Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 14.50

14.50.1

hanta vaḥ samprakṣyāmi yanmāṃ pṛcchatha sattamāḥ /
guruṇā śiṣyamāsādya yaduktaṃ tannibodhata //

14.50.2

samastamiha tacchrutvā samyagevāvadhāryatām /
ahiṃsā sarvabhūtānāmetatkṛtyatamaṃ matam //

14.50.3

etatpadamanudvignaṃ variṣṭhaṃ dharmalakṣaṇam / jñānaṃ niḥśreya ityāhurvṛddhā niścitadarśinaḥ /
tasmājjñānena śuddhena mucyate sarvakilbiṣaiḥ //

14.50.4

hiṃsāparāśca ye kecidye ca nāstikavṛttayaḥ /
lobhamohasamāyuktāste vai nirayagāminaḥ //

14.50.5

āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥ /
te'sminloke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ //

14.50.6

kurvate ye tu karmāṇi śraddhadhānā vipaścitaḥ /
anāśīryogasaṃyuktāste dhīrāḥ sādhudarśinaḥ //

14.50.7

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi satvakṣetrajñayoryathā /
saṃyogo viprayogaśca tannibodhata sattamāḥ //

14.50.8

viṣayo viṣayitvaṃ ca sambandho'yamihocyate /
viṣayī puruṣo nityaṃ satvaṃ ca viṣayaḥ smṛtaḥ //

14.50.9

vyākhyātaṃ pūrvakalpeni maśakodumbaraṃ yathā / bhujyamānaṃ na jānīte nityaṃ satvamacetanam /
yastvevaṃ taṃ vijānīte yo bhuṅkte yaśca bhujyate //

14.50.10

anityaṃ dvandvasaṃyuktaṃ satvamāhurmanīṣiṇaḥ /
nirdvandvo niṣkalo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ //

14.50.11

samaḥ sañjñānugaścaiva sa sarvatra vyavasthitaḥ /
na sajjate sadā satvamāpaḥ puṣkaraparṇavat //

14.50.12

sarvairapi guṇairvidvānvyatiṣakto na lipyate /
jalabinduryathā lolaḥ padminīpatrasaṃsthitaḥ //

14.50.13

evamevāpyasaṃyuktaḥ puruṣaḥ syānna saṃśayaḥ /
dravyamātramabhūtsatvaṃ puruṣasyeti niścayaḥ //

14.50.14

yathā dravyaṃ ca kartā ca saṃyogo'pyanayostathā / yathā pradīpamādāya kaścittamasi gacchati /
tathā sattvapradīpena gacchanti paramarṣayaḥ //

14.50.15

yāvaddravyaṃ guṇastāvatpradīpaḥ samprakāśate /
kṣīṇe dravye guṇe jyotirantardhānāya gacchati //

14.50.16

vyaktaḥ satvaguṇastvevaṃ puruṣo dravyamucyate /
etadviprā vijānīta hanta bhūyo bravīmi vaḥ //

14.50.17

sahasreṇāpi durmedhā na buddhimadhigacchati /
caturthenāpyathāṃśena buddhimānsukhamedhate //

14.50.18

evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanamupāyataḥ /
upāyajño hi medhāvī sukhamatyantamaśnute //

14.50.19

yathā'dhvānamapātheyaḥ prapanno manujaḥ kvacit /
kleśena yāti mahatā vinaśyatyantarā'pi ca //

14.50.20

tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati vā na vā /
puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanam //

14.50.21

yathā ca dīrghamadhvānaṃ padmyāmeva prapadyate /
adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ //

14.50.22

tameva ca yathā'dhvānaṃ rathenehāśugāminā /
gacchatyaśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ //

14.50.23

ūrdhvaṃ parvatamāruhya nānvavekṣeta bhūtalam /
rathena rathinaṃ paśyetkliśyamānamacetanam //

14.50.24

yāvadrathapathastāvadrathena sa tu gacchati /
kṣīṇe rathapade vidvānrathamutsṛjya gacchati //

14.50.25

evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit /
parijñāya guṇajñaśca uttarāduttarottaram //

14.50.26

yathā'rṇavaṃ mahāghoramaplavaḥ sampragāhate /
bāhubhyāmeva sammohādvadhaṃ vāñchatyasaṃśayam //

14.50.27

nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñaḥ svaritrayā /
aśrāntaḥ salilaṃ gahācchīdhraṃ santarate hradam //

14.50.28

tīrṇo gacchetparaṃ pāraṃ nāvamutsṛjya nirmamaḥ /
vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathapadātinoḥ //

14.50.29

snehātsammohamāpanno nāvi dāśo yathā tathā /
mamatvenābhibhūtaḥ saṃstatraiva parivartate //

14.50.30

nāvaṃ na śakyamāruhya sthale viparivartitum /
tathaiva rathamāruhya nāpsu caryā vidhīyate //

14.50.31

evaṃ karma kṛtaṃ vitta viṣayasthaṃ pṛthakpṛthak /
yathā karma kṛtaṃ loke tathā tadupapadyate //

14.50.32

yannaiva gandhi no rasyaṃ na rūpasparsaśabdavat /
manyate na mano buddhyā tatpradhānaṃ pracakṣate //

14.50.33

tatra pradhānamavyaktamavyaktasya guṇo mahān /
mahapradhānabhūtasya guṇo'haṅkāra eva ca //

14.50.34

ahaṅkārāttu sambhūto mahābhūtakṛto guṇaḥ /
pṛthaktvena hi bhūtānāṃ viṣayā vai guṇāḥsmṛtāḥ //

14.50.35

bījadharmaṃ yathā'vyaktaṃ tathaiva prasavātmakam /
bījadharmā mahānātmā prasavaśceti naḥ śrutam //

14.50.36

bījadharmātsāhaṅkārātprasavaśca punaḥpunaḥ /
bījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai //

14.50.37

bījadharmiṇa ityāhuḥ prasavaṃ ca prakurvate /
viśeṣāḥ pañcabhūtānāṃ teṣāṃ vitta viśeṣaṇam //

14.50.38

tatraikaguṇamākāśaṃ dviguṇo vāyurucyate /
triguṇaṃ jyotirityāhurāpaścāpi caturguṇāḥ //

14.50.39

pṛthvī pañcaguṇā jñeyā carasthāvarasaṅkulā /
sarvabhūtakarī devī śubhāśubhanidarśinī //

14.50.40

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ /
ete pañcaguṇā bhūmervijñeyā dvijasattamāḥ //

14.50.41

pārthivaśca sadā gandho gandhaśca bahudhā smṛtaḥ /
tasya gandhasya vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān //

14.50.42

iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuro'mlaḥ kaṭustathā /
nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca //

14.50.43

evaṃ daśavidho jñeyaḥ pārthivo gandha ityuta /
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ dravaścāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ //

14.50.44

rasajñānaṃ tu vakṣyāmi rasastu bahudhā smṛtaḥ /
madhuro'mlaḥ kaṭustiktaḥ kaṣāyo lavaṇastathā //

14.50.45

evaṃ ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ /
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ triguṇaṃ jyotirucyate //

14.50.46

jyotiṣaśca guṇo rūpaṃ rūpaṃ ca bahudhā smṛtam /
śuklaṃ kṛṣṇaṃ tathā raktaṃ nīlaṃ pītāruṇaṃ tathā //

14.50.47

hrasvaṃ dīrghaṃ kṛśaṃ sthūlaṃ caturaśrāṇuvṛttakam /
evaṃ dvādaśavistāraṃ tejaso rūpamucyate //

14.50.48

vijñeyaṃ brāhmaṇairvṛddhairdharmajñaiḥ satyavādibhiḥ /
śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyurucyate //

14.50.49

vāyoścāpi guṇaḥ sparśaḥ sparsaśca bahudhā smṛtaḥ /
uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca //

14.50.50

kaṭhinaścikvaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo dāruṇo mṛduḥ /
evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate //

14.50.51

vidhivadbrāhmaṇaiḥ siddhairmantrajñaistattvadārśibhiḥ //

14.50.52

tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva ca smṛtaḥ /
tasya śabdasyi vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān //

14.50.53

ṣaḍjarṣabhaḥ sagāndhāro madhyamaḥ pañcamastathā / ataḥ paraṃ tu vijñeyo niṣādo dhaivatastathā /
iṣṭaścāniṣṭaśabdaśca saṃhataḥ pratibhānavān //

14.50.54

evaṃ bahuvidho jñeyaḥ śabda ākāśasambhavaḥ /
ākāśamuttamaṃ bhūtamahaṅkārastataḥ paraḥ //

14.50.55

ahaṅkārātparā buddhirbuddherātmā tataḥ paraḥ /
tasmāttu paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ //

14.50.56

parāvarajño bhūtānāṃ vidhijñaḥ sarvakarmaṇām /
sarvabhūtātmabhūtātmā yaṃ prāpyānantyamaśnute //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc