ત્વમેકઃ સૃજ્યમાનાનિ ભૂતાનીહ પ્રપશ્યસિ ॥

ચતુર્વિધાનિ વિપ્રર્ષે યથાવત્પરમેષ્ઠિના ।
વાયુભૂતા દિશઃ કૃત્વા વિક્ષિપ્યાપસ્તતસ્તતઃ ॥

ત્વયા લોકગુરુઃ સાક્ષાત્સર્વલોકપિતામહઃ ।
આરાધિતો દ્વિજશ્રેષ્ઠ તત્પરેણ સમાધિના ॥

સ્વપ્રમાણમથો વિપ્ર ત્વયા કૃતમનેકશઃ ।
ઘોરેણાવિશ્ય તપસા વેધસો નિર્જિતાસ્ત્વયા ॥

નારાયણાઙ્કપ્રખ્યસ્ત્વં સામ્પરાયેઽતિપઠ્યસે ॥

ભગવાનનેકશઃ કૃત્વા ત્વયા વિષ્ણોશ્ચ વિશ્વકૃત્ । કર્ણિકોદ્ધરણં દિવ્યં બ્રહ્મણઃ કામરૂપિણઃ ।
રત્નાલન્કારયોગાભ્યાં દૃગ્ભ્યાં દૃષ્ટસ્ત્વયા પુરા ॥

તસ્માત્તવાન્તકો મૃત્યુર્જરા વા દેહનાશિની ।
ન ત્વાં વિશતિ વિપ્રર્ષે પ્રસાદાત્પરમેષ્ઠિનઃ ॥

યદા નૈવ રવિર્નાગ્નિર્ન વાયુર્ન ચ ચન્દ્રમાઃ ।
નૈવાન્તરિક્ષં નૈવોર્વી શેષં ભવતિ કિઞ્ચન ॥

તસ્મિન્નેકાર્ણવે લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
નષ્ટે દેવાસુરગણે સમુત્સન્નમહોરગે ॥

શયાનમમિતાત્માનં પદ્મે પદ્મનિકેતનમ્ ।
ત્વમેકઃ સર્વભૂતેશં બ્રહ્માણમુપતિષ્ઠસિ ॥

એતત્પ્રત્યક્ષતઃ સર્વં પૂર્વં વૃત્તં દ્વિજોત્તમ ।
તસ્માદિચ્છામ્યહં શ્રોતું સર્વાંહેત્વાત્મિકાં કથાં ॥

અનુભૂતં હિ બહુશસ્ત્વયૈકેન દ્વિજોત્તમ ।
ન તેઽસ્ત્યવિદિતં કિઞ્ચિત્સર્વલોકેષુ નિત્યદા ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ।

હન્ત તે કથયિષ્યામિ નમસ્કૃત્વા સ્વયમ્ભુવે । પુરુષાય પુરાણાય શાશ્વતાયાવ્યયાય ચ ।
અવ્યક્તાય સુસૂક્ષ્માય નિર્ગુણાય ગુણાત્મને ॥

ય એષ પૃથુદીર્ઘાક્ષઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ ।
એષ કર્તા વિકર્તા ચ ભૂતાત્મા ભૂતકૃત્પ્રભુઃ ॥

અચિન્ત્યં મહદાશ્ચર્યં પવિત્રમિતિ ચોચ્યતે ।
અનાદિનિધનં ભૂતં વિશ્વમવ્યયમક્ષયમ્ ॥

એષ કર્તા ન ક્રિયતે કારણં ચાપિ પૌરુષે ।
કો હ્યેનં પરુષં વેત્તિ દેવા અપિ ન તં પૌરષે ॥

સર્વમાશ્ચર્યમેવૈતન્નિર્વૃત્તં રાજસત્તમ ।
આદિતો મનુજવ્યાઘ્ર કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ ક્ષયે ॥

ચત્વાર્યાહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્ ।
તસ્ય તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ ॥

વીણિ વર્ષસહસ્રાણિ ત્રેતાયુગમિહોચ્યતે ।
તસ્ય તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તતઃ પરં ॥

