Mahabharata · Chapter 13.79

yanmūlaṃ sarvadharmāṇāṃ prajanasya gṛhasya ca /
pitṛdevātithīnāṃ ca tanme brūhi pitāmaha //

ayaṃ hi sarvadharmāṇāṃ dharmaścintyatamo mataḥ /
kīdṛśāya pradeyā syātkanyeti vasudhādhipa //
bhīṣma uvāca /

śīlavṛtte samājñāya vidyāṃ yoniṃ ca karma ca / adbhireva pradātavyā kanyā guṇavate bhavet /
brāhmaṇānāṃ satāmeṣa nityaṃ dharmo yudhiṣṭhira //

āvāhyamāvahedevaṃ yo dadyādanukūlataḥ / śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ //

ātmābhipretamutsṛjya kanyābhipreta eṣa yaḥ / abhipretā ca yā yasya tasmai deyā yudhiṣṭhira /
gāndharvamiti taṃ dharmaṃ prāhurvedavido janāḥ //

dhanena bahudhā krītvā sampralobhya ca bāndhavān /
asurāṇāṃ nṛpaitaṃ vai dharmamāhurmanīṣiṇaḥ //

hatvā chittvā ca śīrṣāṇi rudatāṃ rudatīṃ gṛhāt /
prasahya haraṇaṃ tāta rākṣaso vidhirucyate //

susāṃ mattāṃ pramattāṃ vā raho rātrau ca gacchati /
sa pāpiṣṭho vivāhānāṃ paiśācaḥ kathito'dhamaḥ //

pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāvadharmyau yudhiṣṭhira /
paiśācaścāsuraścaiva na kartavyau kathañcana //

brāhmaḥ kṣātro'tha gāndharva ete dharmyā nararṣabha /
pṛthagvā yadi vā miśrāḥ kartavyā nātra saṃśayaḥ //

tistro bhāryā brāhmaṇasya dve bhārye kṣatriyasya tu /
vaiśyaḥ svajātyāṃ vindeta tāsvapatyaṃ hitāya hi //

dvijasya brāhmṇī śreṣṭhā kṣatriyā kṣatriyasya tu /
ratyarthamapi śūdrā syānnetyāhurapare janāḥ //

apatyajanma śūdrāyāṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ /
śūdrāyāṃ janayavinpraḥ prāyaścittī vidhīyate //

nātibālāṃ vahantyante anityatvātprajārthinaḥ /
vahanti karmiṇastasyāmantaḥ śuddhivyapekṣayā //

aparānvayasambhūtāṃ saṃsvapnādivivarjitām /
kāmo yasyāṃ niṣiddhaśca kecidicchanti cāpadi //

triṃśadvarṣo daśavarṣāṃ bhāryāṃ vindeta nagnikām /
ekaviṃśativarṣo vā saptavarṣāmavāpnuyāt //

yasyāstu na bhavedbhātā pitā vā bharatarṣabha /
nopayaccheta tāṃ jātu putrikādharmiṇī hi sā //

trīṇi varṣāṇyudīkṣeta kanyā ṛtumatī satī /
caturthe'tvatha samprāpte svayaṃ bhartāramarjayet //

prajā na hīyate tasyā ratiśca bharatarṣabha /
ato'nyathā vartamānā bhavedvācyā prajāpateḥ //

asapiṇḍā ca yā māturasagotrā ca yā pituḥ /
ityetāmupayaccheta taṃ dharmaṃ manurabravīt //
yudhiṣṭhira uvāca /

śulkamanyena dattaṃ syāddadānītyāha cāparaḥ /
balādanyaḥ prabhāṣeta dhanamanyaḥ pradarśayet //

pāṇigrahīttā cānyaḥ syātkasya bhāryā pitāmaha /
tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān //
bhīṣma uvāca /

yatkiñcitkarma mānuṣyaṃ saṃsthānāya pradṛśyate /
mantravanmantritaṃ tasya mṛṣāvādastu pātakaḥ //

bhāryāpatyṛtvigācāryāḥ śiṣyopādhyāya eva ca /
mṛṣokte daṇḍamarhanti netyāhurapare janāḥ //

nahyakāmena saṃvādaṃ manurevaṃ praśaṃsati /
ayaśasyamadharmyaṃ ca yanmṛṣā dharmagopanam //

naikānto doṣa ekasmiṃstadā kenopapadyate /
dharmato yāṃ prayacchanti yāṃ ca krīṇanti bhārata //

bandhubhiḥ samanujñāte mantrahomau prayojayet /
tathā sidhyanti te mantrā nādattāyāḥ kathañcana //

yastvatra manitrasamayo bhāryāpatyormithaḥ kṛtaḥ /
tamevāhurgarīyāṃsaṃ yaścāsau jñātibhiḥ kṛtaḥ //

