મહાભારત · અધ્યાય 14.111

સ્વભક્તસ્ય હૃષીકેશ ધર્માધર્મમજાનતઃ ।
ધર્મં પુણ્યતમં દેવ પૃચ્છતઃ કથયસ્વ મે ॥
ભગવાનુવાચ ।

યદેતદગ્નિહોત્રં વૈ સૃષ્ટં વર્ણત્રયસ્ય તુ । મન્ત્રવદ્યદ્ધુતં સમ્યગ્વિધિના ચાપ્યુપાસિતમ્ ।
આહિતાગ્નિં નયત્યૂર્ધ્વં સપત્નીકં સબાન્ધવમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કથં તદ્બ્રાહ્મણૈર્દેવ હોતવ્યં ક્ષત્રિયૈઃ કથમ્ ।
વૈશ્યૈર્વા દેવદેવેશ કથં વા સુહુતં ભવેત્ ॥

કસ્મિન્કાલે કતં કસ્ય આધેયોઽગ્નિઃ સુરોત્તમ ।
આહિતસ્ય કથં વાઽપિ સમ્યગાચરણં ભવેત્ ॥

કત્યગ્નયઃ કિમાત્માનઃ સ્થાનં કિં કસ્ય વા વિભો ।
કતરસ્મિન્હુતે સ્થાને કં વ્રજેદાગ્નિહોત્રિકઃ ॥

અગ્નિહોત્રનિમિત્તં ચ કિમુત્પન્નં પુરાઽનઘ ।
કથમેવાથ હૂયન્તે પ્રીયન્તે ચ સુરાઃ કથમ્ ॥

વિધિવન્મન્ત્રવત્કૃત્વા પૂજિતાસ્ત્વગ્નયઃ કથમ્ ।
કાં ગતિં વદતાંશ્રેષ્ઠ નયન્તિ હ્યગ્નિહોત્રિણઃ ॥

દુર્હુતાશ્ચાપિ ભગવન્નવિજ્ઞાતાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ ।
કિમાહિતાગ્નેઃ કુર્વન્તિ દુશ્ચીર્ણા વાઽપિ કેશવ ॥

ઉત્સન્નાગ્નિસ્તુ પાપાત્મા કાં યોનિં દેવ ગચ્છતિ । એતત્સર્વં સમાસેન ભક્ત્યા હ્યુપગતસ્ય મે ।
વક્તુમર્હસિ સર્વજ્ઞ સર્વાધિકં નમોસ્તુ તે ॥
ભગવાનુવાચ ।

શૃણુ રાજન્મહાપુણ્યમિદં ધર્મામૃતં પરમ્ ।
યત્તુ તારયતે યુક્તાન્બ્રાહ્મણાનગ્નિહોત્રિણઃ ॥

બ્ર્હમિત્વેનાસૃજં લોકાનહમાદૌ મહાદ્યુતે ।
સૃષ્ટોઽગ્નિર્મુખતઃ પૂર્વં લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

યસ્માદગ્રે સ ભૂતાનાં સર્વેષાં નિર્મિતો મયા ।
તસ્માદગ્નીત્યભિહિતઃ પુરાણજ્ઞૈર્મનીષિભિઃ ॥

યસ્માત્તુ સર્વકૃત્યેષુ પૂર્વમસ્મૈ પ્રદીયતે ।
આહુતિર્દીપ્યમાનાય તસ્માદગ્નીતિ કથ્યતે ॥

યસ્માચ્ચ તુ નયત્યગ્રાં ગતિં વિપ્રાન્સુપૂજિતઃ ।
યસ્માચ્ચ નયનાદ્રાજન્દેવેષ્વગ્નીતિ કથ્યતે ॥

તસ્માચ્ચ દુર્હુતઃ સોયમલં ભક્ષયિતું ક્ષણાત્ ।
યજમાનં નરશ્રેષ્ઠ ક્રવ્યાદોઽગ્નિસ્તતઃ સ્મૃતઃ ॥

સર્વભૂતાત્મકો રાજન્દેવાનામેષ વૈ મુખમ્ ।
પ્રથમં મન્મુખાત્સૃષ્ટો લોકાર્થે પચનઃ પ્રભુઃ ॥

સૃષ્ટમાત્રો જગત્સર્વમત્તુમૈચ્છત્પુરા ખલુ ।
તતઃ પ્રશમિતઃ સોગ્નિરૂપાસ્યૈવ મયા પુરા ॥

સતતોપાસનાત્સોયમૌપાસન ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

આહુતિઃ સર્વમાખ્યાતિ તસ્મિન્વસતિ સોનલઃ ।
આવસથ્ય ઇતિ ખ્યાતસ્તેનાસૌ બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥

તસ્માત્પઞ્ચ મહાયજ્ઞા વર્તન્તે યસ્ય ધર્મતઃ ।
સોમમણ્ડલમધ્યેન ગતિસ્તસ્ય દ્વિજન્મનઃ ॥

તે ચ સપ્તર્ષયઃ સિદ્ધાઃ સંયતેન્દ્રિયબુદ્ધયઃ ।
ગતા હ્યમરસાયુજ્યં તે હ્યગ્ન્યર્ચનતત્પરાઃ ॥

અપરે ચાવસથ્યં ચ પચનાગ્નિં પ્રચક્ષતે ।
તસ્મિન્પઞ્ચ મહાયજ્ઞા વૈશ્વદેવશ્ચ વર્તતે ॥

સ્થલીપાકં ચ ગાર્હં ચ સર્વે ચાસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
ગૃહ્યકર્મવહો યસ્માત્તસ્માદ્ગૃહપતિસ્તુ સઃ ॥

ઔપાસનં ચાવસથ્યં સભ્યં પચનપાવકમ્ ।
આહુર્બ્રહ્મવિદઃ કેચિન્મતમેતન્મમાપિ ચ ॥

અગ્નિહોત્રપ્રકારં ચ શૃણુ રાજન્સમાહિતઃ ।
ત્રયાણાં ગુણનામાનાં વહ્નીનામુચ્યતે મયા ॥

ગૃહાણાં હિ પતિત્વં હિ ગૃહપત્યમિતિ સ્મૃતમ્ ।
ગૃહપત્યં તુ યસ્યાસીત્તત્તસ્માદ્ગાર્હપત્યતા ॥

યજમાનં તુ યસ્માત્તુ દક્ષિણાં તુ ગતિં નયેત્ ।
દક્ષિણાગ્નિં તમાહુસ્તે દક્ષિણાયતનં દ્વિજાઃ ॥

આહુતિઃ સર્વમાખ્યાતિ હવ્યં વૈ વહનં સ્મૃતમ્ ।
સર્વહવ્યવહો વહ્નિર્ગતશ્ચાહવનીયતામ્ ॥

યં ચાક્સથ્યં જુહુયાન્મૂલાગ્નિં વિધિવદ્દ્વિજઃ ।
આવસથ્યં તુ તં ચાગ્નિં પચનાગ્નિં પ્રચક્ષતે ॥

તેષાં સ ભાગતો વહ્નિઃ સભ્ય ઇત્યભિધીયતે ।
આવતથ્યસ્તુ યો વહ્નિઃ પ્રથમઃ સ પ્રજાપતિઃ ॥

બ્રહ્મા ચ ગાર્હપત્યોઽગ્નિસ્તસ્મિન્નેવ હિ સોભવત્ ।
દક્ષિણાગ્નિસ્ત્વયં રુદ્રઃ ક્રોધાત્મા ચણ્ડ એવ સઃ ॥

અહમાહવનીયોઽગ્નિરાહોમાદ્યસ્ય વૈ મુખે ।
સભ્યોઽગ્નિઃ પઞ્ચમો યસ્તુ સ્કન્દ એવ નરાધિપ ॥

પૃથિવી ગાર્હપત્યોઽગ્નિરન્તરિક્ષં ચ દક્ષિણઃ ।
સ્વર્ગમાહવનીયોઽગ્નિરેવમગ્નિત્રયં સ્મૃતમ્ ॥

વૃત્તશ્ચ ગાર્હપત્યોઽગ્નિર્યસ્માદ્વૃત્તા ચ મેદિની ।
અર્ધચન્દ્રાકૃતિસ્તં વૈ દક્ષિણાગ્નિસ્તથા ભવેત્ ॥

