Mahabharata · Chapter 2.17

jātasya bhārate vaṃśe tathā kuntyāḥ sutasya ca /
yā vai yuktā matiḥ seyamarjunena pradarśitā //

na sma mṛtyuṃ vayaṃ vidma rātrau vā yadi vā divā /
na cāpi kañcidamaramayuddhenānuśuśruma //

etāvadeva puruṣaiḥ kāryaṃ hṛdayatoṣaṇam /
nayena vidhidṛṣṭena yadupakramate parān //

sunayasyānapāyasya saṃyoge paramaḥ kramaḥ /
saṅgatyā jāyate'sāmyaṃ sāmyaṃ ca na bhaveddvayoḥ //

anayasyānupāyasya saṃyuge paramaḥ kṣayaṭaḥ /
saṃśayo jāyate sāmyājjayaśca na bhaveddvayoḥ //

te vayaṃ nayamāsthāya śatrudeśasamīpagāḥ /
kathamantaṃ na gacchema vṛkṣasyeva nadīrayāḥ //
pararandhre parākrāntāḥ svarandhrāvaraṇe sthitāḥ //

vyūḍhānīkairatibalairna yudvyedaribhiḥ saha /
iti buddhimatāṃ nītistanmamāpīha rocate //

anavadyā hyasambuddhāḥ praviṣṭāḥ śatrusadma tat /
śatrudeśamupākramya taṃ kāmaṃ prāpnuyāmahe //

eko hyeva śriyaṃ nityaṃ bibharti puruṣarṣabhaḥ /
antarātmeva bhūtānāṃ tatkṣayaṃ naiva lakṣaye //

athavainaṃ nihatyājau śeṣeṇāpi samāhatāḥ /
prāpnuyāma tataḥ svargaṃ jñātitrāṇaparāyaṇāḥ //
yudhiṣṭhira uvāca //

kṛṣṇa ko'yaṃ jarāsandhaḥ kiṃvīryaḥ kimparākramaḥ /
yastvāṃ spṛṣṭvā'gnisadṛśaṃ na dagdhaḥ śalabho yathā //
kṛṣṇa uvāca //

śṛṇu rājañjarāsandho yadvīryo yatparākramaḥ /
yathā copekṣito'smābhirbahuśaḥ kṛtavipriyaḥ //

akṣauhiṇīnāṃ tisṛṇāṃ patiḥ samaradarpitaḥ /
rājā bṛhadratho nāma magadhādhipatirbalī //

rūpavānvīryasampannaḥ śrīmānatulavikramaḥ /
nityaṃ dīkṣāṅkitatanuḥ śatakraturivāparaḥ //

tejasā sūryasaṅkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ /
yaścāntakasamaḥ krodhe śriyā vaiśravaṇopamaḥ //

svarājyaṃ kārayāmāsa magadheṣu girivraje / tasyābhijanasaṃyuktairgaṇairbharatasattama /
vyāpteyaṃ pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ //

sa kāśirājasya sute yamaje bharatarṣabhaḥ / upayeme mahāvīryo rūpadraviṇasaṃyute / 2-17-17ctayoścakāra samayaṃ mithaḥ sa puruṣarṣabhaḥ //

nātivartiṣya ityevaṃ patnībhyāṃ sannidhau tadā /
sa tābhyāṃ śuśubhe rājā patnībhyāṃ vasudhādhipaḥ //

priyāmbhāmanurūpābhyāṃ kareṇubhyāmiva dvipaḥ /
tayormadhyagataścāpi rarāja vasudhādhipaḥ //

gaṅgāyamunayormadhye mūrtimāniva sāgaraḥ /
viṣayeṣu nimagrasya tasya yauvanamatyagāt //

na ca vaṃśakaraḥ putrastasyājāyata kaścana /
maṅgalairbabhirhomaiḥ putrakāmābhiriṣṭibhiḥ //

nāsasāda nṛpaśreṣṭhaḥ putraṃ kulavivardhanam /
sa bhāryābhyāṃ ca sahito nirvedamagamaddhṛśam //

rājyaṃ cāpi parityajya tapovanamathāśrayat / vāryamāṇaḥ prakṛtibhirnṛpabhaktyā viśāmpate //

atha kākṣīvataḥ putraṃ gautamasya mahātmanaḥ //
śuśrāva tapasi śreṣṭhamudāraṃ caṇḍakauśikam //

yadṛcchayā'gataṃ taṃ tu vṛkṣamūlamupāśritam /
patnībhyāṃ sahito rājā sarvayatnairatoṣayat //

bṛhadrathaṃ ca sa ṛṣiryathāvaccābhyanandata / upaviṣṭaḥ sa tenātha anujñāto mahātmanā //

tamapṛcchattadā vipraḥ kimāgamanamityatha /
viprairanugatasyaiva patnībhyāṃ sahitasya ca //

sa uvāca muniṃ rājā bhagavannāsti me sutaḥ /
aputrasya tu rājyena vṛddhatve kiṃ prayojanam //

so'haṃ tapaścariṣyāmi patnībhyāṃ sahito vane / nāprajasya mune kirtiḥ svadhā caivākṣayā bhavet /
evamuktaḥ sa rājñā tu muniḥ kāruṇyamāgataḥ //

tamabravītsatyadhṛtiḥ satyavāgṛṣisattamaḥ /
parituṣṭo'smi rājendra varaṃ varaya suvrata //

