મહાભારત · અધ્યાય 13.79

યન્મૂલં સર્વધર્માણાં પ્રજનસ્ય ગૃહસ્ય ચ ।
પિતૃદેવાતિથીનાં ચ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥

અયં હિ સર્વધર્માણાં ધર્મશ્ચિન્ત્યતમો મતઃ ।
કીદૃશાય પ્રદેયા સ્યાત્કન્યેતિ વસુધાધિપ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શીલવૃત્તે સમાજ્ઞાય વિદ્યાં યોનિં ચ કર્મ ચ । અદ્ભિરેવ પ્રદાતવ્યા કન્યા ગુણવતે ભવેત્ ।
બ્રાહ્મણાનાં સતામેષ નિત્યં ધર્મો યુધિષ્ઠિર ॥

આવાહ્યમાવહેદેવં યો દદ્યાદનુકૂલતઃ । શિષ્ટાનાં ક્ષત્રિયાણાં ચ ધર્મ એષ સનાતનઃ ॥

આત્માભિપ્રેતમુત્સૃજ્ય કન્યાભિપ્રેત એષ યઃ । અભિપ્રેતા ચ યા યસ્ય તસ્મૈ દેયા યુધિષ્ઠિર ।
ગાન્ધર્વમિતિ તં ધર્મં પ્રાહુર્વેદવિદો જનાઃ ॥

ધનેન બહુધા ક્રીત્વા સમ્પ્રલોભ્ય ચ બાન્ધવાન્ ।
અસુરાણાં નૃપૈતં વૈ ધર્મમાહુર્મનીષિણઃ ॥

હત્વા છિત્ત્વા ચ શીર્ષાણિ રુદતાં રુદતીં ગૃહાત્ ।
પ્રસહ્ય હરણં તાત રાક્ષસો વિધિરુચ્યતે ॥

સુસાં મત્તાં પ્રમત્તાં વા રહો રાત્રૌ ચ ગચ્છતિ ।
સ પાપિષ્ઠો વિવાહાનાં પૈશાચઃ કથિતોઽધમઃ ॥

પઞ્ચાનાં તુ ત્રયો ધર્મ્યા દ્વાવધર્મ્યૌ યુધિષ્ઠિર ।
પૈશાચશ્ચાસુરશ્ચૈવ ન કર્તવ્યૌ કથઞ્ચન ॥

બ્રાહ્મઃ ક્ષાત્રોઽથ ગાન્ધર્વ એતે ધર્મ્યા નરર્ષભ ।
પૃથગ્વા યદિ વા મિશ્રાઃ કર્તવ્યા નાત્ર સંશયઃ ॥

તિસ્ત્રો ભાર્યા બ્રાહ્મણસ્ય દ્વે ભાર્યે ક્ષત્રિયસ્ય તુ ।
વૈશ્યઃ સ્વજાત્યાં વિન્દેત તાસ્વપત્યં હિતાય હિ ॥

દ્વિજસ્ય બ્રાહ્મ્ણી શ્રેષ્ઠા ક્ષત્રિયા ક્ષત્રિયસ્ય તુ ।
રત્યર્થમપિ શૂદ્રા સ્યાન્નેત્યાહુરપરે જનાઃ ॥

અપત્યજન્મ શૂદ્રાયાં ન પ્રશંસન્તિ સાધવઃ ।
શૂદ્રાયાં જનયવિન્પ્રઃ પ્રાયશ્ચિત્તી વિધીયતે ॥

નાતિબાલાં વહન્ત્યન્તે અનિત્યત્વાત્પ્રજાર્થિનઃ ।
વહન્તિ કર્મિણસ્તસ્યામન્તઃ શુદ્ધિવ્યપેક્ષયા ॥

અપરાન્વયસમ્ભૂતાં સંસ્વપ્નાદિવિવર્જિતામ્ ।
કામો યસ્યાં નિષિદ્ધશ્ચ કેચિદિચ્છન્તિ ચાપદિ ॥

ત્રિંશદ્વર્ષો દશવર્ષાં ભાર્યાં વિન્દેત નગ્નિકામ્ ।
એકવિંશતિવર્ષો વા સપ્તવર્ષામવાપ્નુયાત્ ॥

યસ્યાસ્તુ ન ભવેદ્ભાતા પિતા વા ભરતર્ષભ ।
નોપયચ્છેત તાં જાતુ પુત્રિકાધર્મિણી હિ સા ॥

ત્રીણિ વર્ષાણ્યુદીક્ષેત કન્યા ઋતુમતી સતી ।
ચતુર્થેઽત્વથ સમ્પ્રાપ્તે સ્વયં ભર્તારમર્જયેત્ ॥

પ્રજા ન હીયતે તસ્યા રતિશ્ચ ભરતર્ષભ ।
અતોઽન્યથા વર્તમાના ભવેદ્વાચ્યા પ્રજાપતેઃ ॥

અસપિણ્ડા ચ યા માતુરસગોત્રા ચ યા પિતુઃ ।
ઇત્યેતામુપયચ્છેત તં ધર્મં મનુરબ્રવીત્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

શુલ્કમન્યેન દત્તં સ્યાદ્દદાનીત્યાહ ચાપરