મહાભારત · અધ્યાય 14.51

ભૂતાનામથ પઞ્ચાનામથેષામીશ્વરં મનઃ ।
નિયમે ચ વિસર્ગે ચ ભૂતાનાં મન એવ ચ ॥

અધિષ્ઠાતૃમનો નિત્યં ભૂતાનાં મહતાં તથા ।
બુદ્ધિરૈશ્વર્યમાચષ્ટે ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચ સ ઉચ્યતે ॥

ઇનદ્રિયાણિ મનો યુઙ્ક્તે સદશ્વાનિવ સારથિઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિઃ ક્ષેત્રજ્ઞે યુજ્યતે સદા ॥

મહદશ્વસમાયુક્તં બુદ્ધિસંયમનં રથમ્ ।
સમારુહ્ય સ ભૂતાત્મા સમન્તાત્પરિધાવતિ ॥

ઇન્દ્રિયગ્રામસંયુક્તો મનઃસારથિરેવ ચ ।
બુદ્ધિસંયમનો નિત્યં મહાન્બ્રહ્મમયો રથઃ ॥

એવં યો વેત્તિ વિદ્વાન્વૈ સદા બ્રહ્મમયં રથમ્ ।
સ ધીરઃ સર્વલોકેષુ ન મોહમધિગચ્છતિ ॥

અવ્યક્તાદિવિશેષાન્તં સહસ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥
સૂર્યચન્દ્રપ્રભાલોકં ગ્રહનક્ષત્રમણ્ડિતમ્ ॥

નદીપર્વતજાલૈશ્ચ સર્વતઃ પરિભૂષિતમ્ ।
વિવિધાભિસ્તથા ચાદ્ભિઃ સતતં સમલન્કૃતમ્ ॥

અજિતં સર્વભૂતાનાં સર્વપ્રાણભૃતાં ગતિઃ ।
એતદ્બ્રહ્મવનં નિત્યં તસ્મિંશ્ચરતિ ક્ષેત્રવિત્ ॥

લોકેઽસ્મિન્યાનિ સત્વાનિ ત્રસાનિ સ્થાવરાણિ ચ । તાન્યેવાગ્રે પ્રલીયન્તે પશ્ચાદ્ભૂતકૃતા ગુણાઃ ।
ગુણેભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ એષ ભૂતસમુચ્છ્રયઃ ॥

દેવા મનુષ્યા ગન્ધર્વાઃ પિશાચાસુરરાક્ષસાઃ ।
સર્વે સ્વભાવતઃ સૃષ્ટા ન ક્રિયાભ્યો ન કારણાત્ ॥

એતે વિશ્વસૃજો વિપ્રા જાયન્તીહ પુનઃ પુનઃ । તેભ્યઃ પ્રસૂતાસ્તેષ્વેવ મહાભૂતેષુ પઞ્ચસુ ।
પ્રલીયન્તે યથાકાલમૂર્મયઃ સાગરે યથા ॥

વિશ્વસૃગ્ભ્યસ્તુ ભૂતેભ્યો મહાભૂતાસ્તુ સર્વશઃ ।
ભૂતેબ્યશ્ચાપિ પઞ્ચભ્યો ભુક્તો ગચ્છેત્પરાં ગતિમ્ ॥

પ્રજાપતિરિદં સર્વં મનસૈવાસૃજત્પ્રભુઃ ।
તથૈવ દેવાનૃષયસ્તપસા પ્રતિપેદિરે ॥

તપસશ્ચાનુપૂર્વ્યેણ ફલમૂલાશિનસ્તથા ।
ત્રૈલોક્યં તપસા સિદ્ધાઃ પશ્યન્તીહ સમાહિતાઃ ॥

ઔષધાન્યગદાદીનિ નાનાવિદ્યાશ્ચ સર્વશઃ ।
તપસૈવ પ્રસિદ્ધ્યન્તિ તપોમૂલં હિ સાધનમ્ ॥

યદ્દુરાપં દુરામ્નાયં દુરાધર્ષં દુરન્વયમ્ ।
તત્સર્વં તપસા સાધ્યં તપો હિ દુરતિક્રમમ્ ॥

