Mahabharata · Chapter 14.111
svabhaktasya hṛṣīkeśa dharmādharmamajānataḥ /
dharmaṃ puṇyatamaṃ deva pṛcchataḥ kathayasva me //
bhagavānuvāca /
yadetadagnihotraṃ vai sṛṣṭaṃ varṇatrayasya tu / mantravadyaddhutaṃ samyagvidhinā cāpyupāsitam /
āhitāgniṃ nayatyūrdhvaṃ sapatnīkaṃ sabāndhavam //
yudhiṣṭhira uvāca /
kathaṃ tadbrāhmaṇairdeva hotavyaṃ kṣatriyaiḥ katham /
vaiśyairvā devadeveśa kathaṃ vā suhutaṃ bhavet //
kasminkāle kataṃ kasya ādheyo'gniḥ surottama /
āhitasya kathaṃ vā'pi samyagācaraṇaṃ bhavet //
katyagnayaḥ kimātmānaḥ sthānaṃ kiṃ kasya vā vibho /
katarasminhute sthāne kaṃ vrajedāgnihotrikaḥ //
agnihotranimittaṃ ca kimutpannaṃ purā'nagha /
kathamevātha hūyante prīyante ca surāḥ katham //
vidhivanmantravatkṛtvā pūjitāstvagnayaḥ katham /
kāṃ gatiṃ vadatāṃśreṣṭha nayanti hyagnihotriṇaḥ //
durhutāścāpi bhagavannavijñātāstrayo'gnayaḥ /
kimāhitāgneḥ kurvanti duścīrṇā vā'pi keśava //
utsannāgnistu pāpātmā kāṃ yoniṃ deva gacchati / etatsarvaṃ samāsena bhaktyā hyupagatasya me /
vaktumarhasi sarvajña sarvādhikaṃ namostu te //
bhagavānuvāca /
śṛṇu rājanmahāpuṇyamidaṃ dharmāmṛtaṃ param /
yattu tārayate yuktānbrāhmaṇānagnihotriṇaḥ //
brhamitvenāsṛjaṃ lokānahamādau mahādyute /
sṛṣṭo'gnirmukhataḥ pūrvaṃ lokānāṃ hitakāmyayā //
yasmādagre sa bhūtānāṃ sarveṣāṃ nirmito mayā /
tasmādagnītyabhihitaḥ purāṇajñairmanīṣibhiḥ //
yasmāttu sarvakṛtyeṣu pūrvamasmai pradīyate /
āhutirdīpyamānāya tasmādagnīti kathyate //
yasmācca tu nayatyagrāṃ gatiṃ viprānsupūjitaḥ /
yasmācca nayanādrājandeveṣvagnīti kathyate //
tasmācca durhutaḥ soyamalaṃ bhakṣayituṃ kṣaṇāt /
yajamānaṃ naraśreṣṭha kravyādo'gnistataḥ smṛtaḥ //
sarvabhūtātmako rājandevānāmeṣa vai mukham /
prathamaṃ manmukhātsṛṣṭo lokārthe pacanaḥ prabhuḥ //
sṛṣṭamātro jagatsarvamattumaicchatpurā khalu /
tataḥ praśamitaḥ sognirūpāsyaiva mayā purā //
satatopāsanātsoyamaupāsana iti smṛtaḥ //
āhutiḥ sarvamākhyāti tasminvasati sonalaḥ /
āvasathya iti khyātastenāsau brahmavādibhiḥ //
tasmātpañca mahāyajñā vartante yasya dharmataḥ /
somamaṇḍalamadhyena gatistasya dvijanmanaḥ //
te ca saptarṣayaḥ siddhāḥ saṃyatendriyabuddhayaḥ /
gatā hyamarasāyujyaṃ te hyagnyarcanatatparāḥ //
apare cāvasathyaṃ ca pacanāgniṃ pracakṣate /
tasminpañca mahāyajñā vaiśvadevaśca vartate //
sthalīpākaṃ ca gārhaṃ ca sarve cāsminpratiṣṭhitāḥ /
gṛhyakarmavaho yasmāttasmādgṛhapatistu saḥ //
aupāsanaṃ cāvasathyaṃ sabhyaṃ pacanapāvakam /
āhurbrahmavidaḥ kecinmatametanmamāpi ca //
agnihotraprakāraṃ ca śṛṇu rājansamāhitaḥ /
trayāṇāṃ guṇanāmānāṃ vahnīnāmucyate mayā //
gṛhāṇāṃ hi patitvaṃ hi gṛhapatyamiti smṛtam /
