મહાભારત · અધ્યાય 2.17

જાતસ્ય ભારતે વંશે તથા કુન્ત્યાઃ સુતસ્ય ચ ।
યા વૈ યુક્તા મતિઃ સેયમર્જુનેન પ્રદર્શિતા ॥

ન સ્મ મૃત્યું વયં વિદ્મ રાત્રૌ વા યદિ વા દિવા ।
ન ચાપિ કઞ્ચિદમરમયુદ્ધેનાનુશુશ્રુમ ॥

એતાવદેવ પુરુષૈઃ કાર્યં હૃદયતોષણમ્ ।
નયેન વિધિદૃષ્ટેન યદુપક્રમતે પરાન્ ॥

સુનયસ્યાનપાયસ્ય સંયોગે પરમઃ ક્રમઃ ।
સઙ્ગત્યા જાયતેઽસામ્યં સામ્યં ચ ન ભવેદ્દ્વયોઃ ॥

અનયસ્યાનુપાયસ્ય સંયુગે પરમઃ ક્ષયટઃ ।
સંશયો જાયતે સામ્યાજ્જયશ્ચ ન ભવેદ્દ્વયોઃ ॥

તે વયં નયમાસ્થાય શત્રુદેશસમીપગાઃ ।
કથમન્તં ન ગચ્છેમ વૃક્ષસ્યેવ નદીરયાઃ ॥
પરરન્ધ્રે પરાક્રાન્તાઃ સ્વરન્ધ્રાવરણે સ્થિતાઃ ॥

વ્યૂઢાનીકૈરતિબલૈર્ન યુદ્વ્યેદરિભિઃ સહ ।
ઇતિ બુદ્ધિમતાં નીતિસ્તન્મમાપીહ રોચતે ॥

અનવદ્યા હ્યસમ્બુદ્ધાઃ પ્રવિષ્ટાઃ શત્રુસદ્મ તત્ ।
શત્રુદેશમુપાક્રમ્ય તં કામં પ્રાપ્નુયામહે ॥

એકો હ્યેવ શ્રિયં નિત્યં બિભર્તિ પુરુષર્ષભઃ ।
અન્તરાત્મેવ ભૂતાનાં તત્ક્ષયં નૈવ લક્ષયે ॥

અથવૈનં નિહત્યાજૌ શેષેણાપિ સમાહતાઃ ।
પ્રાપ્નુયામ તતઃ સ્વર્ગં જ્ઞાતિત્રાણપરાયણાઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ॥

કૃષ્ણ કોઽયં જરાસન્ધઃ કિંવીર્યઃ કિમ્પરાક્રમઃ ।
યસ્ત્વાં સ્પૃષ્ટ્વાઽગ્નિસદૃશં ન દગ્ધઃ શલભો યથા ॥
કૃષ્ણ ઉવાચ ॥

શૃણુ રાજઞ્જરાસન્ધો યદ્વીર્યો યત્પરાક્રમઃ ।
યથા ચોપેક્ષિતોઽસ્માભિર્બહુશઃ કૃતવિપ્રિયઃ ॥

અક્ષૌહિણીનાં તિસૃણાં પતિઃ સમરદર્પિતઃ ।
રાજા બૃહદ્રથો નામ મગધાધિપતિર્બલી ॥

રૂપવાન્વીર્યસમ્પન્નઃ શ્રીમાનતુલવિક્રમઃ ।
નિત્યં દીક્ષાઙ્કિતતનુઃ શતક્રતુરિવાપરઃ ॥

તેજસા સૂર્યસઙ્કાશઃ ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ ।
યશ્ચાન્તકસમઃ ક્રોધે શ્રિયા વૈશ્રવણોપમઃ ॥

સ્વરાજ્યં કારયામાસ મગધેષુ ગિરિવ્રજે । તસ્યાભિજનસંયુક્તૈર્ગણૈર્ભરતસત્તમ ।
વ્યાપ્તેયં પૃથિવી સર્વા સૂર્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ ॥

સ કાશિરાજસ્ય સુતે યમજે ભરતર્ષભઃ । ઉપયેમે મહાવીર્યો રૂપદ્રવિણસંયુતે । 2-17-17ચ્તયોશ્ચકાર સમયં મિથઃ સ પુરુષર્ષભઃ ॥

નાતિવર્તિષ્ય ઇત્યેવં પત્નીભ્યાં સન્નિધૌ તદા ।
સ તાભ્યાં શુશુભે રાજા પત્નીભ્યાં વસુધાધિપઃ ॥

પ્રિયામ્ભામનુરૂપાભ્યાં કરેણુભ્યામિવ દ્વિપઃ ।
તયોર્મધ્યગતશ્ચાપિ રરાજ વસુધાધિપઃ ॥

ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે મૂર્તિમાનિવ સાગરઃ ।
વિષયેષુ નિમગ્રસ્ય તસ્ય યૌવનમત્યગાત્ ॥

ન ચ વંશકરઃ પુત્રસ્તસ્યાજાયત કશ્ચન ।
મઙ્ગલૈર્બભિર્હોમૈઃ પુત્રકામાભિરિષ્ટિભિઃ ॥

નાસસાદ નૃપશ્રેષ્ઠઃ પુત્રં કુલવિવર્ધનમ્ ।
સ ભાર્યાભ્યાં ચ સહિતો નિર્વેદમગમદ્ધૃશમ્ ॥

રાજ્યં ચાપિ પરિત્યજ્ય તપોવનમથાશ્રયત્ । વાર્યમાણઃ પ્રકૃતિભિર્નૃપભક્ત્યા વિશામ્પતે ॥

અથ કાક્ષીવતઃ પુત્રં ગૌતમસ્ય મહાત્મનઃ ॥
શુશ્રાવ તપસિ શ્રેષ્ઠમુદારં ચણ્ડકૌશિકમ્ ॥

યદૃચ્છયાઽગતં તં તુ વૃક્ષમૂલમુપાશ્રિતમ્ ।
પત્નીભ્યાં સહિતો રાજા સર્વયત્નૈરતોષયત્ ॥

બૃહદ્રથં ચ સ ઋષિર્યથાવચ્ચાભ્યનન્દત । ઉપવિષ્ટઃ સ તેનાથ અનુજ્ઞાતો મહાત્મના ॥

તમપૃચ્છત્તદા વિપ્રઃ કિમાગમનમિત્યથ ।
વિપ્રૈરનુગતસ્યૈવ પત્નીભ્યાં સહિતસ્ય ચ ॥

સ ઉવાચ મુનિં રાજા ભગવન્નાસ્તિ મે સુતઃ ।
અપુત્રસ્ય તુ રાજ્યેન વૃદ્ધત્વે કિં પ્રયોજનમ્ ॥

સોઽહં તપશ્ચરિષ્યામિ પત્નીભ્યાં સહિતો વને । નાપ્રજસ્ય મુને કિર્તિઃ સ્વધા ચૈવાક્ષયા ભવેત્ ।
એવમુક્તઃ સ રાજ્ઞા તુ મુનિઃ કારુણ્યમાગતઃ ॥

તમબ્રવીત્સત્યધૃતિઃ સત્યવાગૃષિસત્તમઃ ।
પરિતુષ્ટોઽસ્મિ રાજેન્દ્ર વરં વરય સુવ્રત ॥

તતઃ સભાર્યઃ પ્રણતસ્તમુવાચ બૃહદ્રથઃ ।
પુત્રદર્શનનૈરાશ્યાદ્બાષ્પસન્દિગ્ધયા ગિરા ॥
રાજોવાચ ॥

ભગવન્ રાજ્યમુત્સૃજ્ય પ્રસ્થિતસ્ય તપોવનમ્ ।
કિં વરેણાલ્પભાગ્યસ્ય કિં રાજ્યેનાપ્રજસ્ય મે ॥
કૃષ્ણ ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા મુનિર્ધ્યાનમગમન્ક્ષુભિતેન્દ્રિયઃ ।
તસ્યૈવ ચામ્રવૃક્ષસ્ય છાયાયાં સમુપાવિશત ॥

તસ્યોપવિષ્ટસ્ય મુનેરુત્સઙ્ગે નિપપાત હ ।
અવાનમશુકાદષ્ટમેકમામ્રફલં કિલ ॥

તત્પ્રગૃહ્ય મુનિશ્રેષ્ઠો હૃદયેનાભિમન્ત્ર્ય ચ ।
રાજ્ઞે દદાવપ્રતિમં પુત્રસમ્પ્રાપ્તિકારણમ્ ॥

ઉવાચ ચ મહાપ્રાજ્ઞસ્તં રાજાનં મહામુનિઃ ।
ગચ્છ રાજન્કૃતાર્થોઽસિ નિવર્તસ્વ નરાધિપ ॥

એષ તે તનયો રાજન્મા તપેહ તપોવને ।
પ્રજાઃ પાલય ધર્મેણ એવ ધર્મો મહીક્ષિતામ્ ॥

યજસ્વ વિવિધૈર્યજ્ઞૈરિન્દ્રં તર્પય ચેન્દુના ।
પુત્રં રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપ્ય તત આશ્રમમાવ્રજ ॥

અષ્ટૌ વરાન્પ્રયચ્છામિ તવ પુત્રસ્ય પાર્થિવ ।
બ્રહ્મણ્યત્વમજેયત્વં યુદ્ધેષુ ચ તથા મતિઃ ॥

પ્રિયાતિથેયતાં ચૈવ દીનાનામન્વવેક્ષણમ્ ।
તથા બલં ચ સુભહલ્લોકે કીર્તિ ચ શાશ્વતીમ્ ॥

અનુરાગં પ્રજાનાં ચેત્યેવમષ્ટૌ વરાન્નૃપ ।
ગચ્છ ત્વં કૃતકૃત્યોઽસિ નિવર્તસ્વ જનાધિપ ॥

અનુજ્ઞાતઃ સ ઋષિણા પત્નીભ્યાં સહિતો નૃપઃ ।
પૌરૈરનુગતશ્ચાપિ વિવેશ સ્વપુરં તતઃ ॥

યથાસમયમાજ્ઞાય તદા સ નૃપસત્તમઃ ।
દ્વાભ્યામેકં ફલં પ્રાદાત્પત્નીભ્યાં ભરતર્ષભ ॥

મુનેશ્ચ બહુમાનેન કાલસ્ય ચ વિપર્યયાત્ । તે તદામ્રં દ્વિધા કૃત્વા ભક્ષયામાસતુઃ શુભે ।

તયોઃ સમભવદ્ગર્ભઃ ફલપ્રાશનસમ્ભવઃ ।
તે ચ દૃષ્ટ્વા સ નૃપતિઃ પરાં મુદમવાપ હ ॥

અથ કાલે મહાપ્રાજ્ઞ યથાસમયમાગતે ।
પ્રજાયેતામુભે રાજઞ્શરીરશકલે તદા ॥

એકાક્ષિબાહુચરણે અર્ધોદરમુખસ્ફિચે ।
દૃષ્ટ્વા શરીરશકલે પ્રવેપતુરુભે ભૃશમ્ ॥

ઉદ્વિગ્રે સહ સમ્મન્ત્ર્ય તે ભગિત્યૌ તદાઽબલે ।
સજીવે પ્રાણિશકલે તત્યજાતે સુદુઃખિતે ॥

તયોર્ધાત્ર્યૌ સુસંવીતે કૃત્વા તે ગર્ભસમ્પ્લવે ।
નિર્ગમ્યાન્તઃ પુરદ્વારાત્સમુત્સૃજ્યાભિજગ્મતુઃ ॥

દુકૂલાભ્યાં સુસઞ્છન્ને પાણ્ડરાભ્યામુભે તદા ।
અજ્ઞાતે કસ્યચિત્તે તુ જહતુસ્તે ચતુષ્પથે ॥

તતો વિવિશતુર્ધાત્ર્યૌ પુનરન્તઃ પુરં તદા ।
કથયામાસતુરુભે દેવીભ્યાં તુ પૃથક્પૃથક્ ॥

તે ચતુષ્પથનિક્ષિપ્તે જરા નામાથ રાક્ષસી ।
જગ્રાહ મનુજવ્યાઘ્ર માંસશોણિતભોજના ॥

કર્તુકામા સુખવહે શકલે સા તુ રાક્ષસી ।
સંયોજયામાસ તદા વિધાનબલચોદિતા ॥

તે સમાનીતમાત્રે તુ શકલે પુરુષર્ષભ ।
એકમૂર્તિધરો વીરઃ કુમારઃ સમપદ્યત ॥

તતઃ સા રાક્ષસી રાજન્વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચના ।
ન શશાક સમુદ્વોદું વજ્રસારમયં શિશુમ્ ॥

બાલસ્તામ્રતલં મુષ્ટિં કૃત્વા ચાસ્યે નિધાય સઃ ।
પ્રાક્રોશદતિસંરબ્ધઃ સતોય ઇવ તોયદઃ ॥

તેન શબ્દેન સમ્ભ્રાન્તઃ સહસાઽન્તઃ પુરે જનઃ ।
નિર્જગામ નરવ્યાઘ્ર રાજ્ઞા સહ પરન્તપ ॥

તે ચાબલે પરિમ્લાને પયઃ પૂર્ણપયોધરે ।
નિરાશે પુત્રલાભાય સહસૈવાબ્યગચ્છતામ્ ॥

તે ચ દૃષ્ટ્વા તથાભૂતે રાજાનં ચેષ્ટસન્તતિમ્ ।
તં ચ બાલં સુબલિનં ચિન્તયામાસ રાક્ષસી ॥

નાર્હામિ વિષયે રાજ્ઞો વસન્તી પુત્રગૃદ્ધિનઃ ।
બાલં પુત્રમિમં હન્તું ધાર્મિકસ્ય મહાત્મનઃ ॥

સા તં બાલમુપાદાય મેઘલેખેન ભાસ્કરમ્ ।
કૃત્વા ચ માનુષં રૂપમુવાચ વસુધાધિપમ્ ॥

બૃહદ્રથ સુતસ્તેઽયં મયા દત્તઃ પ્રગૃહ્યતામ્ । તવ પત્નીદ્વયે જાતો દ્વિજાતિવરશાસનાત્ ।
ધાત્રીજનપરિત્યક્તો મયાઽયં પરિરક્ષિતઃ ॥
કૃષ્ણ ઉવાચ ।

તતસ્તે ભરતશ્રેષ્ઠ કાશિરાજસુતે શુભે ।
તં બાલમભિપદ્યાશુ પ્રસ્રવૈરભ્યષિઞ્જતામ્ ॥

તતઃ સ રાજા સંહૃષ્ટઃ સર્વં તદુપલભ્ય ચ ।
અપૃચ્છદ્ધેમગર્ભાભાં રાક્ષસીં તામરાક્ષસીમ્ ॥

કાત્વં કમલગર્ભાભે મમ પુત્રપ્રદાયિની ।
કામં મા બ્રૂહિ કલ્યાણિ દેવતા પ્રતિભાસિ મે ॥