મહાભારત · અધ્યાય 14.18

તતસ્તસ્યોપસઙ્ગૃહ્ય પાદૌ પ્રશ્નાન્સુદુર્વચાન્ ।
પપ્રચ્છ તાંશ્ચ ધર્માન્સ પ્રાહ ધર્મભૃતાંવરઃ ॥
કાશ્યપ ઉવાચ ।

કથં શરીરાચ્ચ્યવતે કથં ચૈવોપપદ્યતે ।
કથં કષ્ટાચ્ચ સંસારાત્સંસરન્પરિમુચ્યતે ॥

આત્માનં વા કથં યુક્ત્વા તચ્છરીરં વિમુઞ્ચતિ ।
શરીરે ચ વિનિર્મુક્તો કથમન્યત્પ્રપદ્યતે ॥

કથં શુભાશુભે ચાયં કર્મણી સ્વકૃતે નરઃ ।
ઉપભુઙ્ક્તે ક્વ વા કર્મ વિદેહસ્યોપતિષ્ઠતે ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

એવં સઞ્ચોદિતઃ સિદ્ધઃ પ્રશ્નાંસ્તાન્પ્રત્યભાષત ।
આનુપૂર્વ્યેણ વાર્ષ્ણેય તન્મે નિગદતઃ શૃણુઃ ॥
સિદ્ધ ઉવાચ ।

અસ્મિન્નેવાશુ ફલદા આયુષ્યાસ્તુ ક્રિયાઃસ્મૃતાઃ । આયુઃકીર્તિકરાણીહ યાનિ કૃત્યાનિ સેવતે ।
શરીરગ્રહણેઽન્યસ્મિંસ્તેષુ ક્ષીણેષુ સર્વશઃ ॥

આયુઃક્ષયપરીતાત્મા વિપરીતાનિ સેવતે ।
બુદ્ધિર્વ્યાવર્તતે ચાસ્ય વિનાશે પ્રત્યુપસ્થિતે ॥

સત્ત્વં બલં ચ કાલં ચાવિદિત્વા ચાત્મનસ્તથા ।
અતિવેલમુપાશ્નાતિ સ્વવિરુદ્ધાન્યનાત્મવાન્ ॥

યદાઽયમતિકષ્ટાનિ સર્વાણ્યુપનિષેવતે ।
અત્યર્થમપિ વા ભુઙ્ક્તે ન વા ભુઙ્ક્તે કદાચન ॥

દુષ્ટાન્નામિષપાનં ચ યદન્યોન્યવિરોધિ ચ ।
ગુરુ ચાપ્યમિતં ભુઙ્ક્તે નાતિજીર્ણે દિવા પુનઃ ॥

વ્યાયામમતિમાત્રં ચ વ્યાવાય ચોપસેવતે ।
સતતં કર્મલોભાદ્વા પ્રાપ્તં વેગં વિધારયેત્ ॥

રસાભિયુક્તમન્નં વા દિવાસ્વપ્નં ચ સેવતે ।
અપક્વાનાગતે કાલે સ્વયં દોષાન્પ્રકોપયેત્ ॥

સ્વદોષકોપનાદ્રોગં લભતે મરણાન્તિકમ્ ।
અપિ વોદ્બન્ધનાદીનિ પરીતાનિ વ્યવસ્યતિ ॥

તસ્ય તૈઃ કારણૈર્જન્તોઃ શરીરં ચ્યવતે તદા ।
જીવિતં પ્રોચ્યમાનં તદ્યથાવદુપધારય ॥

ઊષ્મા પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ ।
શરીરમનુપર્યેત્ય સર્વાન્પ્રાણાન્રુણદ્ધિ વૈ ॥

અત્યર્થં બલવાનૂષ્મા શરીરે પરિકોપિતઃ ।
ભિનત્તિ જીવસ્થાનાનિ તાનિ કર્મણિ વિદ્ધિ ચ ॥

તતઃ સવેદનઃ સદ્યો જીવઃ પ્રચ્યવતે ક્ષરન્ । શરીરં ત્યજતે જન્તુશ્છિદ્યમાનેષુ મર્મસુ ।
વેદનાભિઃ પરીતાત્મા તદ્વિદ્ધિ દ્વિજસત્તમ ॥

જનીમરણસંવિગ્રાઃ સતતં સર્વજન્તવઃ ।
દૃશ્યન્તે સન્ત્યજન્તશ્ચ શરીરાણિ દ્વિજર્ષભ ॥
ગર્ભસન્ક્રમણે ચાપિ ગર્ભાણાપુપસર્પણે । તાદૃશીમેવ લભતે વેદનાં માનવઃ પુનઃ ॥

ભિન્નસન્ધિરથ ક્લેદમદ્ભિઃ સ લભતે નરઃ ॥

યથા પઞ્ચસુ ભૂતેષુ સમ્ભૂતત્વં નિયચ્છતિ ।
શૈત્યાત્પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ ॥

યઃ સ પઞ્ચસુ ભૂતેષુ પ્રાણાપાને વ્યવસ્થિતઃ । સ ગચ્છત્યૂર્ધ્વગો વાયુઃ કૃચ્છ્રાન્મુક્ત્વા શરીરિણઃ ।
શરીરં ચ જહાત્યેવં નિરુચ્છ્વાસશ્ચ દૃશ્યતે ॥

સ નિરૂષ્મા નિરુચ્છ્વાસો નિઃશ્રીકો ગતચેતનઃ ।
કર્મણા સમ્પરિત્યક્તો મૃત ઇત્યુચ્યતે નરઃ ॥

સ્રોતોભિર્યૈર્વિજાનાતિ ઇન્દ્રિયાર્થાઞ્શરીરભૃત્ ।
તૈરેવ ન વિજાનાતિ પ્રાણાનાહારસમ્ભવાન્ ॥

તત્રૈવ કુરુતે કાયે યઃ સ જીવઃ સનાતનઃ ॥

તથા યદ્યદ્ભવેન્મુક્તં સન્નિપાતે ક્વચિત્ક્વચિત્ ।
તત્તન્મર્મ વિજાનીહિ શાસ્ત્રદૃષ્ટં હિ તત્તથા ॥

તેષુ મર્મસુ ભિન્નેષુ તતઃ સ સમુદીરયન્ ।
આવિશ્ય હૃદયં જન્તોઃ સત્ત્વં ચાશુ રુણદ્ધિ વૈ ॥

તતઃ સચેતનો જન્તુર્નાભિજાનાતિ કિઞ્ચન । તમસા સંવૃતજ્ઞાનઃ સંવૃતેષ્વેવ મર્મસુ ।
સ જીવો નિરદિષ્ઠાનશ્ચાલ્યતે માતરિશ્વના ॥

તતઃ સ તં મહોચ્છ્વાસં ભૃશમુચ્છ્વસ્ય દારુણમ્ ।
નિષ્ક્રમન્કમ્પયત્યાશુ તચ્છરીરમચેતનમ્ ॥

સ જીવઃ પ્રચ્યુતઃ કાયાત્કર્મભિઃ સ્વૈઃ સમાવૃતઃ ।
અઙ્કિતઃ સ્વૈઃ શુભૈઃ પુણ્યૈઃ પાપૈર્વાઽપ્યુપપદ્યતે ॥

બ્રાહ્મણા જ્ઞાનસમ્પન્ના યથાવચ્છ્રુતનિશ્ચયાઃ ।
ઇતરં કૃતપુણ્યં વા તં વિજાનન્તિ લક્ષણૈઃ ॥

યથાન્ધકારે ખદ્યેતં દીપ્યમાનં તતસ્તતઃ ।
ચક્ષુષ્મન્તઃ પ્રપશ્યન્તિ તથા ચ જ્ઞાનચક્ષુષઃ ॥

પશ્યન્ત્યેવંવિધં સિદ્ધા જીવં દિવ્યેન ચક્ષુષા ।
ચ્યવન્તં જાયમાનં ચ યોનિં ચાનુપ્રવેશિતમ્ ॥

તસ્ય સ્થાનાનિ દૃષ્ટાનિ વિવિધાનીહ શાસ્ત્રતઃ ।
કર્મભૂમિરિયં ભૂમિર્યત્ર તિષ્ઠન્તિ જન્તવઃ ॥

તતઃ શુભાશુભં કૃત્વા લભન્તે સર્વદેહિનઃ ।
ઇહૈવોચ્ચાવચાન્ભોગાન્પ્રાપ્નુવન્તિ સ્વકર્મભિઃ ॥

ઇહૈવાશુભકર્માણઃ કર્મભિર્નિરયં ગતાઃ । અવાગ્ગતિરિયં કષ્ટા યત્ર પચ્યન્તિ માનવાઃ ।
તસ્માત્સુદુર્લભો મોક્ષો રક્ષ્યશ્ચાત્મા તતો ભૃશમ્ ॥

ઊર્ધ્વં તુ જન્તવો ગત્વા યેષુ સ્થાનેષ્વવસ્થિતાઃ ।
કીર્ત્યમાનાનિ તાનીહ તત્ત્વતઃ સન્નિબોધ મે ॥

તચ્છ્રુત્વા નૈષ્ઠિકીં બુદ્ધિં બુદ્ધ્યેથાઃ કર્મનિશ્ચયમ્ ।
તારારૂપાણિ સર્વાણિ યત્રૈતચ્ચન્દ્રમણ્ડલમ્ ॥

યત્ર વિભ્રાજતે લોકે સ્વભાસા સૂર્યમણ્ડલમ્ ।
સ્થાનાન્યેતાનિ જાનીહિ જનાનાં પુણ્યકર્મણામ્ ॥

કર્મક્ષયાચ્ચ તે સર્વે ચ્યવન્તે વૈ પુનઃ પુનઃ ।
તત્રાપિ ચ વિશેષોસ્તિ દિવિ નીચોચ્ચમધ્યમઃ ॥

ન ચ તત્રાપિ સન્તોષો દૃષ્ટ્વા દીપ્તતરાં શ્રિયમ્ ।
ઇત્યેતા ગતયઃ સર્વાઃ પૃથક્તે સમુદીરિતાઃ ॥

ઉપપત્તિં તુ વક્ષ્યામિ ગર્ભસ્યાહમતઃ પરમ્ ।
તથાવત્તાં નિગદતઃ શૃણુષ્વાવહિતો દ્વિજ ॥