tataḥ sabhāryaḥ praṇatastamuvāca bṛhadrathaḥ /
putradarśananairāśyādbāṣpasandigdhayā girā //
rājovāca //

bhagavan rājyamutsṛjya prasthitasya tapovanam /
kiṃ vareṇālpabhāgyasya kiṃ rājyenāprajasya me //
kṛṣṇa uvāca /

etacchrutvā munirdhyānamagamankṣubhitendriyaḥ /
tasyaiva cāmravṛkṣasya chāyāyāṃ samupāviśata //

tasyopaviṣṭasya munerutsaṅge nipapāta ha /
avānamaśukādaṣṭamekamāmraphalaṃ kila //

tatpragṛhya muniśreṣṭho hṛdayenābhimantrya ca /
rājñe dadāvapratimaṃ putrasamprāptikāraṇam //

uvāca ca mahāprājñastaṃ rājānaṃ mahāmuniḥ /
gaccha rājankṛtārtho'si nivartasva narādhipa //

eṣa te tanayo rājanmā tapeha tapovane /
prajāḥ pālaya dharmeṇa eva dharmo mahīkṣitām //

yajasva vividhairyajñairindraṃ tarpaya cendunā /
putraṃ rājye pratiṣṭhāpya tata āśramamāvraja //

aṣṭau varānprayacchāmi tava putrasya pārthiva /
brahmaṇyatvamajeyatvaṃ yuddheṣu ca tathā matiḥ //

priyātitheyatāṃ caiva dīnānāmanvavekṣaṇam /
tathā balaṃ ca subhahalloke kīrti ca śāśvatīm //

anurāgaṃ prajānāṃ cetyevamaṣṭau varānnṛpa /
gaccha tvaṃ kṛtakṛtyo'si nivartasva janādhipa //

anujñātaḥ sa ṛṣiṇā patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ /
paurairanugataścāpi viveśa svapuraṃ tataḥ //

yathāsamayamājñāya tadā sa nṛpasattamaḥ /
dvābhyāmekaṃ phalaṃ prādātpatnībhyāṃ bharatarṣabha //

muneśca bahumānena kālasya ca viparyayāt / te tadāmraṃ dvidhā kṛtvā bhakṣayāmāsatuḥ śubhe /

tayoḥ samabhavadgarbhaḥ phalaprāśanasambhavaḥ /
te ca dṛṣṭvā sa nṛpatiḥ parāṃ mudamavāpa ha //

atha kāle mahāprājña yathāsamayamāgate /
prajāyetāmubhe rājañśarīraśakale tadā //

ekākṣibāhucaraṇe ardhodaramukhasphice /
dṛṣṭvā śarīraśakale pravepaturubhe bhṛśam //

udvigre saha sammantrya te bhagityau tadā'bale /
sajīve prāṇiśakale tatyajāte suduḥkhite //

tayordhātryau susaṃvīte kṛtvā te garbhasamplave /
nirgamyāntaḥ puradvārātsamutsṛjyābhijagmatuḥ //

dukūlābhyāṃ susañchanne pāṇḍarābhyāmubhe tadā /
ajñāte kasyacitte tu jahatuste catuṣpathe //

tato viviśaturdhātryau punarantaḥ puraṃ tadā /
kathayāmāsaturubhe devībhyāṃ tu pṛthakpṛthak //

te catuṣpathanikṣipte jarā nāmātha rākṣasī /
jagrāha manujavyāghra māṃsaśoṇitabhojanā //

kartukāmā sukhavahe śakale sā tu rākṣasī /
saṃyojayāmāsa tadā vidhānabalacoditā //

te samānītamātre tu śakale puruṣarṣabha /
ekamūrtidharo vīraḥ kumāraḥ samapadyata //

tataḥ sā rākṣasī rājanvismayotphullalocanā /
na śaśāka samudvoduṃ vajrasāramayaṃ śiśum //

bālastāmratalaṃ muṣṭiṃ kṛtvā cāsye nidhāya saḥ /
prākrośadatisaṃrabdhaḥ satoya iva toyadaḥ //

tena śabdena sambhrāntaḥ sahasā'ntaḥ pure janaḥ /
nirjagāma naravyāghra rājñā saha parantapa //

te cābale parimlāne payaḥ pūrṇapayodhare /
nirāśe putralābhāya sahasaivābyagacchatām //

te ca dṛṣṭvā tathābhūte rājānaṃ ceṣṭasantatim /
taṃ ca bālaṃ subalinaṃ cintayāmāsa rākṣasī //

nārhāmi viṣaye rājño vasantī putragṛddhinaḥ /
bālaṃ putramimaṃ hantuṃ dhārmikasya mahātmanaḥ //

sā taṃ bālamupādāya meghalekhena bhāskaram /
kṛtvā ca mānuṣaṃ rūpamuvāca vasudhādhipam //

bṛhadratha sutaste'yaṃ mayā dattaḥ pragṛhyatām / tava patnīdvaye jāto dvijātivaraśāsanāt /
dhātrījanaparityakto mayā'yaṃ parirakṣitaḥ //
kṛṣṇa uvāca /

tataste bharataśreṣṭha kāśirājasute śubhe /
taṃ bālamabhipadyāśu prasravairabhyaṣiñjatām //

tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ sarvaṃ tadupalabhya ca /
apṛcchaddhemagarbhābhāṃ rākṣasīṃ tāmarākṣasīm //

kātvaṃ kamalagarbhābhe mama putrapradāyinī /
kāmaṃ mā brūhi kalyāṇi devatā pratibhāsi me //