gṛhapatyaṃ tu yasyāsīttattasmādgārhapatyatā //
yajamānaṃ tu yasmāttu dakṣiṇāṃ tu gatiṃ nayet /
dakṣiṇāgniṃ tamāhuste dakṣiṇāyatanaṃ dvijāḥ //
āhutiḥ sarvamākhyāti havyaṃ vai vahanaṃ smṛtam /
sarvahavyavaho vahnirgataścāhavanīyatām //
yaṃ cāksathyaṃ juhuyānmūlāgniṃ vidhivaddvijaḥ /
āvasathyaṃ tu taṃ cāgniṃ pacanāgniṃ pracakṣate //
teṣāṃ sa bhāgato vahniḥ sabhya ityabhidhīyate /
āvatathyastu yo vahniḥ prathamaḥ sa prajāpatiḥ //
brahmā ca gārhapatyo'gnistasminneva hi sobhavat /
dakṣiṇāgnistvayaṃ rudraḥ krodhātmā caṇḍa eva saḥ //
ahamāhavanīyo'gnirāhomādyasya vai mukhe /
sabhyo'gniḥ pañcamo yastu skanda eva narādhipa //
pṛthivī gārhapatyo'gnirantarikṣaṃ ca dakṣiṇaḥ /
svargamāhavanīyo'gnirevamagnitrayaṃ smṛtam //
vṛttaśca gārhapatyo'gniryasmādvṛttā ca medinī /
ardhacandrākṛtistaṃ vai dakṣiṇāgnistathā bhavet //
caturaśraṃ tataḥ svargaṃ nirmalaṃ tu nirāmayam /
tasmādāhavanīyo'gniścaturaśro bhavennṛpa //
juhuyādgārhapatyaṃ yo bhuvaṃ jayati sa dvijaḥ /
juhoti dakṣiṇaṃ yastu sa jayatyantarikṣakam //
pṛthivīmantarikṣaṃ ca divaṃ ṛṣigaṇaiḥ saha /
jayatyāhavanīyaṃ yo juhuyādbhaktimānnaraḥ //
ābhimukhyena homastu yasya yajñeṣu vartate /
tenāpyāhavanīyatvaṃ gato vahnirmahādyutiḥ //
āhomādagnihotreṣu yajñairvā yatra sarvaśaḥ /
yasmāttasmātpravartante tato hyāhavanīyatā //
yastvāvasathyaṃ juhuyānmūlāgniṃ vidhivaddvijaḥ /
sa tu saptarṣilokeṣu sapatnīkaḥ pramodate //
iṣṭo bhavati sarvāgneragnihotraṃ ca tadbhavet /
trāṇādvai yajamānasya hyagnihotramiti smṛtam //
hoijyeṣu viṣādo vai viṣādo duḥkhamucyate /
duḥkhaṃ tāpatrayaṃ proktaṃ tāpaṃ hi narakaṃ viduḥ //
ādhyātmikaṃ cādhidaivamādhibhautikameva ca /
etattāpatrayaṃ proktamātmavidbhirnarādhipa //
yasmādvai trāyate duḥkhādyajamānaṃ huto'nalaḥ /
tasmāttu vidhivatproktamagnihotramiti śrutau //
tadagnihotraṃ sṛṣṭaṃ vai brahmaṇā lokakartṛṇā /
vedāścāpyagnihotraṃ tu jajñire svayameva tu //
agnihotraphalā dārā dattabhuktaphalaṃ dhanam //
ratiputraphalā dārā dattabhuktaphalaṃ dhanam //
trivedamantrasaṃyogādagnihotraṃ pravartate /
ṛgyajuḥsāmabhiḥ puṇyaiḥ sthāpyate sūtrasaṃyutaiḥ //
vasante brāhmaṇasya syādādheyo'gnirnarādhipa /
vasanto brāhmaṇo jñeyo vedayoniḥ sa ucyate //
agnyādheyaṃ tu yenātha vasante kriyate'nagha /
tasya śrīrbahmavṛddhiśca brāhmaṇasya vivardhate //
kṣatriyasyāgnirādheyo grīṣme śreṣṭhaḥ sa vai nṛpa / yenādhānaṃ tu vai grīṣme kriyate tasya vardhate /
śrīḥ prajāḥka paśavaścaiva vittaṃ tejo balaṃ yaśaḥ //
śaradṛtau tu vaiśyasya hyādhānīyo hutāśanaḥ /
śaradrātraṃ svayaṃ vaiśyo vaiśyayoniḥ sa ucyate //
śaradyādhānamevaṃ vai kriyate yena pāṇḍava /
tasyāpi śrīḥ prajā'yuśca paśavo'rthaśca vardhate //
paśavaḥ sarva evaite tribhiḥ sarvairalaṅkṛtāḥ /
agnihotrā hyavartante taireva dhriyate jagat //
grāmyāraṇyāśca paśavo pṛkṣāścaiva tṛṇāni ca /
phalānyoṣadhayaścāpi agnihotrakṛte haviḥ //
rasāḥ snehāstathā gandhā ratnāni maṇayastathā /
kāñcanāni ca lohāni hyagnihotrakṛte'bhavan //
āyurvedo dhanurvedo mīmāṃsā nyāyavistaraḥ /
dharmaśāstraṃ ca tatsarvamagnihotrakṛte kṛtam //
chandaḥ śikṣā ca kalpaśca tathā vyākaraṇāni ca /
śāstraṃ jyotirniruktaṃ cāpyagnihotrakṛte kṛtam //
itihāsapurāṇaṃ ca gāthāścopaniṣattathā /
ātharvaṇāni karmāṇi cāgnihotrakṛte kṛtam //
yaccaitasyāṃ pṛthivyāṃ vai kiñcidasti carācaram /
tatsarvamagnihotrasya kṛte sṛṣṭaṃ svayambhuvā //
agnihotrasya darśasya pūrṇamāsasya cāpyatha /
yupeṣṭipaśubandhānāṃ somapānakriyāvatām //
tithinakṣatrayogānāṃ muhūrtakaraṇātmakam /
kālasya vedanārthaṃ tu jyotirjñānaṃ purā'nagha //
ṛgyajuḥ sāmamantrāṇāṃ ślokatatvārthacintanāt /
pratyāpattivikalpānāṃ chandojñānaṃ pralpitam //
varṇākṣarapadārthānāṃ sandhiliṅgaṃ prakīrtitam /
nāmadhātuvivekārthaṃ purā vyākaraṇaṃ smṛtam //
yūpavedyadhvarārthaṃ tu prokṣaṇaśravaṇāya tu /
yajñadaivatayogārthaṃ śikṣājñānaṃ prakalpitam //
yajñapātrapavitrārthaṃ dravyasambhāraṇāya ca /
sarvayajñavikalpāya purākalpaṃ prakalpitam //
nāmadhātuvikalpānāṃ tatvārthaniyamāya ca /
sarvavedaniruktānāṃ niruktamṛṣibhiḥ kṛtam //
vedyarthaṃ pṛthivī sṛṣṭā sambhārārtha tathaiva ca /
idhmārthamatha yūpārthaṃ brahmā cakre vanaspatim //
grāmyāraṇyāśca paśavo jāyante yajñakāraṇāt /
mantrāṇāṃ viniyogaṃ ca prokṣitaṃ śrapaṇaṃ tathā //
anuyājaprayājāśca marutāṃ śaṃsinastathā /
audgātraṃ caiva sāmnāṃ vai pratiprasthānameva ca //
viṣṇukramāṇāṃ kramaṇaṃ dakṣiṇāvabhṛthaṃ tathā /
trikāsamarcanaṃ caiva syāneṣūpahṛtaṃ tathā //
devatāgrahaṇaṃ mokṣaṃ haviṣāṃ śrapaṇaṃ tathā / nāvabuddhyanti ye viprā nindanti ca paśorvadham /
te yānti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ tamasā'vṛtam //
śatavarṣasahasrāṇi tatra sthitvā narādhamāḥ /
kṛmirbhirbhakṣyamāṇāśca tiṣṭheyuḥ pūyaśoṇite //
vṛkṣā yūpatvamicchanti paśutvaṃ paśavastathā /
tṛṇānīcchanti barhiṣṭvamoṣadhyaśca haviṣyatām / somatvaṃ ca latāḥ sarvā veditvaṃ ca vasundhara //
yasmātpaśutvamicchanti paśavaḥ svargalipsayā /
tasmātpaśuvadhe hiṃsā nāsti yajñeṣu pāṇḍava //
yūpāstanmantrasaṃskārairdarbhāśca paśavastathā /
yajamānena sahitāḥ svargaṃ yānti nareśvara //
yāvatkālaṃ hi yajvā vai svargaloke mahīyate /
tāvatkālaṃ pramodante paśavo hyadhvare hatāḥ //
ahiṃsā vaidikaṃ karma brahmakarmeti tatkṛtam / vedoktaṃ ye na kurvanti hiṃsābuddhyā kratūndvijāḥ /
