Mahabharata · Chapter 14.110

samuccayaṃ ca dharmāṇāṃ bhojyābhojyaṃ tathaiva ca /
śrutaṃ mayā tvatprasādādāpaddharmaṃ bravīhi me //
bhagavānuvāca /

durbhikṣe rāṣṭrasambādhe'pyāśauce mṛtasūtake /
dharmakāle'dhvani tathā niyamo yena lupyate //

dūrādhvagamanātkhinno dvijālābhe'tha śūdrataḥ /
akṛtannaṃ tu yatkiñcidgṛhṇīyādātmavṛttaye //

āturo duḥkhito vā'pi tathā'rto vā bubhukṣitaḥ /
bhuñjannavidhinā vipraḥ prāyaścittīyate na ca //

nimantritastu yo vipro vidivaddhavyakavyayoḥ /
māṃsādīnyapi bhuñjānaḥ prāyaścittīyate na ca //

aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ ghṛtaṃ payaḥ /
havirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadham //

aśakto vidhivatkartuṃ prāyaścittāni yo naraḥ /
viduṣāṃ vacanenāpi dānenāpi viśuddhyati //

anṛtāvṛtukāle vā divā rātrau tathā'pi vā /
proṣitastu striyaṃ gacchetprāyaścittīyate na ca //
yudhiṣṭhira uvāca /

praśasyāḥ kīdṛśā viprā nindyāścāpi sureśvara /
aṣṭakāyāśca kaḥ kālastanme kathaya suvrata //
bhagavānuvāca /

satyasandhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā sthānādvepati bhāskaraḥ /
eṣa me maṇḍalaṃ bhittvā yāti brahma sanātanam //

kulīnaḥ karmakṛdvaidyastathā cāpyānṛśaṃsyavān /
śrīmānṛjauḥ satyavādī pātraṃ sarva ime dvijāḥ //

ete cāgrāsanasthāste bhuñjānāḥ prathamaṃ dvijāḥ /
tasyāṃ paṅktyāṃ tu ye vānye tānpunatyeva darśanāt //

madbhaktā ye dvijaśreṣṭhā madbhaktā matparāyaṇāḥ /
tānpaṅktipāvanānviddhi pūjyāṃścaiva viśeṣataḥ //

nindyāñśṛṇu dvijānrājannapi vā vedapāragān /
brāhmaṇacchadmanā loke carataḥ pāpakāriṇaḥ //

anagniranadhīyānaḥ pratigraharucistu yaḥ /
yatastatastu bhuñjānastaṃ vidyādbrahmadūṣakam //

mṛtasūtakapuṣṭāṅgo yaśca śūdrānnabhugdvijaḥ /
ahaṃ cāpi na jānāmi gatiṃ tasya narādhipa //

śūdrānnarasapuṣṭāṅgo'pyadhīyāno hi nityaśaḥ /
japato juhvato vā'pi gatirūrdhvaṃ na vidyate //

āhitāgniśca yo vipraḥ śūdrānnānna nivartate /
pañca tasya praṇaśyanti ātmā brahma trayo'gnayaḥ //

śūdrapreṣaṇakartuśca brāhmaṇasya viśeṣataḥ /
bhūmāvannaṃ pradātavyaṃ śvasṛgālasamo hi saḥ //

pretabhūtaṃ tu yaḥ śūdraṃ brāhmamo jñānadurbalaḥ //
anugacchennīyamānaṃ trirātramaśucirbhavet //

trirātre tu tataḥ pūrṇe nadīṃ gatvā samudragām /
prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśuddhyati //

anāthaṃ brāhmaṇaṃ pretaṃ ye vahanti dvijottamāḥ /
padepade'śvamedhasya phalaṃ te prāpnuvanti hi //

na teṣāmaśubhaṃ kiñcitpāpaṃ vā śubhakarmaṇām /
jalāvagāhanādeva sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate //

śūdraveśmani vipreṇi kṣīraṃ vā yadi vā dadhi /
nivṛttena na bhoktavyaṃ viddhi śūdrānnameva tata //

viprāṇāṃ bhoktukāmānāmatyantaṃ cānnakāṅkṣiṇām /
yo vighnaṃ kurute martyastato nānyosti pāpakṛt //

sarve ca vedāḥ sahaṣaṅbhiraṅgaiḥ sāṅkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma /
naitāni sarvāṇi gatirbhavanti śīlavyapetasya nṛpa dvijasya //

grahoparāge viṣuve'yanānte pitrye maghāsu svasute ca jāte /
gayeṣu piṇḍeṣu ca pāṇḍuputra dattaṃ bhavenniṣkasahasratulyam //

vaiśākhamāsasya tu yā tṛtīyā- navadyā'sau kārtikaśuklapakṣe /
nabhasyamāsasya ca kṛṣṇapakṣe trayodaśī pañcadaśī na māghe //

upaplave candramaso raveśca śrāddhasya kālo hyayanadvaye ca /
pānīyamapyatri tilairvimiśraṃ dadyātpitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ /
śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāsahasraṃ rahasyametatpitaro vadanti //

yastvekapaṅktyāṃ viṣamaṃ dadāti snehādbhayādvā yadi vā'rthahetoḥ /
krūraṃ durācāramanātmavantaṃ brahmaghnamenaṃ kavayo vadanti //

dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi nityaṃ ramante paralokamūḍhāḥ /
teṣāmayaṃ śatruvaraghnaloko nānyatsukhaṃ dehasukhe ratānām //

