Mahabharata · Chapter 14.18

tatastasyopasaṅgṛhya pādau praśnānsudurvacān /
papraccha tāṃśca dharmānsa prāha dharmabhṛtāṃvaraḥ //
kāśyapa uvāca /

kathaṃ śarīrāccyavate kathaṃ caivopapadyate /
kathaṃ kaṣṭācca saṃsārātsaṃsaranparimucyate //

ātmānaṃ vā kathaṃ yuktvā taccharīraṃ vimuñcati /
śarīre ca vinirmukto kathamanyatprapadyate //

kathaṃ śubhāśubhe cāyaṃ karmaṇī svakṛte naraḥ /
upabhuṅkte kva vā karma videhasyopatiṣṭhate //
brāhmaṇa uvāca /

evaṃ sañcoditaḥ siddhaḥ praśnāṃstānpratyabhāṣata /
ānupūrvyeṇa vārṣṇeya tanme nigadataḥ śṛṇuḥ //
siddha uvāca /

asminnevāśu phaladā āyuṣyāstu kriyāḥsmṛtāḥ / āyuḥkīrtikarāṇīha yāni kṛtyāni sevate /
śarīragrahaṇe'nyasmiṃsteṣu kṣīṇeṣu sarvaśaḥ //

āyuḥkṣayaparītātmā viparītāni sevate /
buddhirvyāvartate cāsya vināśe pratyupasthite //

sattvaṃ balaṃ ca kālaṃ cāviditvā cātmanastathā /
ativelamupāśnāti svaviruddhānyanātmavān //

yadā'yamatikaṣṭāni sarvāṇyupaniṣevate /
atyarthamapi vā bhuṅkte na vā bhuṅkte kadācana //

duṣṭānnāmiṣapānaṃ ca yadanyonyavirodhi ca /
guru cāpyamitaṃ bhuṅkte nātijīrṇe divā punaḥ //

vyāyāmamatimātraṃ ca vyāvāya copasevate /
satataṃ karmalobhādvā prāptaṃ vegaṃ vidhārayet //

rasābhiyuktamannaṃ vā divāsvapnaṃ ca sevate /
apakvānāgate kāle svayaṃ doṣānprakopayet //

svadoṣakopanādrogaṃ labhate maraṇāntikam /
api vodbandhanādīni parītāni vyavasyati //

tasya taiḥ kāraṇairjantoḥ śarīraṃ cyavate tadā /
jīvitaṃ procyamānaṃ tadyathāvadupadhāraya //

ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ /
śarīramanuparyetya sarvānprāṇānruṇaddhi vai //

atyarthaṃ balavānūṣmā śarīre parikopitaḥ /
bhinatti jīvasthānāni tāni karmaṇi viddhi ca //

tataḥ savedanaḥ sadyo jīvaḥ pracyavate kṣaran / śarīraṃ tyajate jantuśchidyamāneṣu marmasu /
vedanābhiḥ parītātmā tadviddhi dvijasattama //

janīmaraṇasaṃvigrāḥ satataṃ sarvajantavaḥ /
dṛśyante santyajantaśca śarīrāṇi dvijarṣabha //
garbhasankramaṇe cāpi garbhāṇāpupasarpaṇe / tādṛśīmeva labhate vedanāṃ mānavaḥ punaḥ //

bhinnasandhiratha kledamadbhiḥ sa labhate naraḥ //

yathā pañcasu bhūteṣu sambhūtatvaṃ niyacchati /
śaityātprakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ //

yaḥ sa pañcasu bhūteṣu prāṇāpāne vyavasthitaḥ / sa gacchatyūrdhvago vāyuḥ kṛcchrānmuktvā śarīriṇaḥ /
śarīraṃ ca jahātyevaṃ nirucchvāsaśca dṛśyate //

sa nirūṣmā nirucchvāso niḥśrīko gatacetanaḥ /
karmaṇā samparityakto mṛta ityucyate naraḥ //

srotobhiryairvijānāti indriyārthāñśarīrabhṛt /
taireva na vijānāti prāṇānāhārasambhavān //

tatraiva kurute kāye yaḥ sa jīvaḥ sanātanaḥ //

tathā yadyadbhavenmuktaṃ sannipāte kvacitkvacit /
tattanmarma vijānīhi śāstradṛṣṭaṃ hi tattathā //

teṣu marmasu bhinneṣu tataḥ sa samudīrayan /
āviśya hṛdayaṃ jantoḥ sattvaṃ cāśu ruṇaddhi vai //

tataḥ sacetano janturnābhijānāti kiñcana / tamasā saṃvṛtajñānaḥ saṃvṛteṣveva marmasu /
sa jīvo niradiṣṭhānaścālyate mātariśvanā //

tataḥ sa taṃ mahocchvāsaṃ bhṛśamucchvasya dāruṇam /
niṣkramankampayatyāśu taccharīramacetanam //

sa jīvaḥ pracyutaḥ kāyātkarmabhiḥ svaiḥ samāvṛtaḥ /
aṅkitaḥ svaiḥ śubhaiḥ puṇyaiḥ pāpairvā'pyupapadyate //

brāhmaṇā jñānasampannā yathāvacchrutaniścayāḥ /
itaraṃ kṛtapuṇyaṃ vā taṃ vijānanti lakṣaṇaiḥ //

yathāndhakāre khadyetaṃ dīpyamānaṃ tatastataḥ /
cakṣuṣmantaḥ prapaśyanti tathā ca jñānacakṣuṣaḥ //

paśyantyevaṃvidhaṃ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā /
cyavantaṃ jāyamānaṃ ca yoniṃ cānupraveśitam //

tasya sthānāni dṛṣṭāni vividhānīha śāstrataḥ /
karmabhūmiriyaṃ bhūmiryatra tiṣṭhanti jantavaḥ //

tataḥ śubhāśubhaṃ kṛtvā labhante sarvadehinaḥ /
ihaivoccāvacānbhogānprāpnuvanti svakarmabhiḥ //

ihaivāśubhakarmāṇaḥ karmabhirnirayaṃ gatāḥ / avāggatiriyaṃ kaṣṭā yatra pacyanti mānavāḥ /
tasmātsudurlabho mokṣo rakṣyaścātmā tato bhṛśam //

ūrdhvaṃ tu jantavo gatvā yeṣu sthāneṣvavasthitāḥ /
kīrtyamānāni tānīha tattvataḥ sannibodha me //

tacchrutvā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ buddhyethāḥ karmaniścayam /
tārārūpāṇi sarvāṇi yatraitaccandramaṇḍalam //

yatra vibhrājate loke svabhāsā sūryamaṇḍalam /
sthānānyetāni jānīhi janānāṃ puṇyakarmaṇām //

karmakṣayācca te sarve cyavante vai punaḥ punaḥ /
tatrāpi ca viśeṣosti divi nīcoccamadhyamaḥ //

na ca tatrāpi santoṣo dṛṣṭvā dīptatarāṃ śriyam /
ityetā gatayaḥ sarvāḥ pṛthakte samudīritāḥ //

upapattiṃ tu vakṣyāmi garbhasyāhamataḥ param /
tathāvattāṃ nigadataḥ śṛṇuṣvāvahito dvija //