તથા વર્ષસહસ્રે દ્વે દ્વાપરં પરિમાણતઃ ।
તસ્યાપિ દ્વિશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ ॥

સહસ્રમેકં વર્ષાણાં તતઃ કલિયુગં સ્મૃતમ્ ।
તસ્ય વર્ષશતં સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તતઃ પરમ્ ॥

સન્ધ્યાસન્ધ્યાંશયોસ્તુલ્યં પ્રમાણમુપધારય ।
ક્ષીણે કલિયુગે ચૈવ પ્રવર્તતિ કૃતં યુગમ્ ॥

એષા દ્વાદશસાહસ્રી યુગાખ્યા પરિકીર્તિતા ।
એતત્સહસ્રપર્યન્તમહો બ્રાહ્મમુદાહૃતમ્ ॥

વિશ્વં હિ બ્રહ્મભવને સર્વતઃ પરિવર્તતે ।
લોકાનાં મનુજવન્યાઘ્ર પ્રલયં તં વિદુર્બુધાઃ ॥

અલ્પાવશિષ્ટે તુ તદા યુગાન્તે ભરતર્ષભ ।
સહસ્રાન્તે નરાઃ સર્વે પ્રાયશોઽનૃતવાદિનઃ ॥

યજ્ઞપ્રતિનિધિઃ પાર્થ દાનપ્રતિનિધિસ્તથા ।
વ્રતપ્રતિનિધિશ્ચૈવ તસ્મિન્કાલે પ્રવર્તતે ॥

બ્રાહ્મણાઃ શૂદ્રકર્માણસ્તથા શૂદ્રા ધનાર્જકાઃ ।
ક્ષત્રધર્મેણ વાઽપ્યત્ર વર્તયન્તિ યુગક્ષયે ॥

નિવૃત્તયજ્ઞસ્વાધ્યાયા દણ્ડાજિનવિવર્જિતાઃ ।
બ્રાહ્મણા સર્વભક્ષાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ કલૌ યુગે ॥

અજપા બ્રાહ્મણાસ્તાત શૂદ્રા જપપરાયણાઃ ।
વિપરીતે તદા લોકે પૂર્વરૂપં ક્ષયસ્ય તત્ ॥

બહવો મ્લેચ્છરાજાનઃ પૃથિવ્યાં મનુજાધિપ ।
મૃષાનુશાસિનઃ પાપા મૃષાવાદપરાયણાઃ ॥

આન્ધ્રાઃ શકાઃ પુલિન્દાશ્ચ યવનાશ્ચ નરાધિપાઃ ।
કામ્ભોજા બાહ્લિકાઃ શૂરાસ્તથાઽભીરા નરોત્તમા ॥

ન તદા બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિત્સ્વધર્મમુપજીવતિ ।
ક્ષત્રિયાશ્ચાપિ વૈશ્યાશ્ચ વિકર્મસ્થા નરાધિપ ॥

અલ્પાયુષઃ સ્વલ્પબલાઃ સ્વલ્પવીર્યપરાક્રમાઃ ।
અલ્પસારાલ્પદેહાશ્ચ તથા સત્યાલ્પભાષિણઃ ॥

બહુશૂન્યા જનપદા મૃગવ્યાલાવૃતા દિશઃ ।
યુગાન્તે સમનુપ્રાપ્તે વૃથા ચ બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

ભોવાદિનસ્તથા શૂદ્રા બ્રાહ્મણાશ્ચાર્યવાદિનઃ ।
યુગાન્તે મનુજવ્યાઘ્ર ભવન્તિ બહુજન્તવઃ ॥

ન તથા ઘ્રાણયુક્તાશ્ચ સર્વગન્ધા વિશામ્પતે ।
રસાશ્ચ મનુજવ્યાઘ્ર ન તથા સ્વાદુયોગિનઃ ॥