ye caiva muktāstapasi prayuktāḥ svādhyāyaśīlā jarayanti deham /
jitendriyā bhūtahite niviṣṭa- steṣāmasau cāpi paraśca lokaḥ //

ye caiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante /
na cāpi gacchanti sukhāni bhogāṃ- steṣāmayanka cāpi paraśca nāsti //
yudhiṣṭhira uvāca /

nārāyaṇa purāṇeśa lokāvāsa namostu te /
śrotumicchāmi kārtsnyena dharmasārasamuccayam //
bhagavānuvāca /

dharmasāraṃ mahāprājñi manunā proktamāditaḥ /
pravakṣyāmi manuproktaṃ paurāṇāṃ śrutisaṃhitam //

agnicitkapilā satrī rājā bhikṣurmahodadhiḥ /
dṛṣṭamātrātpunatyete tasmātpaśyeta tānsadā //

gaurakasyaiva dātavyā na bahūnāṃ yudhiṣṭhira /
sā gaurvikrayamāpannā dahatyāsaptamaṃ kulam //

bahūnāṃ na pradātavyā gaurvastraṃ śayanaṃ striyaḥ /
tādṛgbhūtaṃ tu taddānaṃ dātāraṃ nopatiṣṭhati //

ākramya brāhmaṇairbhuktamanāryāṇāṃ ca veśmani /
gobhiśca puṇyaṃ tatteṣāṃ rājasūyādviśiṣyate //

mā dadātviti yo brūyādbrāhmaṇeṣu ca goṣu ca /
tiryagyoniśataṃ gatvā caṇḍāleṣūpajāyate //

brāhmaṇasvaṃ ca yaddaivaṃ daridrasyaiva yaddhanam /
guroścāpi hṛtaṃ rājansvargasthānapi pātayet //

dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ /
dvitāyaṃ dharmaśāstrāṇi tṛtīyaṃ lokasangrahaḥ //

āsamudrācca yatpūrvādāsamudrācca paścimāt /
himādrivindhyayormadhyamāryāvartaṃ pracakṣate //

sarāvatīdṛṣadvatyordevanadyoryadantaram /
taddevanirmitaṃ deśaṃ brahmavartaṃ pracakṣate //

yasmindeśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ /
varṇānāṃ sāntarālānāṃ sa sadācāra ucyate //

kurukṣetraṃ ca matsyāśca pāñcālāḥ śūrasenayaḥ /
ete brahmarṣideśāstu brahmāvartādanantarāḥ //

etaddeśaprasūtasya sakāśādagrajanmanaḥ /
svaṃ cāritraṃ ca gṛhṇīyuḥ pṛthivyāṃ sarvamānavāḥ //

himavadvindhyayormadhyaṃ yatprāgviśasanādapi /
pratyageva prayāgāttu madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ //

kṛṣṇasārastu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ /
sa jñeyo yājñiko deśo mlecchadeśastataḥ param //

etānvijñāya deśāṃstu saṃśrayerandvijātayaḥ /
śūdrastu yasminkasminvā nivasedvṛttikarśitaḥ //

ācāraḥ prathamo dharmo hyahiṃsā satyameva ca /
dānaṃ caiva yathāśakti niyamāśca yamaiḥ saha //

vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyairniṣekādirdvijanmanām /
kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ceha ca //

garbhahomairjātakarmanāmacaulopanāyanaiḥ / svādhyāyaistadvrataiścaiva vivāhasnātakavrataiḥ /
mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ //

dharmorthau yadi na syātāṃ śuśruṣā vā'pi tadvidhā /
vidyā tasminnavaptavyā śubhaṃ bījamivoṣare //

laukikaṃ vaidikaṃ vā'pi tathā'dhyātmikameva vā /
yasmājjñānamidaṃ prāptaṃ taṃ pūrvamabhivādayet //

savyena savyaṃ sangṛhya dakṣiṇena tu dakṣiṇam /
na kuryādekahastena guroḥ pādābhivādanam //

niṣekādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi /
adhyāpayati caivenaṃ sa vipro gururucyate //

kṛtvopanayanaṃ vedānyodhyāpayati nityaśaḥ /
sakalpānsarahasyāṃśca sa copādhyāya ucyate //

sāṅgāṃśca vedānadhyāpya śikṣayitvā vratāni ca /
vivṛṇoti ca mantrārthānācāryaḥ sobhidhīyate //

upādhyāyāddaśācārya ācāryāṇāṃ śataṃ pitā /
pituḥ śataguṇaṃ mātā gauraveṇātiricyate //

eteṣāmapi sarveṣāṃ garīyānjñānado guruḥ /
guroḥ parataraṃ kiñcinna bhūtaṃ na bhaviṣyati //

tasmātteṣāṃ vaśe tiṣṭhicchuśrūṣāparamo bhavet /
avamānāddhi teṣāṃ tu narakaṃ syānna saṃśayaḥ //

hīnāṅgānatiriktāṅgānvidyāhīnānvayodhikān /
rūpadraviṇahīnāṃśca jātihīnāṃsca nākṣipet //

śapatā yatkṛtaṃ puṇyaṃ śapyamānaṃ tu gacchati /
śapyamānasya yatpāpaṃ śapantamanugacchati //

nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam /
dveṣaṃ ḍambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaṃ taikṣṇyaṃ vivarjayet //