Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 14.111

14.111.1

svabhaktasya hṛṣīkeśa dharmādharmamajānataḥ /
dharmaṃ puṇyatamaṃ deva pṛcchataḥ kathayasva me //
bhagavānuvāca /

14.111.2

yadetadagnihotraṃ vai sṛṣṭaṃ varṇatrayasya tu / mantravadyaddhutaṃ samyagvidhinā cāpyupāsitam /
āhitāgniṃ nayatyūrdhvaṃ sapatnīkaṃ sabāndhavam //
yudhiṣṭhira uvāca /

14.111.3

kathaṃ tadbrāhmaṇairdeva hotavyaṃ kṣatriyaiḥ katham /
vaiśyairvā devadeveśa kathaṃ vā suhutaṃ bhavet //

14.111.4

kasminkāle kataṃ kasya ādheyo'gniḥ surottama /
āhitasya kathaṃ vā'pi samyagācaraṇaṃ bhavet //

14.111.5

katyagnayaḥ kimātmānaḥ sthānaṃ kiṃ kasya vā vibho /
katarasminhute sthāne kaṃ vrajedāgnihotrikaḥ //

14.111.6

agnihotranimittaṃ ca kimutpannaṃ purā'nagha /
kathamevātha hūyante prīyante ca surāḥ katham //

14.111.7

vidhivanmantravatkṛtvā pūjitāstvagnayaḥ katham /
kāṃ gatiṃ vadatāṃśreṣṭha nayanti hyagnihotriṇaḥ //

14.111.8

durhutāścāpi bhagavannavijñātāstrayo'gnayaḥ /
kimāhitāgneḥ kurvanti duścīrṇā vā'pi keśava //

14.111.9

utsannāgnistu pāpātmā kāṃ yoniṃ deva gacchati / etatsarvaṃ samāsena bhaktyā hyupagatasya me /
vaktumarhasi sarvajña sarvādhikaṃ namostu te //
bhagavānuvāca /

14.111.10

śṛṇu rājanmahāpuṇyamidaṃ dharmāmṛtaṃ param /
yattu tārayate yuktānbrāhmaṇānagnihotriṇaḥ //

14.111.11

brhamitvenāsṛjaṃ lokānahamādau mahādyute /
sṛṣṭo'gnirmukhataḥ pūrvaṃ lokānāṃ hitakāmyayā //

14.111.12

yasmādagre sa bhūtānāṃ sarveṣāṃ nirmito mayā /
tasmādagnītyabhihitaḥ purāṇajñairmanīṣibhiḥ //

14.111.13

yasmāttu sarvakṛtyeṣu pūrvamasmai pradīyate /
āhutirdīpyamānāya tasmādagnīti kathyate //

14.111.14

yasmācca tu nayatyagrāṃ gatiṃ viprānsupūjitaḥ /
yasmācca nayanādrājandeveṣvagnīti kathyate //

14.111.15

tasmācca durhutaḥ soyamalaṃ bhakṣayituṃ kṣaṇāt /
yajamānaṃ naraśreṣṭha kravyādo'gnistataḥ smṛtaḥ //

14.111.16

sarvabhūtātmako rājandevānāmeṣa vai mukham /
prathamaṃ manmukhātsṛṣṭo lokārthe pacanaḥ prabhuḥ //

14.111.17

sṛṣṭamātro jagatsarvamattumaicchatpurā khalu /
tataḥ praśamitaḥ sognirūpāsyaiva mayā purā //

14.111.18

satatopāsanātsoyamaupāsana iti smṛtaḥ //

14.111.19

āhutiḥ sarvamākhyāti tasminvasati sonalaḥ /
āvasathya iti khyātastenāsau brahmavādibhiḥ //

14.111.20

tasmātpañca mahāyajñā vartante yasya dharmataḥ /
somamaṇḍalamadhyena gatistasya dvijanmanaḥ //

14.111.21

te ca saptarṣayaḥ siddhāḥ saṃyatendriyabuddhayaḥ /
gatā hyamarasāyujyaṃ te hyagnyarcanatatparāḥ //

14.111.22

apare cāvasathyaṃ ca pacanāgniṃ pracakṣate /
tasminpañca mahāyajñā vaiśvadevaśca vartate //

14.111.23

sthalīpākaṃ ca gārhaṃ ca sarve cāsminpratiṣṭhitāḥ /
gṛhyakarmavaho yasmāttasmādgṛhapatistu saḥ //

14.111.24

aupāsanaṃ cāvasathyaṃ sabhyaṃ pacanapāvakam /
āhurbrahmavidaḥ kecinmatametanmamāpi ca //

14.111.25

agnihotraprakāraṃ ca śṛṇu rājansamāhitaḥ /
trayāṇāṃ guṇanāmānāṃ vahnīnāmucyate mayā //

14.111.26

gṛhāṇāṃ hi patitvaṃ hi gṛhapatyamiti smṛtam /
gṛhapatyaṃ tu yasyāsīttattasmādgārhapatyatā //

14.111.27

yajamānaṃ tu yasmāttu dakṣiṇāṃ tu gatiṃ nayet /
dakṣiṇāgniṃ tamāhuste dakṣiṇāyatanaṃ dvijāḥ //

14.111.28

āhutiḥ sarvamākhyāti havyaṃ vai vahanaṃ smṛtam /
sarvahavyavaho vahnirgataścāhavanīyatām //

14.111.29

yaṃ cāksathyaṃ juhuyānmūlāgniṃ vidhivaddvijaḥ /
āvasathyaṃ tu taṃ cāgniṃ pacanāgniṃ pracakṣate //

14.111.30

teṣāṃ sa bhāgato vahniḥ sabhya ityabhidhīyate /
āvatathyastu yo vahniḥ prathamaḥ sa prajāpatiḥ //

14.111.31

brahmā ca gārhapatyo'gnistasminneva hi sobhavat /
dakṣiṇāgnistvayaṃ rudraḥ krodhātmā caṇḍa eva saḥ //

14.111.32

ahamāhavanīyo'gnirāhomādyasya vai mukhe /
sabhyo'gniḥ pañcamo yastu skanda eva narādhipa //

14.111.33

pṛthivī gārhapatyo'gnirantarikṣaṃ ca dakṣiṇaḥ /
svargamāhavanīyo'gnirevamagnitrayaṃ smṛtam //

14.111.34

vṛttaśca gārhapatyo'gniryasmādvṛttā ca medinī /
ardhacandrākṛtistaṃ vai dakṣiṇāgnistathā bhavet //

14.111.35

caturaśraṃ tataḥ svargaṃ nirmalaṃ tu nirāmayam /
tasmādāhavanīyo'gniścaturaśro bhavennṛpa //

14.111.36

juhuyādgārhapatyaṃ yo bhuvaṃ jayati sa dvijaḥ /
juhoti dakṣiṇaṃ yastu sa jayatyantarikṣakam //

14.111.37

pṛthivīmantarikṣaṃ ca divaṃ ṛṣigaṇaiḥ saha /
jayatyāhavanīyaṃ yo juhuyādbhaktimānnaraḥ //

14.111.38

ābhimukhyena homastu yasya yajñeṣu vartate /
tenāpyāhavanīyatvaṃ gato vahnirmahādyutiḥ //

14.111.39

āhomādagnihotreṣu yajñairvā yatra sarvaśaḥ /
yasmāttasmātpravartante tato hyāhavanīyatā //

14.111.40

yastvāvasathyaṃ juhuyānmūlāgniṃ vidhivaddvijaḥ /
sa tu saptarṣilokeṣu sapatnīkaḥ pramodate //

14.111.41

iṣṭo bhavati sarvāgneragnihotraṃ ca tadbhavet /
trāṇādvai yajamānasya hyagnihotramiti smṛtam //

14.111.42

hoijyeṣu viṣādo vai viṣādo duḥkhamucyate /
duḥkhaṃ tāpatrayaṃ proktaṃ tāpaṃ hi narakaṃ viduḥ //

14.111.43

ādhyātmikaṃ cādhidaivamādhibhautikameva ca /
etattāpatrayaṃ proktamātmavidbhirnarādhipa //

14.111.44

yasmādvai trāyate duḥkhādyajamānaṃ huto'nalaḥ /
tasmāttu vidhivatproktamagnihotramiti śrutau //

14.111.45

tadagnihotraṃ sṛṣṭaṃ vai brahmaṇā lokakartṛṇā /
vedāścāpyagnihotraṃ tu jajñire svayameva tu //

14.111.46

agnihotraphalā dārā dattabhuktaphalaṃ dhanam //
ratiputraphalā dārā dattabhuktaphalaṃ dhanam //

14.111.47

trivedamantrasaṃyogādagnihotraṃ pravartate /
ṛgyajuḥsāmabhiḥ puṇyaiḥ sthāpyate sūtrasaṃyutaiḥ //

14.111.48

vasante brāhmaṇasya syādādheyo'gnirnarādhipa /
vasanto brāhmaṇo jñeyo vedayoniḥ sa ucyate //

14.111.49

agnyādheyaṃ tu yenātha vasante kriyate'nagha /
tasya śrīrbahmavṛddhiśca brāhmaṇasya vivardhate //

14.111.50

kṣatriyasyāgnirādheyo grīṣme śreṣṭhaḥ sa vai nṛpa / yenādhānaṃ tu vai grīṣme kriyate tasya vardhate /
śrīḥ prajāḥka paśavaścaiva vittaṃ tejo balaṃ yaśaḥ //

14.111.51

śaradṛtau tu vaiśyasya hyādhānīyo hutāśanaḥ /
śaradrātraṃ svayaṃ vaiśyo vaiśyayoniḥ sa ucyate //

14.111.52

śaradyādhānamevaṃ vai kriyate yena pāṇḍava /
tasyāpi śrīḥ prajā'yuśca paśavo'rthaśca vardhate //

14.111.53

paśavaḥ sarva evaite tribhiḥ sarvairalaṅkṛtāḥ /
agnihotrā hyavartante taireva dhriyate jagat //

14.111.54

grāmyāraṇyāśca paśavo pṛkṣāścaiva tṛṇāni ca /
phalānyoṣadhayaścāpi agnihotrakṛte haviḥ //

14.111.55

rasāḥ snehāstathā gandhā ratnāni maṇayastathā /
kāñcanāni ca lohāni hyagnihotrakṛte'bhavan //

14.111.56

āyurvedo dhanurvedo mīmāṃsā nyāyavistaraḥ /
dharmaśāstraṃ ca tatsarvamagnihotrakṛte kṛtam //

14.111.57

chandaḥ śikṣā ca kalpaśca tathā vyākaraṇāni ca /
śāstraṃ jyotirniruktaṃ cāpyagnihotrakṛte kṛtam //

14.111.58

itihāsapurāṇaṃ ca gāthāścopaniṣattathā /
ātharvaṇāni karmāṇi cāgnihotrakṛte kṛtam //

14.111.59

yaccaitasyāṃ pṛthivyāṃ vai kiñcidasti carācaram /
tatsarvamagnihotrasya kṛte sṛṣṭaṃ svayambhuvā //

14.111.60

agnihotrasya darśasya pūrṇamāsasya cāpyatha /
yupeṣṭipaśubandhānāṃ somapānakriyāvatām //

14.111.61

tithinakṣatrayogānāṃ muhūrtakaraṇātmakam /
kālasya vedanārthaṃ tu jyotirjñānaṃ purā'nagha //

14.111.62

ṛgyajuḥ sāmamantrāṇāṃ ślokatatvārthacintanāt /
pratyāpattivikalpānāṃ chandojñānaṃ pralpitam //

