Mahabharata · Chapter 14.51
bhūtānāmatha pañcānāmatheṣāmīśvaraṃ manaḥ /
niyame ca visarge ca bhūtānāṃ mana eva ca //
adhiṣṭhātṛmano nityaṃ bhūtānāṃ mahatāṃ tathā /
buddhiraiśvaryamācaṣṭe kṣetrajñaśca sa ucyate //
inadriyāṇi mano yuṅkte sadaśvāniva sārathiḥ /
indriyāṇi mano buddhiḥ kṣetrajñe yujyate sadā //
mahadaśvasamāyuktaṃ buddhisaṃyamanaṃ ratham /
samāruhya sa bhūtātmā samantātparidhāvati //
indriyagrāmasaṃyukto manaḥsārathireva ca /
buddhisaṃyamano nityaṃ mahānbrahmamayo rathaḥ //
evaṃ yo vetti vidvānvai sadā brahmamayaṃ ratham /
sa dhīraḥ sarvalokeṣu na mohamadhigacchati //
avyaktādiviśeṣāntaṃ sahasthāvarajaṅgamam //
sūryacandraprabhālokaṃ grahanakṣatramaṇḍitam //
nadīparvatajālaiśca sarvataḥ paribhūṣitam /
vividhābhistathā cādbhiḥ satataṃ samalankṛtam //
ajitaṃ sarvabhūtānāṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ gatiḥ /
etadbrahmavanaṃ nityaṃ tasmiṃścarati kṣetravit //
loke'sminyāni satvāni trasāni sthāvarāṇi ca / tānyevāgre pralīyante paścādbhūtakṛtā guṇāḥ /
guṇebhyaḥ pañca bhūtāni eṣa bhūtasamucchrayaḥ //
devā manuṣyā gandharvāḥ piśācāsurarākṣasāḥ /
sarve svabhāvataḥ sṛṣṭā na kriyābhyo na kāraṇāt //
ete viśvasṛjo viprā jāyantīha punaḥ punaḥ / tebhyaḥ prasūtāsteṣveva mahābhūteṣu pañcasu /
pralīyante yathākālamūrmayaḥ sāgare yathā //
viśvasṛgbhyastu bhūtebhyo mahābhūtāstu sarvaśaḥ /
bhūtebyaścāpi pañcabhyo bhukto gacchetparāṃ gatim //
prajāpatiridaṃ sarvaṃ manasaivāsṛjatprabhuḥ /
tathaiva devānṛṣayastapasā pratipedire //
tapasaścānupūrvyeṇa phalamūlāśinastathā /
trailokyaṃ tapasā siddhāḥ paśyantīha samāhitāḥ //
auṣadhānyagadādīni nānāvidyāśca sarvaśaḥ /
tapasaiva prasiddhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam //
yaddurāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ duranvayam /
tatsarvaṃ tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam //
surāpo brahmahā steno bhrūṇahāgurutalpagaḥ /
tapasaiva sutaptena mucyate kilbiṣāttataḥ //
manuṣyāḥ pitaro devāḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ /
yāni cānyāni bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca //
tapaḥparāyaṇā nityaṃ siddhyante tapasā sadā /
tathaiva tapasā devā mahābhāgā divaṃ gatāḥ //
āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥ /
ahaṅkārasamāyuktāste sakāśe prajāpateḥ //
dhyānayogena śudvena nirmamā nirahankṛtāḥ /
āpnuvanti mahātmāno mahāntaṃ lokamuttamam //
dhyānayogamupāgamya prasannamatayaḥ sadā /
sukhopacayamavyaktaṃ praviśantyātmavittamāḥ //
dhyānayogādupāgamya nirmamā nirahankṛtāḥ /
avyaktaṃ praviśantīha mahatāṃ lokamuttamam //
avyaktādeva sambhūtāḥ samayajñā gatāḥ punaḥ /
tamorajobhyāṃ nirmuktāḥ satvamāsthāya kevalam //
nirmuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvaṃ tyajati niṣkalaḥ /
kṣetrajña iti taṃ vidyādyastaṃ veda sa vedavit //
cittaṃ cittādupāgamya munirāsīta saṃyataḥ /
yaccittastanmanā bhūtvā grāhyametatsanātanam //
avyaktādiviśeṣāntamavidyālakṣaṇaṃ smṛtam /
nibodhata tathā jñānaṃ guṇairlakṣaṇamityuta //
dvyakṣarastu bhavenmṛtyustryakṣaraṃ brahma śāśvatam /
mameti ca bhavenmṛtyurna mameti ca śāśvatam //
karma kecitpraśaṃsanti mandabuddhitayā narāḥ /
ye tu vṛddhā mahātmāno na praśaṃsanti karma te //
karmaṇā jāyate janturmūrtimānṣoḍaśātmakaḥ /
puruṣaṃ grasate vidyā tadgrāhyamamṛtāśinam //
tasmātkarmasu niḥsnehā ye kecitpāradarśinaḥ /
vidyāmayo'yaṃ puruṣo na tu karmamayaḥ smṛtaḥ //
ya evamamṛtaṃ nityamagrāhyaṃ śaśvadakṣaram //
vaśyātmānamasaṃśliṣṭaṃ yo veda na mṛto bhavet //
apūrvamakṛtaṃ nityaṃ ya enamavicāriṇam / ya evaṃ vindedātmānamagrāhyamamṛtāśanam /
agrāhyo hyamṛto bhavati sa ebhiḥ kāraṇairdhruvaḥ //
āyojya sarvasaṃskārānsaṃyamyātmānamātmani /
sa tadbrahma śubhaṃ vetti yasmādbhūyo na vidyate //
prasāde caiva satvasya prasādaṃ samavāpnuyāt /
lakṣaṇaṃ hi prasādasya yathā syātsvapnadarśanam //
gatireṣā tu muktānāṃ ye jñānapariniṣṭhitāḥ /
pravṛttayaśca yāḥ sarvāḥ paśyanti pariṇāmajāḥ //
eṣā gatirviraktānāmeṣa dharmaḥ sanātanaḥ /
eṣā jñānavatāṃ prāptiretadvṛttamaninditam //
samena sarvabhūteṣu nispṛheṇa nirāśiṣā /
śakyā gatiriyaṃ gantuṃ sarvatra samadarśinā //
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ mayā viprarṣisattamāḥ /
evamācarata kṣipraṃ tataḥ siddhimavāpsyatha //
gururuvāca /
ityuktāste tu munayo guruṇā brahmaṇā tathā /
kṛtavanto mahātmānastato lokamavāpnuvan //
tvamapyetanmahābhāga mayoktaṃ brahmaṇo vacaḥ /
samyagācara śuddhātbhaṃstataḥ siddhimavāpsyasi //
vāsudeva uvāca /
ityuktaḥ sa tadā śiṣyo guruṇā dharmamuttamam /
cakāra sarvaṃ kaunteya tato mokṣamavāptavān //
kṛtakṛtyaśca sa tadā śiṣyaḥ kurukulodvaha /
tatpadaṃ samanuprāpto yatra gatvā na śocati //
arjuna uvāca /
ko nvasau brāhmaṇaḥ kṛṣṇa kaśca śiṣyo janārdana /
śrotavyaṃ cenmayaitadvai tattvamācakṣva me vibho //
vāsudeva uvāca /
ahaṃ gururmahābāho manaḥ śiṣya ca viddhi me /
tvatprītyā guhyametacca kathitaṃ te dhanañjaya //
mayi cedasti te prītirnityaṃ kurukulodvaha /
adhyātmametacchrutvā tvaṃ samyagācara suvrata //
tatastvaṃ samyagācīrṇo dharme'sminnarikarśana /
sarvapāpavinirmukto mokṣaṃ prāpsyasi kevalam //
pūrvamapyetadevoktaṃ yuddhakāla upasthite /
mayā tava mahābāho tasmādatra manaḥ kuru //
mayā tu bharataśreṣṭha ciradṛṣṭaḥ pitā prabhuḥ /
tamahaṃ draṣṭamicchāmi sammate tava phalguna //
vaiśampāyana uvāca /
ityuktavacanaṃ kṛṣṇaṃ pratyuvāca dhanañjayaḥ /
yadiṣṭaṃ kuru sarveṣāmīśvaro'smānprapālaya //
namaste sarvalokātmannārāyaṇa parātpara / manomalāttapośakyaṃ karma cāvidyayā hatam /
dānamapyarthadoṣeṇi nāma tasmātkalau smaret //
yadi gantuṃ kṛtā buddhirvāsudeva namostu te / gacchāvo nagaraṃ kṛṣṇa gajasāhvayamadya vai //
sametya tatri rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram /
samanujñāpya rājānaṃ svāṃ purīṃ yātumarhasi //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0