ચતુરશ્રં તતઃ સ્વર્ગં નિર્મલં તુ નિરામયમ્ ।
તસ્માદાહવનીયોઽગ્નિશ્ચતુરશ્રો ભવેન્નૃપ ॥

જુહુયાદ્ગાર્હપત્યં યો ભુવં જયતિ સ દ્વિજઃ ।
જુહોતિ દક્ષિણં યસ્તુ સ જયત્યન્તરિક્ષકમ્ ॥

પૃથિવીમન્તરિક્ષં ચ દિવં ઋષિગણૈઃ સહ ।
જયત્યાહવનીયં યો જુહુયાદ્ભક્તિમાન્નરઃ ॥

આભિમુખ્યેન હોમસ્તુ યસ્ય યજ્ઞેષુ વર્તતે ।
તેનાપ્યાહવનીયત્વં ગતો વહ્નિર્મહાદ્યુતિઃ ॥

આહોમાદગ્નિહોત્રેષુ યજ્ઞૈર્વા યત્ર સર્વશઃ ।
યસ્માત્તસ્માત્પ્રવર્તન્તે તતો હ્યાહવનીયતા ॥

યસ્ત્વાવસથ્યં જુહુયાન્મૂલાગ્નિં વિધિવદ્દ્વિજઃ ।
સ તુ સપ્તર્ષિલોકેષુ સપત્નીકઃ પ્રમોદતે ॥

ઇષ્ટો ભવતિ સર્વાગ્નેરગ્નિહોત્રં ચ તદ્ભવેત્ ।
ત્રાણાદ્વૈ યજમાનસ્ય હ્યગ્નિહોત્રમિતિ સ્મૃતમ્ ॥

હોઇજ્યેષુ વિષાદો વૈ વિષાદો દુઃખમુચ્યતે ।
દુઃખં તાપત્રયં પ્રોક્તં તાપં હિ નરકં વિદુઃ ॥

આધ્યાત્મિકં ચાધિદૈવમાધિભૌતિકમેવ ચ ।
એતત્તાપત્રયં પ્રોક્તમાત્મવિદ્ભિર્નરાધિપ ॥

યસ્માદ્વૈ ત્રાયતે દુઃખાદ્યજમાનં હુતોઽનલઃ ।
તસ્માત્તુ વિધિવત્પ્રોક્તમગ્નિહોત્રમિતિ શ્રુતૌ ॥

તદગ્નિહોત્રં સૃષ્ટં વૈ બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા ।
વેદાશ્ચાપ્યગ્નિહોત્રં તુ જજ્ઞિરે સ્વયમેવ તુ ॥

અગ્નિહોત્રફલા દારા દત્તભુક્તફલં ધનમ્ ॥
રતિપુત્રફલા દારા દત્તભુક્તફલં ધનમ્ ॥

ત્રિવેદમન્ત્રસંયોગાદગ્નિહોત્રં પ્રવર્તતે ।
ઋગ્યજુઃસામભિઃ પુણ્યૈઃ સ્થાપ્યતે સૂત્રસંયુતૈઃ ॥

વસન્તે બ્રાહ્મણસ્ય સ્યાદાધેયોઽગ્નિર્નરાધિપ ।
વસન્તો બ્રાહ્મણો જ્ઞેયો વેદયોનિઃ સ ઉચ્યતે ॥

અગ્ન્યાધેયં તુ યેનાથ વસન્તે ક્રિયતેઽનઘ ।
તસ્ય શ્રીર્બહ્મવૃદ્ધિશ્ચ બ્રાહ્મણસ્ય વિવર્ધતે ॥

ક્ષત્રિયસ્યાગ્નિરાધેયો ગ્રીષ્મે શ્રેષ્ઠઃ સ વૈ નૃપ । યેનાધાનં તુ વૈ ગ્રીષ્મે ક્રિયતે તસ્ય વર્ધતે ।
શ્રીઃ પ્રજાઃક પશવશ્ચૈવ વિત્તં તેજો બલં યશઃ ॥

શરદૃતૌ તુ વૈશ્યસ્ય હ્યાધાનીયો હુતાશનઃ ।
શરદ્રાત્રં સ્વયં વૈશ્યો વૈશ્યયોનિઃ સ ઉચ્યતે ॥

શરદ્યાધાનમેવં વૈ ક્રિયતે યેન પાણ્ડવ ।
તસ્યાપિ શ્રીઃ પ્રજાઽયુશ્ચ પશવોઽર્થશ્ચ વર્ધતે ॥

પશવઃ સર્વ એવૈતે ત્રિભિઃ સર્વૈરલઙ્કૃતાઃ ।
અગ્નિહોત્રા હ્યવર્તન્તે તૈરેવ ધ્રિયતે જગત્ ॥

ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચ પશવો પૃક્ષાશ્ચૈવ તૃણાનિ ચ ।
ફલાન્યોષધયશ્ચાપિ અગ્નિહોત્રકૃતે હવિઃ ॥

રસાઃ સ્નેહાસ્તથા ગન્ધા રત્નાનિ મણયસ્તથા ।
કાઞ્ચનાનિ ચ લોહાનિ હ્યગ્નિહોત્રકૃતેઽભવન્ ॥

આયુર્વેદો ધનુર્વેદો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ ।
ધર્મશાસ્ત્રં ચ તત્સર્વમગ્નિહોત્રકૃતે કૃતમ્ ॥

છન્દઃ શિક્ષા ચ કલ્પશ્ચ તથા વ્યાકરણાનિ ચ ।
શાસ્ત્રં જ્યોતિર્નિરુક્તં ચાપ્યગ્નિહોત્રકૃતે કૃતમ્ ॥

ઇતિહાસપુરાણં ચ ગાથાશ્ચોપનિષત્તથા ।
આથર્વણાનિ કર્માણિ ચાગ્નિહોત્રકૃતે કૃતમ્ ॥

યચ્ચૈતસ્યાં પૃથિવ્યાં વૈ કિઞ્ચિદસ્તિ ચરાચરમ્ ।
તત્સર્વમગ્નિહોત્રસ્ય કૃતે સૃષ્ટં સ્વયમ્ભુવા ॥

અગ્નિહોત્રસ્ય દર્શસ્ય પૂર્ણમાસસ્ય ચાપ્યથ ।
યુપેષ્ટિપશુબન્ધાનાં સોમપાનક્રિયાવતામ્ ॥

તિથિનક્ષત્રયોગાનાં મુહૂર્તકરણાત્મકમ્ ।
કાલસ્ય વેદનાર્થં તુ જ્યોતિર્જ્ઞાનં પુરાઽનઘ ॥

ઋગ્યજુઃ સામમન્ત્રાણાં શ્લોકતત્વાર્થચિન્તનાત્ ।
પ્રત્યાપત્તિવિકલ્પાનાં છન્દોજ્ઞાનં પ્રલ્પિતમ્ ॥

વર્ણાક્ષરપદાર્થાનાં સન્ધિલિઙ્ગં પ્રકીર્તિતમ્ ।
નામધાતુવિવેકાર્થં પુરા વ્યાકરણં સ્મૃતમ્ ॥

યૂપવેદ્યધ્વરાર્થં તુ પ્રોક્ષણશ્રવણાય તુ ।
યજ્ઞદૈવતયોગાર્થં શિક્ષાજ્ઞાનં પ્રકલ્પિતમ્ ॥

યજ્ઞપાત્રપવિત્રાર્થં દ્રવ્યસમ્ભારણાય ચ ।
સર્વયજ્ઞવિકલ્પાય પુરાકલ્પં પ્રકલ્પિતમ્ ॥

નામધાતુવિકલ્પાનાં તત્વાર્થનિયમાય ચ ।
સર્વવેદનિરુક્તાનાં નિરુક્તમૃષિભિઃ કૃતમ્ ॥

વેદ્યર્થં પૃથિવી સૃષ્ટા સમ્ભારાર્થ તથૈવ ચ ।
ઇધ્માર્થમથ યૂપાર્થં બ્રહ્મા ચક્રે વનસ્પતિમ્ ॥

ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચ પશવો જાયન્તે યજ્ઞકારણાત્ ।
મન્ત્રાણાં વિનિયોગં ચ પ્રોક્ષિતં શ્રપણં તથા ॥

અનુયાજપ્રયાજાશ્ચ મરુતાં શંસિનસ્તથા ।
ઔદ્ગાત્રં ચૈવ સામ્નાં વૈ પ્રતિપ્રસ્થાનમેવ ચ ॥

વિષ્ણુક્રમાણાં ક્રમણં દક્ષિણાવભૃથં તથા ।
ત્રિકાસમર્ચનં ચૈવ સ્યાનેષૂપહૃતં તથા ॥

દેવતાગ્રહણં મોક્ષં હવિષાં શ્રપણં તથા । નાવબુદ્ધ્યન્તિ યે વિપ્રા નિન્દન્તિ ચ પશોર્વધમ્ ।
તે યાન્તિ નરકં ઘોરં રૌરવં તમસાઽવૃતમ્ ॥

શતવર્ષસહસ્રાણિ તત્ર સ્થિત્વા નરાધમાઃ ।
કૃમિર્ભિર્ભક્ષ્યમાણાશ્ચ તિષ્ઠેયુઃ પૂયશોણિતે ॥

વૃક્ષા યૂપત્વમિચ્છન્તિ પશુત્વં પશવસ્તથા ।
તૃણાનીચ્છન્તિ બર્હિષ્ટ્વમોષધ્યશ્ચ હવિષ્યતામ્ । સોમત્વં ચ લતાઃ સર્વા વેદિત્વં ચ વસુન્ધર ॥

યસ્માત્પશુત્વમિચ્છન્તિ પશવઃ સ્વર્ગલિપ્સયા ।
તસ્માત્પશુવધે હિંસા નાસ્તિ યજ્ઞેષુ પાણ્ડવ ॥

યૂપાસ્તન્મન્ત્રસંસ્કારૈર્દર્ભાશ્ચ પશવસ્તથા ।
યજમાનેન સહિતાઃ સ્વર્ગં યાન્તિ નરેશ્વર ॥

યાવત્કાલં હિ યજ્વા વૈ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ।
તાવત્કાલં પ્રમોદન્તે પશવો હ્યધ્વરે હતાઃ ॥

અહિંસા વૈદિકં કર્મ બ્રહ્મકર્મેતિ તત્કૃતમ્ । વેદોક્તં યે ન કુર્વન્તિ હિંસાબુદ્ધ્યા ક્રતૂન્દ્વિજાઃ ।
સદ્યઃ શૂદ્રત્વામાયાન્તિ પ્રેત્ય ચણ્ડાલતામપિ ॥

ગાવો યજ્ઞાર્થમુત્પન્ના દક્ષિણાર્થં તથૈવ ચ ।
સુવર્ણં રજતં ચૈવ પાત્રક્રુભાર્થમેવ ચ ॥

દર્ભાઃ સંસ્તરણાર્તં તુ રક્ષસાં રક્ષણાય ચ ।
પજનાર્થં દ્વિજાઃ સૃષ્ટાસ્તારકા દિવિ દેવતાઃ ॥

ક્ષત્રિયા રક્ષણાર્થં તુ વૈશ્યા વાર્તાનિમિત્તતઃ ।
શુશ્રૂષાર્થં ત્રયાણાં વૈ શૂદ્રાઃ સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા ॥

એવમેતજ્જગત્સર્વમગ્નિહોત્રકૃતે કૃતમ્ ।
નાવબુધ્યન્તિ યે ચૈવ નરાસ્તુ તમસા વૃતાઃ ॥

તે યાન્તિ નરકં ઘોરં રૌરવં નામ વિશ્રુતમ્ ।
રૌરવાદ્વિપ્રયુક્તાસ્તુ કૃમિયોનિં વ્રજન્તિ તે ॥

યથોક્તમગ્નિહોત્રાણાં શુશ્રૂષન્તિ ચ યે દ્વિજાઃ ।
તૈર્દત્તં સહુતં ચેષ્ટં દત્તમધ્યાપિતં ભવેત્ ॥

એવમિષ્ટં ચ પૂર્તં ચ યદ્વિપ્રૈઃ ક્રિયતે નૃપ ।
તત્સર્વં સમ્યગાહૃત્ય ચાદિત્યે સ્થાપયામ્યહમ્ ॥

મયા સ્થાપિતમાદિત્યે લોકસ્ય સુકૃતં હિ તત્ ।
ધારયેદ્યત્સહસ્રાંશુઃ સુકૃતં હ્યગ્નિહોત્રિણામ્ ॥

યાવત્કાલં તુ તિષ્ઠન્તિ લોકે ચાપ્યગ્નિહોત્રિણઃ ।
તાવદેવ હિ પુણ્યેન દીપ્યતે રવિણાઽમ્બરે ॥

સ્વર્ગે સ્વર્ગં ગતાનાં તુ વીર્યાદ્ભવતિ વીર્યવાન્ । તત્ર તે હ્યુપભુઞ્જન્તિ હ્યગ્નિહોત્રસ્ય તત્ફલમ્ ।
સમાનરૂપા દેવાનાં તિષ્ઠન્ત્યાબૂતસમ્પ્લવમ્ ॥

વૃથાઽગ્નિના ચ યે કેચિદ્દહ્યન્તે હ્યગ્નિહોત્રિણઃ ।
ન તેઽગ્નિહોત્રિણાં લોકે માનસાઽપિ વ્રજન્તિ તે ॥

વીરઘ્રાસ્તુ દુરાચારા દરિદ્રાસ્તુ નરાધમાઃ ।
વિકલા વ્યાધિતાશ્ચાપિ જાયન્તે શૂદ્રયોનિષુ ॥

તસ્માદપ્રોષિતૈર્નિત્યમગ્નિહોત્રં દ્વિજાતિભિઃ ।
હોતવ્યં વિધિવદ્રાજન્નૂર્ધ્વામિચ્છન્તિ યે ગતિમ્ ॥

આત્મવન્નાવમન્તવ્યમગ્નિહોત્રં યુધિષ્ટિર ।
ન ત્યાજ્યં ક્ષણિમપ્યેતદગ્નિહોત્રં યુધિષ્ઠિર ॥

વૃદ્ધત્વેઽપ્યગ્નિહોત્રં યે ગૃહ્ણન્તિ વિધિવદ્દ્વિજાઃ ।
શૂદ્રાન્નાદ્વિરતા દાન્તાઃ સંયતેન્દ્રિયબુદ્ધયઃ ॥

પઞ્ચયજ્ઞપરા નિત્યં લોભક્રોધવિવર્જિતાઃ ।
દ્વિકાલમતિથીંશ્ચૈવ પૂજયન્તિ ચ ભક્તિતઃ ॥

તેઽપિ સૂર્યોદયપ્રખ્યૈર્વિમાનૈર્વાયુવેગિભિઃ ।
મમ લોકે પ્રમોદન્તે દૃષ્ટ્વા માં ચ યુધિષ્ઠિર ॥

મન્વન્તરં ચ તત્રૈકં મોદિતા દ્વિજસત્તમાઃ ।
ઇહ માનુષ્યકે લોકે જાયન્તે દ્વિજસત્તમાઃ ॥

બાલાહિતાગ્રયો યે ચ શૂદ્રાન્નાદ્વિરતાઃ સદા । ક્રોધલોભવિનિર્મુક્તાઃ પ્રાતસ્સ્નાનપરાયણાઃ ।
યથોક્તમગ્નિહોત્રં વૈ જુહ્વતે વિજિતેન્દ્રિયાઃ ॥

આતિથેયાઃ સદા સૌમ્યા દ્વિકાલં મત્પરાયણાઃ ।
તે યાન્ત્યપુનરાવૃત્તિં ભિત્ત્વા ચાદિત્યમણ્ડલમ્ ॥

મમ લોકં સપત્નીકા યાનૈઃ સૂર્યોદયપ્રભૈઃ ।
તત્ર બાલાર્કસઙ્કાશાઃ કામગાઃ કામરૂપિણઃ ॥

ઐશ્વર્યગુણસમ્પન્નાઃ ક્રીડન્તિ ચ યથાસુખમ્ ।
ઇત્યેષામાહિતાગ્નીનાં વિભૂતિઃ પાણ્ડુનન્દન ॥

શ્રુતિં કેચિન્નિન્દમાનાઃ શ્રુતિં દૂષ્યન્ત્યબુદ્ધયઃ । પ્રમાણં ન ચ કુર્વન્તિ યે યાન્તીહાપિ દુર્ગતિમ્ ।

પ્રમાણમિતિહાસં ચ વેદાન્કુર્વતિ યે દ્વિજાઃ ।
તે યાન્ત્યમરસાયુજ્યં નિત્યમાસ્તિક્યબુદ્ધયઃ ॥