સુરાપો બ્રહ્મહા સ્તેનો ભ્રૂણહાગુરુતલ્પગઃ ।
તપસૈવ સુતપ્તેન મુચ્યતે કિલ્બિષાત્તતઃ ॥

મનુષ્યાઃ પિતરો દેવાઃ પશવો મૃગપક્ષિણઃ ।
યાનિ ચાન્યાનિ ભૂતાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ ॥

તપઃપરાયણા નિત્યં સિદ્ધ્યન્તે તપસા સદા ।
તથૈવ તપસા દેવા મહાભાગા દિવં ગતાઃ ॥

આશીર્યુક્તાનિ કર્માણિ કુર્વતે યે ત્વતન્દ્રિતાઃ ।
અહઙ્કારસમાયુક્તાસ્તે સકાશે પ્રજાપતેઃ ॥

ધ્યાનયોગેન શુદ્વેન નિર્મમા નિરહન્કૃતાઃ ।
આપ્નુવન્તિ મહાત્માનો મહાન્તં લોકમુત્તમમ્ ॥

ધ્યાનયોગમુપાગમ્ય પ્રસન્નમતયઃ સદા ।
સુખોપચયમવ્યક્તં પ્રવિશન્ત્યાત્મવિત્તમાઃ ॥

ધ્યાનયોગાદુપાગમ્ય નિર્મમા નિરહન્કૃતાઃ ।
અવ્યક્તં પ્રવિશન્તીહ મહતાં લોકમુત્તમમ્ ॥

અવ્યક્તાદેવ સમ્ભૂતાઃ સમયજ્ઞા ગતાઃ પુનઃ ।
તમોરજોભ્યાં નિર્મુક્તાઃ સત્વમાસ્થાય કેવલમ્ ॥

નિર્મુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ સર્વં ત્યજતિ નિષ્કલઃ ।
ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ તં વિદ્યાદ્યસ્તં વેદ સ વેદવિત્ ॥

ચિત્તં ચિત્તાદુપાગમ્ય મુનિરાસીત સંયતઃ ।
યચ્ચિત્તસ્તન્મના ભૂત્વા ગ્રાહ્યમેતત્સનાતનમ્ ॥

અવ્યક્તાદિવિશેષાન્તમવિદ્યાલક્ષણં સ્મૃતમ્ ।
નિબોધત તથા જ્ઞાનં ગુણૈર્લક્ષણમિત્યુત ॥

દ્વ્યક્ષરસ્તુ ભવેન્મૃત્યુસ્ત્ર્યક્ષરં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।
મમેતિ ચ ભવેન્મૃત્યુર્ન મમેતિ ચ શાશ્વતમ્ ॥

કર્મ કેચિત્પ્રશંસન્તિ મન્દબુદ્ધિતયા નરાઃ ।
યે તુ વૃદ્ધા મહાત્માનો ન પ્રશંસન્તિ કર્મ તે ॥

કર્મણા જાયતે જન્તુર્મૂર્તિમાન્ષોડશાત્મકઃ ।
પુરુષં ગ્રસતે વિદ્યા તદ્ગ્રાહ્યમમૃતાશિનમ્ ॥

તસ્માત્કર્મસુ નિઃસ્નેહા યે કેચિત્પારદર્શિનઃ ।
વિદ્યામયોઽયં પુરુષો ન તુ કર્મમયઃ સ્મૃતઃ ॥

ય એવમમૃતં નિત્યમગ્રાહ્યં શશ્વદક્ષરમ્ ॥
વશ્યાત્માનમસંશ્લિષ્ટં યો વેદ ન મૃતો ભવેત્ ॥

અપૂર્વમકૃતં નિત્યં ય એનમવિચારિણમ્ । ય એવં વિન્દેદાત્માનમગ્રાહ્યમમૃતાશનમ્ ।
અગ્રાહ્યો હ્યમૃતો ભવતિ સ એભિઃ કારણૈર્ધ્રુવઃ ॥

આયોજ્ય સર્વસંસ્કારાન્સંયમ્યાત્માનમાત્મનિ ।
સ તદ્બ્રહ્મ શુભં વેત્તિ યસ્માદ્ભૂયો ન વિદ્યતે ॥

પ્રસાદે ચૈવ સત્વસ્ય પ્રસાદં સમવાપ્નુયાત્ ।
લક્ષણં હિ પ્રસાદસ્ય યથા સ્યાત્સ્વપ્નદર્શનમ્ ॥