devadattāṃ patirbhāryāṃ vetti dharmasya śāsanāt /
sa daivīṃ mānuṣīṃ vācamanṛtāṃ paryudasyati //
yudhiṣṭhira uvāca /

kanyāyāṃ prāptasulkāyāṃ jyāyāṃścedāvrajedvaraḥ /
dharmakāmārthasampanno vācyamatrānṛtaṃ na vā //

tasminnubhayato doṣe kurvañśreyaḥ samācaret /
ayaṃ naḥ sarvadharmāṇāṃ dharmaścintyatamo mataḥ //

tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān /
tadetatsarvamācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatām //
bhīṣma uvāca /

naiva niṣṭhākaraṃ śulkaṃ jñātvā'sīttena nānṛtam / na hi śulkaparāḥ santaḥ kanyāṃ dadati karhicit /
anyairguṇairupetaṃ tu śulkaṃ yācanti bāndhavāḥ //

alaṅkṛtvā vahasveti yo dadyādanukūlataḥ / yacca tāṃ ca dadatyevaṃ na śulkaṃ vikrayo na saḥ /
pratigṛhya bhaveddemeva dharmaḥ sanātanaḥ //

dāsyāmi bhavate kanyāmiti pūrvaṃ nabhāṣitam /
ye cāhurye ca nāhurye ye cāvaśyaṃ vadantyuta //

tasmādāgrahaṇātpāṇeryācayanti parasparam /
kanyāvaraḥ purā datto marudbhiriti naḥ śrutam //

nāniṣṭāya pradātavyā kanyā ityṛṣicoditam /
tanmūlaṃ kāmamūlasya prajanasyeti me matiḥ //

samīkṣya ca bahūndoṣānsaṃvāsādviddhi pāṇayoḥ /
yathā niṣṭhākaraṃ śulkaṃ na jātvāsīttathā śṛṇu //

ahaṃ vicitravīryasya dve kanye samudāvaham /
jitvā'ṅgamāgadhānsarvānkāśīnatha ca kosalān //

gṛhītapāṇirekā'sītprāptaśulkā'parā'bhavat / kanyā'gṛhītā tatraiva visarjyā iti me pitā /
abravīditarāṃ kanyāmāvaheti sa kauravaḥ //

apyanyānanupapraccha śaṅkamānaḥ piturvacaḥ /
atīva hyasya dharmecchā piturme'bhyadhikā'bhavat //

tatohamabravaṃ rājannācārepsuridaṃ vacaḥ /
ācāraṃ tattvato vettumicchāmi ca punaḥpunaḥ //

tato mayaivamukte tu vākye dharmabhṛtāvaraḥ //
pitā mama mahārāja bīhlīko vākyamabravīt //

yadi va śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāttathā /
lājāntaramupāsīta prāptaśulka iti smṛtiḥ //

na hi dharmavidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ vākyataḥ smṛtam /
yeṣāṃ vai śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāttathā //

prasiddhaṃ bhāṣitaṃ dāne naiṣāṃ pratyāyakaṃ punaḥ /
ye manyante krayaṃ śulkaṃ na te dharmavido narāḥ //

na caitebhyaḥ pradātavyā na voḍhavyā tathāvidhā /
na hyeva bhāryā kretavyā na vikrayyāṃ kathañcana //

ye ca krīṇanti dāsīvadvikrīṇanti tathaiva ca /
bhavetteṣāṃ tathā niṣṭhā lubdhānāṃ pāpacetasām //

asminnarthe satyavantaṃ paryapṛcchanta vai janāḥ /
kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ śulkadaḥ praśamaṃ gataḥ //

pāṇigrahītā vā'nyaḥ syādatra no dharmasaṃśayaḥ /
tannaśchindhi mahāprājña tvaṃ hi vai prājñasammataḥ //

tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣurbhavatu no bhavān /
tānevaṃ bruvataḥ sarvānsatyavānvākyamabravīt //

yatreṣṭaṃ tatra deyā syānnātra kāryā vicāraṇā /
kurvate jīvatopyevaṃ mṛte naivāsti saṃśayaḥ //

devaraṃ praviśetkanyā tapyedvā'pi tapaḥ punaḥ /
tamevānugatā bhūtvā pāṇigrāhasya nāma sā //

likhantyeva tu keṣāñcidapareṣāṃ śanairapi /
iti ye saṃvadantyatra ta etaṃ niścayaṃ viduḥ //

tatpāṇigrahaṇātpūrvamantaraṃ yatra vartate /
sarvamaṅgalamantraṃ vai mṛṣāvādastu pātakaḥ //

pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syātsaptame pade /
pāṇigrahasya bhāryā syādyasya cādbhiḥ pradīyate //

iti deyaṃ vadantyatra ta etaṃ niścayaṃ viduḥ / anukūlāmanuvaśāṃ bhrātrā dattāmupāgnikām /
parikramya yathānyāyaṃ bhāryāṃ vindeddvijottamaḥ //