14.111.63

varṇākṣarapadārthānāṃ sandhiliṅgaṃ prakīrtitam /
nāmadhātuvivekārthaṃ purā vyākaraṇaṃ smṛtam //

14.111.64

yūpavedyadhvarārthaṃ tu prokṣaṇaśravaṇāya tu /
yajñadaivatayogārthaṃ śikṣājñānaṃ prakalpitam //

14.111.65

yajñapātrapavitrārthaṃ dravyasambhāraṇāya ca /
sarvayajñavikalpāya purākalpaṃ prakalpitam //

14.111.66

nāmadhātuvikalpānāṃ tatvārthaniyamāya ca /
sarvavedaniruktānāṃ niruktamṛṣibhiḥ kṛtam //

14.111.67

vedyarthaṃ pṛthivī sṛṣṭā sambhārārtha tathaiva ca /
idhmārthamatha yūpārthaṃ brahmā cakre vanaspatim //

14.111.68

grāmyāraṇyāśca paśavo jāyante yajñakāraṇāt /
mantrāṇāṃ viniyogaṃ ca prokṣitaṃ śrapaṇaṃ tathā //

14.111.69

anuyājaprayājāśca marutāṃ śaṃsinastathā /
audgātraṃ caiva sāmnāṃ vai pratiprasthānameva ca //

14.111.70

viṣṇukramāṇāṃ kramaṇaṃ dakṣiṇāvabhṛthaṃ tathā /
trikāsamarcanaṃ caiva syāneṣūpahṛtaṃ tathā //

14.111.71

devatāgrahaṇaṃ mokṣaṃ haviṣāṃ śrapaṇaṃ tathā / nāvabuddhyanti ye viprā nindanti ca paśorvadham /
te yānti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ tamasā'vṛtam //

14.111.72

śatavarṣasahasrāṇi tatra sthitvā narādhamāḥ /
kṛmirbhirbhakṣyamāṇāśca tiṣṭheyuḥ pūyaśoṇite //

14.111.73

vṛkṣā yūpatvamicchanti paśutvaṃ paśavastathā /
tṛṇānīcchanti barhiṣṭvamoṣadhyaśca haviṣyatām / somatvaṃ ca latāḥ sarvā veditvaṃ ca vasundhara //

14.111.74

yasmātpaśutvamicchanti paśavaḥ svargalipsayā /
tasmātpaśuvadhe hiṃsā nāsti yajñeṣu pāṇḍava //

14.111.75

yūpāstanmantrasaṃskārairdarbhāśca paśavastathā /
yajamānena sahitāḥ svargaṃ yānti nareśvara //

14.111.76

yāvatkālaṃ hi yajvā vai svargaloke mahīyate /
tāvatkālaṃ pramodante paśavo hyadhvare hatāḥ //

14.111.77

ahiṃsā vaidikaṃ karma brahmakarmeti tatkṛtam / vedoktaṃ ye na kurvanti hiṃsābuddhyā kratūndvijāḥ /
sadyaḥ śūdratvāmāyānti pretya caṇḍālatāmapi //

14.111.78

gāvo yajñārthamutpannā dakṣiṇārthaṃ tathaiva ca /
suvarṇaṃ rajataṃ caiva pātrakrubhārthameva ca //

14.111.79

darbhāḥ saṃstaraṇārtaṃ tu rakṣasāṃ rakṣaṇāya ca /
pajanārthaṃ dvijāḥ sṛṣṭāstārakā divi devatāḥ //

14.111.80

kṣatriyā rakṣaṇārthaṃ tu vaiśyā vārtānimittataḥ /
śuśrūṣārthaṃ trayāṇāṃ vai śūdrāḥ sṛṣṭāḥ svayambhuvā //

14.111.81

evametajjagatsarvamagnihotrakṛte kṛtam /
nāvabudhyanti ye caiva narāstu tamasā vṛtāḥ //

