Mahabharata · Chapter 14.50
hanta vaḥ samprakṣyāmi yanmāṃ pṛcchatha sattamāḥ /
guruṇā śiṣyamāsādya yaduktaṃ tannibodhata //
samastamiha tacchrutvā samyagevāvadhāryatām /
ahiṃsā sarvabhūtānāmetatkṛtyatamaṃ matam //
etatpadamanudvignaṃ variṣṭhaṃ dharmalakṣaṇam / jñānaṃ niḥśreya ityāhurvṛddhā niścitadarśinaḥ /
tasmājjñānena śuddhena mucyate sarvakilbiṣaiḥ //
hiṃsāparāśca ye kecidye ca nāstikavṛttayaḥ /
lobhamohasamāyuktāste vai nirayagāminaḥ //
āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥ /
te'sminloke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ //
kurvate ye tu karmāṇi śraddhadhānā vipaścitaḥ /
anāśīryogasaṃyuktāste dhīrāḥ sādhudarśinaḥ //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi satvakṣetrajñayoryathā /
saṃyogo viprayogaśca tannibodhata sattamāḥ //
viṣayo viṣayitvaṃ ca sambandho'yamihocyate /
viṣayī puruṣo nityaṃ satvaṃ ca viṣayaḥ smṛtaḥ //
vyākhyātaṃ pūrvakalpeni maśakodumbaraṃ yathā / bhujyamānaṃ na jānīte nityaṃ satvamacetanam /
yastvevaṃ taṃ vijānīte yo bhuṅkte yaśca bhujyate //
anityaṃ dvandvasaṃyuktaṃ satvamāhurmanīṣiṇaḥ /
nirdvandvo niṣkalo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ //
samaḥ sañjñānugaścaiva sa sarvatra vyavasthitaḥ /
na sajjate sadā satvamāpaḥ puṣkaraparṇavat //
sarvairapi guṇairvidvānvyatiṣakto na lipyate /
jalabinduryathā lolaḥ padminīpatrasaṃsthitaḥ //
evamevāpyasaṃyuktaḥ puruṣaḥ syānna saṃśayaḥ /
dravyamātramabhūtsatvaṃ puruṣasyeti niścayaḥ //
yathā dravyaṃ ca kartā ca saṃyogo'pyanayostathā / yathā pradīpamādāya kaścittamasi gacchati /
tathā sattvapradīpena gacchanti paramarṣayaḥ //
yāvaddravyaṃ guṇastāvatpradīpaḥ samprakāśate /
kṣīṇe dravye guṇe jyotirantardhānāya gacchati //
vyaktaḥ satvaguṇastvevaṃ puruṣo dravyamucyate /
etadviprā vijānīta hanta bhūyo bravīmi vaḥ //
sahasreṇāpi durmedhā na buddhimadhigacchati /
caturthenāpyathāṃśena buddhimānsukhamedhate //
evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanamupāyataḥ /
upāyajño hi medhāvī sukhamatyantamaśnute //
yathā'dhvānamapātheyaḥ prapanno manujaḥ kvacit /
kleśena yāti mahatā vinaśyatyantarā'pi ca //
tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati vā na vā /
puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanam //
yathā ca dīrghamadhvānaṃ padmyāmeva prapadyate /
adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ //
tameva ca yathā'dhvānaṃ rathenehāśugāminā /
gacchatyaśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ //
ūrdhvaṃ parvatamāruhya nānvavekṣeta bhūtalam /
rathena rathinaṃ paśyetkliśyamānamacetanam //
yāvadrathapathastāvadrathena sa tu gacchati /
kṣīṇe rathapade vidvānrathamutsṛjya gacchati //
evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit /
parijñāya guṇajñaśca uttarāduttarottaram //
yathā'rṇavaṃ mahāghoramaplavaḥ sampragāhate /
bāhubhyāmeva sammohādvadhaṃ vāñchatyasaṃśayam //
nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñaḥ svaritrayā /
aśrāntaḥ salilaṃ gahācchīdhraṃ santarate hradam //
tīrṇo gacchetparaṃ pāraṃ nāvamutsṛjya nirmamaḥ /
vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathapadātinoḥ //
snehātsammohamāpanno nāvi dāśo yathā tathā /
mamatvenābhibhūtaḥ saṃstatraiva parivartate //
nāvaṃ na śakyamāruhya sthale viparivartitum /
tathaiva rathamāruhya nāpsu caryā vidhīyate //
evaṃ karma kṛtaṃ vitta viṣayasthaṃ pṛthakpṛthak /
yathā karma kṛtaṃ loke tathā tadupapadyate //
yannaiva gandhi no rasyaṃ na rūpasparsaśabdavat /
manyate na mano buddhyā tatpradhānaṃ pracakṣate //
tatra pradhānamavyaktamavyaktasya guṇo mahān /
mahapradhānabhūtasya guṇo'haṅkāra eva ca //
ahaṅkārāttu sambhūto mahābhūtakṛto guṇaḥ /
pṛthaktvena hi bhūtānāṃ viṣayā vai guṇāḥsmṛtāḥ //
bījadharmaṃ yathā'vyaktaṃ tathaiva prasavātmakam /
bījadharmā mahānātmā prasavaśceti naḥ śrutam //
bījadharmātsāhaṅkārātprasavaśca punaḥpunaḥ /
bījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai //
bījadharmiṇa ityāhuḥ prasavaṃ ca prakurvate /
viśeṣāḥ pañcabhūtānāṃ teṣāṃ vitta viśeṣaṇam //
tatraikaguṇamākāśaṃ dviguṇo vāyurucyate /
triguṇaṃ jyotirityāhurāpaścāpi caturguṇāḥ //
pṛthvī pañcaguṇā jñeyā carasthāvarasaṅkulā /
sarvabhūtakarī devī śubhāśubhanidarśinī //
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ /
ete pañcaguṇā bhūmervijñeyā dvijasattamāḥ //
pārthivaśca sadā gandho gandhaśca bahudhā smṛtaḥ /
tasya gandhasya vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān //
iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuro'mlaḥ kaṭustathā /
nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca //
evaṃ daśavidho jñeyaḥ pārthivo gandha ityuta /
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ dravaścāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ //
rasajñānaṃ tu vakṣyāmi rasastu bahudhā smṛtaḥ /
madhuro'mlaḥ kaṭustiktaḥ kaṣāyo lavaṇastathā //
evaṃ ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ /
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ triguṇaṃ jyotirucyate //
jyotiṣaśca guṇo rūpaṃ rūpaṃ ca bahudhā smṛtam /
śuklaṃ kṛṣṇaṃ tathā raktaṃ nīlaṃ pītāruṇaṃ tathā //
hrasvaṃ dīrghaṃ kṛśaṃ sthūlaṃ caturaśrāṇuvṛttakam /
evaṃ dvādaśavistāraṃ tejaso rūpamucyate //
vijñeyaṃ brāhmaṇairvṛddhairdharmajñaiḥ satyavādibhiḥ /
śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyurucyate //
vāyoścāpi guṇaḥ sparśaḥ sparsaśca bahudhā smṛtaḥ /
uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca //
kaṭhinaścikvaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo dāruṇo mṛduḥ /
evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate //
vidhivadbrāhmaṇaiḥ siddhairmantrajñaistattvadārśibhiḥ //
tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva ca smṛtaḥ /
tasya śabdasyi vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān //
ṣaḍjarṣabhaḥ sagāndhāro madhyamaḥ pañcamastathā / ataḥ paraṃ tu vijñeyo niṣādo dhaivatastathā /
iṣṭaścāniṣṭaśabdaśca saṃhataḥ pratibhānavān //
evaṃ bahuvidho jñeyaḥ śabda ākāśasambhavaḥ /
ākāśamuttamaṃ bhūtamahaṅkārastataḥ paraḥ //
ahaṅkārātparā buddhirbuddherātmā tataḥ paraḥ /
tasmāttu paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ //
parāvarajño bhūtānāṃ vidhijñaḥ sarvakarmaṇām /
sarvabhūtātmabhūtātmā yaṃ prāpyānantyamaśnute //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0