બહુપ્રજા હ્રસ્વદેહા શીલાચારવિવર્જિતાઃ ।
મુખેભગાઃ સ્ત્રિયો રાજન્ભવિષ્યન્તિ યુગક્ષયે ॥

અટ્ટશૂલા જનપદાઃ શિવશૂલાશ્ચતુષ્પથાઃ ।
કેશશૂલાઃ સ્ત્રિયો રાજન્ભવિષ્યન્તિ યુગક્ષયે ॥

અલ્પક્ષીરાસ્તથા ગાવો ભવિષ્યન્તિ જનાધિપ ।
અલ્પપુષ્પફલાશ્ચાપિ પાદપા બહુવાયસાઃ ॥

બ્રહ્મવધ્યાનુલિપ્તાનાં તથા મિથ્યાભિશંસિનામ્ ।
નૃપાણાં પૃથિવીપાલ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ વૈ દ્વિજાઃ ॥

લોભમોહપરીતાશ્ચ મિથ્યાધર્મધ્વજાવૃતાઃ ।
ભિક્ષાર્થં પૃથિવીપાલ ચઞ્ચૂર્યન્તે દ્વિજૈર્દિશઃ ॥

કરાભારભયાદ્ભીતા ગૃહસ્થાઃ પરિમોષકાઃ ।
મુનિચ્છદ્માકૃતિચ્છન્ના વાણિજ્યમુપભુઞ્જતે ॥

મિત્યા ચ નખરોમાણિ ધારયન્તિ તદા દ્વિજાઃ ।
અર્થલોભાન્નરવ્યાઘ્ર વૃથા ચ બ્રહ્મચારિણઃ ॥

આશ્રમેષુ વૃથાચાર પારપા ગુરુતલ્પગાઃ ।
ઐહલૌકિકમીહન્તે માંસશોણિતવર્ધનમ્ ॥

પારલૌકિકકાર્યેષુ પ્રમત્તા ભૃશનાસ્તિકાઃ । બહુપાષણ્ડસન્કીર્ણાઃ પરાન્નગુણવાદિનઃ ।
આશ્રમા મનુજવ્યાઘ્ર ન ભવન્તિ યુગક્ષયે ॥

યથર્તુવર્ષી ભગવાન્ન તથા પાકશાસનઃ ।
ન ચાપિ સર્વભીજાનિ સમ્યગ્રોહન્તિ ભારત ॥

ફલં ધર્મસ્ય રાજેન્દ્ર સર્વત્ર પરિહીયતે । હિંસાભિરામશ્ચ જનસ્તથા સમ્પદ્યતેઽશુચિઃ ।
અધર્મફલમત્યર્થં તદા ભવતિ ચાનઘ ॥

તદા ચ પૃથિવીપાલ યો ભવેદ્ધર્મસંયુતઃ ।
અલ્પાયુઃ સ હિ મન્તવ્યો ન હિ ધર્મોસ્તિ કશ્ચન ॥

ભૂયિષ્ઠં કૂટમાનૈશ્ચ પણ્યં વિક્રીણતે જનાઃ ।
વણિજશ્ચ નરવ્યાઘ્ર બહુમાયા ભવન્ત્યુત ॥

ધર્મિષ્ઠાઃ પરિહીયન્તે પાપીયાન્વર્ધતે જનઃ ।
ધર્મસ્ય બલહાનિઃ સ્યાદધર્મશ્ચ બલાયતે ॥

અલ્પાયુષો દરિદ્રાશ્ચ ધર્મિષ્ઠા માનવાસ્તથા ।
દીર્ઘાયુષઃ સમૃદ્ધાશ્ચ વિધર્માણો યુગક્ષયે ॥

નગરાણઆં વિહારેષુ વિધર્માણો યુગક્ષયે ।
અધર્મિષ્ઠૈરુપાયૈશ્ પ્રજા વ્યવહરન્ત્યુત ॥

સઞ્ચયેન તથાઽલ્પેન ભવન્ત્યાઢ્યમદાન્વિતાઃ ।
ધનં વિશ્વાસતો ન્યસ્તં મિથો ભૂયિષ્ઠશો નરાઃ ॥

હર્તું વ્યવસિતા રાજન્પાપાચારસમનવિતાઃ ।
નૈતદસ્તીતિ મનુજા વર્તન્તે નિરપત્રપાઃ ॥

પુરુષાદાનિ સત્વાનિ પક્ષિણોઽથ મૃગાસ્તથા ।
નગરાણાં વિહારેષુ ચૈત્યેષ્વપિ ચ શેરતે ॥

સપ્તવર્ષાષ્ટવર્ષાશ્ચ સ્ત્રિયો ગર્ભધરા નૃપ ।
દશદ્વાદશવર્ષાણાં પુંસાં પુત્રઃ પ્રજાયતે ॥

ભવન્તિ ષોડશે વર્ષે નરાઃ પલિતિનસ્તથા ।
આયુઃક્ષયો મનુષ્યાણાં ક્ષિપ્રમેવ પ્રપદ્યતે ॥

ક્ષીણાયુષો મહારાજ તરુણા વૃદ્ધશીલિનઃ ।
તરુણાનાં ચ યચ્છીલં તદ્વૃદ્ધેષુ પ્રજાયતે ॥

વિપરીતાસ્તદા નાર્યો વઞ્ચયિત્વાઽર્હતઃ પતીન્ ।
વ્યુચ્ચરન્ત્યપિ દુઃશીલા દાસૈઃ પશુભિરેવ ચ ॥

વીરપત્ન્યસ્તથા નાર્યઃ સંશ્રયન્તિ નરાન્નૃપ ।
ભર્તારમપિ જીવન્તમન્યાન્વ્યભિચરન્ત્યુત ॥

તસ્મિન્યુગસહસ્રાન્તે સમ્પ્રાપ્તે ચાયુષઃ ક્ષયે ।
અનાવૃષ્ટિર્મહારાજ જાયતે બહુવાર્ષિકી ॥

તતસ્તાન્યલ્પસારાણિ સત્વાનિ ક્ષુધિતાનિ વૈ ।
પ્રલયં યાન્તિ ભૂયિષ્ઠં પૃથિવ્યાં પૃથિવીપતે ॥

તતો દિનકરૈર્દીપ્તૈઃ સપ્તભિર્મનુજાધિપ ।
પીયતે સલિલં સર્વં સમુદ્રેષુ સરિત્સુ ચ ॥

યચ્ચ રકાષ્ઠં તૃણં ચાપિ શુષ્કં ચાર્દ્રં ચ ભારત ।
સર્વં તદ્ભસ્મસાદ્ભૂતં દૃશ્યતે ભરતર્ષભ ॥

તતઃ સંવર્તકો વહ્નિર્વાયુના સહ ભારત ।
લોકમાવિશતે પૂર્વમાદિત્યૈરુપશોષિતમ્ ॥

તતઃ સ પૃથિવીં ભિત્ત્વા પ્રવિશ્ય ચ રસાતલમ્ ।
રદેવદાનવયક્ષાણાં ભયં જનયતે મહત્ ॥

નિરદહન્નાગલોકં ચ યચ્ચ કિઞ્ચિત્ક્ષિતાવિહ ।
અધસ્તાત્પૃથિવીપાલ સર્વં નાશયતે ક્ષણાત્ ॥

તતો યોજનવિંશાનાં સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ।
નિર્દહત્યશિવો વાયુઃ સ ચ સંવર્તકોઽનલઃ ॥

સદેવાસુરગન્ધર્વં સયક્ષોરગરાક્ષસમ્ ।
તતો દહતિ દીપ્તઃ સ સર્વમેવ જગદ્વિભુઃ ॥

તતો ગજકુલપ્રખ્યાસ્તજિન્માલાવિભૂષિતાઃ ।
ઉત્તિષ્ઠન્તિ મહામેઘા નભસ્યદ્ભુતદર્શનાઃ ॥

કેચિન્નીલોત્પલશ્યામાઃ કેચિત્કુમુદસન્નિભાઃ ।
કેચિત્કિઞ્જલ્કસન્કાશાઃ કેચિત્પીતાઃ પયોધરાઃ ॥

કેચિદ્ધારિદ્રસન્કાશાઃ કારણ્ડવનિભાસ્તથા ।
કેચિત્કમલપત્રાભાઃ કેચિદ્ધિઙ્ગુલસપ્રભાઃ ॥

કેચિત્પુરવરાકારાઃ કેચિદ્ગજકુલોપમાઃ ।
કેચિદઞ્જનસન્કાશાઃ કેચિન્મકરસન્નિભાઃ ॥

વિદ્યુન્માલાપિનદ્ધાઙ્ગાઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિ વૈ ઘનાઃ ।
ઘોરરૂપા મહારાજ ઘોરસ્વનનિનાદિતાઃ ॥

તતો જલઘરાઃ સર્વં વ્યાપ્નુવનતિ નભસ્તલમ્ ।
ગર્જન્તઃ પૃથિવીપાલ પૃથિવીધરસન્નિભાઃ ॥

તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપર્વતવનાકરા ।
આપૂર્યતે મહારાજ સલિલૌઘપરિપ્લુતા ॥

તતસ્તે જલદા ઘોરા રાવિણઃ પુરુષર્ષભ ।
પર્વતાન્પ્લાવયન્ત્યાશુ ચોદિતાઃ પરમેષ્ઠિના ॥

વર્ષમાણા મહત્તોયં પૂરયન્તો વસુન્ધરામ્ ।
સુઘોરમશિવં રૌદ્રં નાશયનતિ ચ પાવકમ્ ॥

તતો દ્વાદશવર્ષાણિ પયોદાસ્ત ઉપપ્લવે ।
ધારાભિઃ પૂરયન્તો વૈ ચોદ્યમાના મહાત્મના ॥

તતઃ સમુદ્રઃ સ્વાં વેલામતિક્રામતિ ભારત ।
પર્વતાશ્ચ વિદીર્યન્તે મહી ચાપિ વિદીર્યતે ॥

સર્વતઃ સહસા ભ્રાન્તાસ્તે પયોદા નભસ્તલમ્ ।
સંવેષ્ટયિત્વા નશ્યન્તિ વાયુવેગપરાહતાઃ ॥

કતતસ્તં મારુતં ઘોરં સ્વયમ્ભૂર્મનુજાધિપ ।
આદિઃ પદ્માલયો દેવઃ પીત્વા સ્વપિતિ ભારત ॥

તસ્મિન્નેકાર્ણવે ઘોરે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ।
નષ્ટે દેવાસુરગણએ યક્ષરાક્ષસવર્જિતે ॥

નિર્મનુષ્યે મહીપાલ નિઃશ્વાપદમહીરુહે ।
અનન્તરિક્ષે લોકેઽસ્મિન્ભ્રમામ્યેકોઽહમાતુરઃ ॥

એકાર્ણવે જલે ઘોરે વિચરન્પાર્થિવોત્તમ ।
અપશ્યન્સર્વભૂતાનિ વૈક્લબ્યમગમં તતઃ ॥

તતઃ સુદીર્ઘં ગત્વાઽહં પ્લવમાનો ધરાધિપ ।
શ્રાન્તઃ ક્વચિન્ન શરણં લબ્ધવાનસ્મ્યતન્દ્રિતઃ ॥

તતઃ કદાચિત્પશ્યામિ તસ્મિન્સલિલસન્નિઘૌ ।
ન્યગ્રોધં સુમહાન્તં વૈ વિશાલં પૃથિવીપતે ॥

શાખાયાં તસ્ય વૃક્ષસ્ય વિસ્તીર્ણાયાં નરાધિપ ।
પર્યઙ્કે પૃથિવીપાલ દિવ્યાસ્તરણસંસ્તૃતે ॥

ઉપવિષ્ટં મહારાજ પદ્મેન્દુસદૃશાનનમ્ ।
ફુલ્લપદ્મવિશાલાક્ષં બાલં પશ્યામિ ભારત ॥

તતો મે પૃતિવીપાલ વિસ્મયઃ સુમહાભૂત્ ।
કથં ત્વયં શિશુઃ શેતે લોકે નાશમુપાગતે ॥

તપસા ચિન્તયંશ્ચાપિ તં શિશું નોપલક્ષયે ।
ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ જાનન્નપિ નરાધિપ ॥

અતસીપુષ્પવર્ણાભઃ શ્રીવત્સકૃતભૂષણઃ ।
સાક્ષાલ્લક્ષ્મ્યા ઇવાવાસ સ તદા પ્રતિભાતિ મે ॥

તતો મામબ્રવીદ્બાલઃ સ પદ્મનિભલોચનઃ ।
શ્રીવત્સધારી દ્યુતિમાન્વાક્યં શ્રુતિસુખાવહમ્ ॥

જાનામિ ત્વાં પરિશ્રાન્તં તાત વિશ્રામકાઙ્ક્ષિણમ્ ।
માર્કણ્ડેય મહાસત્વં યાવદિચ્છસિ ભાર્ગવ ॥

અભ્યન્તરં શરીરં મે પ્રવિશ્ય મુનિસત્તમ ।
આસ્ખેહ વિહિતો વાસઃ પ્રસાદસ્તે કૃતો મયા ॥

તતો બાલેન તેનૈવ મુક્તસ્યાસીત્તદા મમ ।
નિર્વેદો જીવિતે દીર્ઘે મનુષ્યત્વે ચ ભારત ॥

તતો બાલેન તેનાસ્યં સહસા વિવૃતં કૃતમ્ ।
તસ્યાહમવશો વક્રે દૈવયોગાત્પ્રવેશિતઃ ॥

તતઃ પ્રવિષ્ટસ્તત્કુક્ષિં સહસા મનુજાધિપ ।
સરાષ્ટ્રનગરાકીર્ણાં કૃત્સ્નાં પશ્યામિ મેદિનીમ્ ॥

ગઙ્ગાં શતદ્રું સીતાં ચ યમુનામથ કૌશિકીમ્ ।
ચર્મણ્વતીંવેત્રવતીં ચન્દ્રભાગાં સરસ્વતીમ્ ॥

સિન્ધું ચૈવ વિપાશાં ચ નદીં ગોદાવરીમપિ ।
વસ્વોકસારાં નલિનીં નર્મદાં ચૈવ ભારત ॥

નદીં તામ્રાં ચ વેણાં ચ પુણ્યતોયાં શુભાવહામ્ ।
સુવેણાં કૃષ્ણવેણાં ચ ઇરામાં ચ મહાનદીમ્ ॥

વિતસ્તાં ચ મહારાજ કાવેરીં ચ મહાનદીમ્ । તુઙ્ગભદ્રાં કૃષ્ણવેણીં કમલાં ચ મહાનદીમ્ ।
શોણં ચ પુરુષવ્યાઘ્ર વિશલ્યાં કિમ્પુનામપિ ॥

એતાશ્ચાન્યાશ્ચ નદ્યોઽહં પૃથિવ્યાં યા નરોત્તમ ।
પરિક્રામન્પ્રપશ્યામિ તસ્ય કુક્ષૌ મહાત્મનઃ ॥

તતઃ સમુદ્રં પશ્મામિ યાદોગણનિષેવિતમ્ ।
રત્નાકરમમિત્રઘ્ન પયસોનિધિમુત્તમમ્ ॥

તતઃ પશ્યામિ ગગનં ચન્દ્રસૂર્યવિરાજિતમ્ ।
જાજ્વલ્યમાનં તેજોભિઃ પાવકાર્કસમપ્રભમ્ ॥

પશ્યામિ ચ મહીં રાજન્કાનનૈરુપશોભિતામ્ ।
સપર્વતવનદ્વીપાં નિમ્નગાશતસન્કુલામ્ ॥

યજન્તે હિ તતો રાજન્બ્રાહ્મણા બહુભિર્મખૈઃ ।
ક્ષત્રિયાશ્ પ્રવર્તન્તે સર્વવર્ણાનુરઞ્જનૈઃ ॥

વૈશ્યાઃ કૃષિં યથાન્યાયં કારયન્તિ નરાધિપ ।
શુશ્રૂષાયાં ચ નિરતા દ્વિજાનાં વૃષલાસ્તથા ॥

તતઃ પરિપતન્રાજંસ્તસ્ય કુક્ષૌ મહાત્મનઃ ।
હિમવન્તં ચ પશ્યામિ હેમકૂટં ચ પર્વતમ્ ॥

નિષધં ચાપિ પશ્યામિ શ્વેતં ચ રજતાન્વિતમ્ ।
પશ્યામિ ચ મહીપાલ પર્વતં ગન્ધમાદનમ્ ॥

મન્દરં મનુજવ્યાઘ્ર નીલં ચાપિ મહાગિરિમ્ ।
પશ્યામિ ચ મહારાજ મેરુ કનકપર્વતમ્ ॥

મહેન્દ્રં ચૈવ પશ્યામિ વિન્ધ્યં ચ ગિરિમુત્તમમ્ ।
મલયં ચાપિ પશ્યામિ પારિયાત્રં ચ પર્વતમ્ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવો યાવન્તઃ પૃથિવીધરાઃ ।
તસ્યોદરે મયા દૃષ્ટાઃ સર્વે રત્નવિભૂષિતાઃ ॥

સિંહાન્વ્યાઘ્રાન્વરાહાંશ્ચ પશ્યામિ મનુજાધિપ । પૃથિવ્યાં યાનિ ચાન્યાનિ સત્ત્વાનિ જગતીપતે ।
તાનિ સર્વાણ્યહં તત્ર પશ્યન્પર્યચરં તદા ॥

કુક્ષૌ તસ્ નરવ્યાઘ્ર પ્રવિષ્ટઃ સઞ્ચરન્દિશઃ ।
શક્રાદીંશ્ચાપિ પશ્યામિ કૃત્સ્નાન્દેવગણાનહમ્ ॥

સાધ્યાન્રુદ્રાંસ્તથાઽદિત્યાન્ગુહ્યકાન્પિતરસ્તથા ।
સર્પાન્નાગાન્સુપર્ણાંશ્ચ વસૂનપ્યશ્વિનાવપિ ॥

ગન્ધર્વાપ્સરસો યક્ષાનૃષીંશ્ચૈવ મહીપતે ।
દૈત્યદાનવસઙ્ઘાંશ્ચ નાગાંશ્ચ મનુજાધિપ ॥

સિંહિકાતનયાંશ્ચાપિ યે ચાન્યે સુરશત્રવઃ ।
યચ્ચ કિઞ્ચિન્મયા લોકે દૃષ્ટં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

સર્વં પશ્યામ્યહં રાજંસ્તસ્ય કુક્ષૌ મહાત્મનઃ ।
ત્વરમાણઃ ફલાહારઃ કૃત્સ્નં જગદિદં વિભો ॥

અન્તઃશરીરે તસ્યાહં વર્ષાણામધિકં શતમ્ । 3-191-બ્124 ન ચ પશ્યામિ યસ્યાહં દેહસ્યાન્તં કદાચન ॥

સતતં ધાવમાનશ્ચ ચિન્તયાનો વિશામ્પતે । ભ્રમંસ્તત્ર મહીપાલ યદા વર્ષગણાન્બહૂન્ ।
આસાદયામિ નૈવાન્તં તસ્ય રાજન્મહાત્મનઃ ॥

તતસ્તમેવ શરણં ગતોસ્મિ વિધિવત્તદા ।
વરેણ્યં વરદં દેવં મનસા કર્મણૈવ ચ ॥

તતોઽહં સહસા રાજન્વાયુવેગેન નિઃસૃતઃ ।
મહાત્મનો મુખાત્તસ્ય વિવૃતાત્પુરુષોત્તમ ॥

તતસ્તસ્યૈવ શાખાયાં ન્યગ્રોધસ્ય વિશામ્પતે ।
આસ્તે મનુજશાર્દૂલ કૃત્સ્નમાદાય વૈ જગત્ ॥

તે નૈવ બાલવેષેણ શ્રીવત્સકૃતલક્ષણમ્ ।
આસીનં તં નરવ્યાઘ્ર પશ્યામ્યમિતતેજસમ્ ॥

તતો મામબ્રવીદ્બાલઃ સ પ્રીતઃ પ્રહસન્નિવ ।
શ્રીવત્સધારી દ્યુતિમાન્પીતવાસા મહાદ્યુતિઃ ॥

અપીદાનીં શરીરેઽસ્મિન્મામકે મુનિસત્તમ ।
ઉષિતસ્ત્વં પરિશ્રાન્તો માર્કણ્ડેય બ્રવીહિ મે ॥

મુહૂર્તાદથ મે દૃષ્ટિઃ પ્રાદુર્ભૂતા પુનર્નવા ।
માયાનિર્મુક્તમાત્મનમપશ્યં લબ્ધચેતસમ્ ॥

તસ્ય તામ્રતલૌ તાત ચરણૌ સુપ્રતિષ્ઠિતૌ ।
સુજાતૌ મૃદુરક્તાભિરઙ્ગુલીભિર્વિરાજિતૌ ॥

પ્રયત્નેન મયા મૂર્ધ્ના ગૃહીત્વા હ્યભિવનદિતૌ ।
દૃષ્ટ્વાઽપરિમિતં તસ્ પ્રભાવમમિતૌજસઃ ॥

વિનયેનાઞ્જલિં કૃત્વાપ્રયત્નેનોપગમ્ય હ ।
દૃષ્ટો મયા સ ભૂતાત્મા દેવઃ કમલલોચનઃ ॥

તમહં પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા નમસ્કૃત્યેદમબ્રવમ્ ।
જ્ઞાતુમિચ્છામિ દેવ ત્વાં માયાં ચૈતાં તવોત્તમામ્ ॥

આસ્યેનાનુપ્રવિષ્ટોઽહં શરીરે ભગવંસ્તવ ।
દૃષ્ટવાનખિલાઁલ્લોકાન્સમસ્તાન્જઠરે હિ તે ॥

તવ દેવ શરીરસ્થા દેવદાનવરાક્ષસાઃ ।
યક્ષગન્ધર્વનાગાશ્ચ જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

ત્વત્પ્રસાદાચ્ચ મે દેવ સ્મૃતિર્ન પરિહીયતે ।
દ્રુતમન્તઃશરીરે તે સતતં પરિવર્તિનઃ ॥

નિર્ગતોઽહમકામસ્તુ ઇચ્છયા તે મહાપ્રભો ।
યતિષ્યે પુણ્ડરીકાક્ષ જ્ઞાતું ત્વાઽહમનિન્દિતં ॥

ઇહ ભૂત્વા શિશુઃ સાક્ષાત્કિં ભવાનવતિષ્ઠતે ।
પીત્વા જગદિદં સર્વમેતદાખ્યાતુમર્હસિ ॥

કિમર્થં ચ જગત્સર્વં શરીરસ્થં તવાનઘ ।
કિયન્તં ચ ત્વયા કાલમિહ સ્થેયમરિન્દમ ॥

એતદિચ્છામિ દેવેશ શ્રોતું બ્રાહ્મણકામ્યયા । ત્વત્તઃ કમલપત્રાક્ષં વિસ્તરેણ યથાતથમ્ ।
મહદ્ધ્યેતદચિન્ત્યં ચ યદહં દૃષ્ટવાન્પ્રભો ॥

ઇત્યુક્તઃ સ મયા શ્રીમાન્દેવદેવો મહાદ્યુતિઃ । સાન્ત્વયન્મામિદં વાક્યમુવાચ વદતાંવરઃ ॥