sadyaḥ śūdratvāmāyānti pretya caṇḍālatāmapi //
gāvo yajñārthamutpannā dakṣiṇārthaṃ tathaiva ca /
suvarṇaṃ rajataṃ caiva pātrakrubhārthameva ca //
darbhāḥ saṃstaraṇārtaṃ tu rakṣasāṃ rakṣaṇāya ca /
pajanārthaṃ dvijāḥ sṛṣṭāstārakā divi devatāḥ //
kṣatriyā rakṣaṇārthaṃ tu vaiśyā vārtānimittataḥ /
śuśrūṣārthaṃ trayāṇāṃ vai śūdrāḥ sṛṣṭāḥ svayambhuvā //
evametajjagatsarvamagnihotrakṛte kṛtam /
nāvabudhyanti ye caiva narāstu tamasā vṛtāḥ //
te yānti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ nāma viśrutam /
rauravādviprayuktāstu kṛmiyoniṃ vrajanti te //
yathoktamagnihotrāṇāṃ śuśrūṣanti ca ye dvijāḥ /
tairdattaṃ sahutaṃ ceṣṭaṃ dattamadhyāpitaṃ bhavet //
evamiṣṭaṃ ca pūrtaṃ ca yadvipraiḥ kriyate nṛpa /
tatsarvaṃ samyagāhṛtya cāditye sthāpayāmyaham //
mayā sthāpitamāditye lokasya sukṛtaṃ hi tat /
dhārayedyatsahasrāṃśuḥ sukṛtaṃ hyagnihotriṇām //
yāvatkālaṃ tu tiṣṭhanti loke cāpyagnihotriṇaḥ /
tāvadeva hi puṇyena dīpyate raviṇā'mbare //
svarge svargaṃ gatānāṃ tu vīryādbhavati vīryavān / tatra te hyupabhuñjanti hyagnihotrasya tatphalam /
samānarūpā devānāṃ tiṣṭhantyābūtasamplavam //
vṛthā'gninā ca ye keciddahyante hyagnihotriṇaḥ /
na te'gnihotriṇāṃ loke mānasā'pi vrajanti te //
vīraghrāstu durācārā daridrāstu narādhamāḥ /
vikalā vyādhitāścāpi jāyante śūdrayoniṣu //
tasmādaproṣitairnityamagnihotraṃ dvijātibhiḥ /
hotavyaṃ vidhivadrājannūrdhvāmicchanti ye gatim //
ātmavannāvamantavyamagnihotraṃ yudhiṣṭira /
na tyājyaṃ kṣaṇimapyetadagnihotraṃ yudhiṣṭhira //
vṛddhatve'pyagnihotraṃ ye gṛhṇanti vidhivaddvijāḥ /
śūdrānnādviratā dāntāḥ saṃyatendriyabuddhayaḥ //
pañcayajñaparā nityaṃ lobhakrodhavivarjitāḥ /
dvikālamatithīṃścaiva pūjayanti ca bhaktitaḥ //
te'pi sūryodayaprakhyairvimānairvāyuvegibhiḥ /
mama loke pramodante dṛṣṭvā māṃ ca yudhiṣṭhira //
manvantaraṃ ca tatraikaṃ moditā dvijasattamāḥ /
iha mānuṣyake loke jāyante dvijasattamāḥ //
bālāhitāgrayo ye ca śūdrānnādviratāḥ sadā / krodhalobhavinirmuktāḥ prātassnānaparāyaṇāḥ /
yathoktamagnihotraṃ vai juhvate vijitendriyāḥ //
ātitheyāḥ sadā saumyā dvikālaṃ matparāyaṇāḥ /
te yāntyapunarāvṛttiṃ bhittvā cādityamaṇḍalam //
mama lokaṃ sapatnīkā yānaiḥ sūryodayaprabhaiḥ /
tatra bālārkasaṅkāśāḥ kāmagāḥ kāmarūpiṇaḥ //
aiśvaryaguṇasampannāḥ krīḍanti ca yathāsukham /
ityeṣāmāhitāgnīnāṃ vibhūtiḥ pāṇḍunandana //
śrutiṃ kecinnindamānāḥ śrutiṃ dūṣyantyabuddhayaḥ / pramāṇaṃ na ca kurvanti ye yāntīhāpi durgatim /
pramāṇamitihāsaṃ ca vedānkurvati ye dvijāḥ /
te yāntyamarasāyujyaṃ nityamāstikyabuddhayaḥ //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0