ગતિરેષા તુ મુક્તાનાં યે જ્ઞાનપરિનિષ્ઠિતાઃ ।
પ્રવૃત્તયશ્ચ યાઃ સર્વાઃ પશ્યન્તિ પરિણામજાઃ ॥

એષા ગતિર્વિરક્તાનામેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ।
એષા જ્ઞાનવતાં પ્રાપ્તિરેતદ્વૃત્તમનિન્દિતમ્ ॥

સમેન સર્વભૂતેષુ નિસ્પૃહેણ નિરાશિષા ।
શક્યા ગતિરિયં ગન્તું સર્વત્ર સમદર્શિના ॥

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં મયા વિપ્રર્ષિસત્તમાઃ ।
એવમાચરત ક્ષિપ્રં તતઃ સિદ્ધિમવાપ્સ્યથ ॥
ગુરુરુવાચ ।

ઇત્યુક્તાસ્તે તુ મુનયો ગુરુણા બ્રહ્મણા તથા ।
કૃતવન્તો મહાત્માનસ્તતો લોકમવાપ્નુવન્ ॥

ત્વમપ્યેતન્મહાભાગ મયોક્તં બ્રહ્મણો વચઃ ।
સમ્યગાચર શુદ્ધાત્ભંસ્તતઃ સિદ્ધિમવાપ્સ્યસિ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તઃ સ તદા શિષ્યો ગુરુણા ધર્મમુત્તમમ્ ।
ચકાર સર્વં કૌન્તેય તતો મોક્ષમવાપ્તવાન્ ॥

કૃતકૃત્યશ્ચ સ તદા શિષ્યઃ કુરુકુલોદ્વહ ।
તત્પદં સમનુપ્રાપ્તો યત્ર ગત્વા ન શોચતિ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

કો ન્વસૌ બ્રાહ્મણઃ કૃષ્ણ કશ્ચ શિષ્યો જનાર્દન ।
શ્રોતવ્યં ચેન્મયૈતદ્વૈ તત્ત્વમાચક્ષ્વ મે વિભો ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

અહં ગુરુર્મહાબાહો મનઃ શિષ્ય ચ વિદ્ધિ મે ।
ત્વત્પ્રીત્યા ગુહ્યમેતચ્ચ કથિતં તે ધનઞ્જય ॥

મયિ ચેદસ્તિ તે પ્રીતિર્નિત્યં કુરુકુલોદ્વહ ।
અધ્યાત્મમેતચ્છ્રુત્વા ત્વં સમ્યગાચર સુવ્રત ॥

તતસ્ત્વં સમ્યગાચીર્ણો ધર્મેઽસ્મિન્નરિકર્શન ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો મોક્ષં પ્રાપ્સ્યસિ કેવલમ્ ॥

પૂર્વમપ્યેતદેવોક્તં યુદ્ધકાલ ઉપસ્થિતે ।
મયા તવ મહાબાહો તસ્માદત્ર મનઃ કુરુ ॥

મયા તુ ભરતશ્રેષ્ઠ ચિરદૃષ્ટઃ પિતા પ્રભુઃ ।
તમહં દ્રષ્ટમિચ્છામિ સમ્મતે તવ ફલ્ગુન ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તવચનં કૃષ્ણં પ્રત્યુવાચ ધનઞ્જયઃ ।
યદિષ્ટં કુરુ સર્વેષામીશ્વરોઽસ્માન્પ્રપાલય ॥

નમસ્તે સર્વલોકાત્મન્નારાયણ પરાત્પર । મનોમલાત્તપોશક્યં કર્મ ચાવિદ્યયા હતમ્ ।
દાનમપ્યર્થદોષેણિ નામ તસ્માત્કલૌ સ્મરેત્ ॥

યદિ ગન્તું કૃતા બુદ્ધિર્વાસુદેવ નમોસ્તુ તે । ગચ્છાવો નગરં કૃષ્ણ ગજસાહ્વયમદ્ય વૈ ॥

સમેત્ય તત્રિ રાજાનં ધર્માત્માનં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
સમનુજ્ઞાપ્ય રાજાનં સ્વાં પુરીં યાતુમર્હસિ ॥