14.111.82

te yānti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ nāma viśrutam /
rauravādviprayuktāstu kṛmiyoniṃ vrajanti te //

14.111.83

yathoktamagnihotrāṇāṃ śuśrūṣanti ca ye dvijāḥ /
tairdattaṃ sahutaṃ ceṣṭaṃ dattamadhyāpitaṃ bhavet //

14.111.84

evamiṣṭaṃ ca pūrtaṃ ca yadvipraiḥ kriyate nṛpa /
tatsarvaṃ samyagāhṛtya cāditye sthāpayāmyaham //

14.111.85

mayā sthāpitamāditye lokasya sukṛtaṃ hi tat /
dhārayedyatsahasrāṃśuḥ sukṛtaṃ hyagnihotriṇām //

14.111.86

yāvatkālaṃ tu tiṣṭhanti loke cāpyagnihotriṇaḥ /
tāvadeva hi puṇyena dīpyate raviṇā'mbare //

14.111.87

svarge svargaṃ gatānāṃ tu vīryādbhavati vīryavān / tatra te hyupabhuñjanti hyagnihotrasya tatphalam /
samānarūpā devānāṃ tiṣṭhantyābūtasamplavam //

14.111.88

vṛthā'gninā ca ye keciddahyante hyagnihotriṇaḥ /
na te'gnihotriṇāṃ loke mānasā'pi vrajanti te //

14.111.89

vīraghrāstu durācārā daridrāstu narādhamāḥ /
vikalā vyādhitāścāpi jāyante śūdrayoniṣu //

14.111.90

tasmādaproṣitairnityamagnihotraṃ dvijātibhiḥ /
hotavyaṃ vidhivadrājannūrdhvāmicchanti ye gatim //

14.111.91

ātmavannāvamantavyamagnihotraṃ yudhiṣṭira /
na tyājyaṃ kṣaṇimapyetadagnihotraṃ yudhiṣṭhira //

14.111.92

vṛddhatve'pyagnihotraṃ ye gṛhṇanti vidhivaddvijāḥ /
śūdrānnādviratā dāntāḥ saṃyatendriyabuddhayaḥ //

14.111.93

pañcayajñaparā nityaṃ lobhakrodhavivarjitāḥ /
dvikālamatithīṃścaiva pūjayanti ca bhaktitaḥ //

14.111.94

te'pi sūryodayaprakhyairvimānairvāyuvegibhiḥ /
mama loke pramodante dṛṣṭvā māṃ ca yudhiṣṭhira //

14.111.95

manvantaraṃ ca tatraikaṃ moditā dvijasattamāḥ /
iha mānuṣyake loke jāyante dvijasattamāḥ //

14.111.96

bālāhitāgrayo ye ca śūdrānnādviratāḥ sadā / krodhalobhavinirmuktāḥ prātassnānaparāyaṇāḥ /
yathoktamagnihotraṃ vai juhvate vijitendriyāḥ //

14.111.97

ātitheyāḥ sadā saumyā dvikālaṃ matparāyaṇāḥ /
te yāntyapunarāvṛttiṃ bhittvā cādityamaṇḍalam //

14.111.98

mama lokaṃ sapatnīkā yānaiḥ sūryodayaprabhaiḥ /
tatra bālārkasaṅkāśāḥ kāmagāḥ kāmarūpiṇaḥ //

14.111.99

aiśvaryaguṇasampannāḥ krīḍanti ca yathāsukham /
ityeṣāmāhitāgnīnāṃ vibhūtiḥ pāṇḍunandana //

14.111.100

śrutiṃ kecinnindamānāḥ śrutiṃ dūṣyantyabuddhayaḥ / pramāṇaṃ na ca kurvanti ye yāntīhāpi durgatim /

14.111.101

pramāṇamitihāsaṃ ca vedānkurvati ye dvijāḥ /
te yāntyamarasāyujyaṃ nityamāstikyabuddhayaḥ //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc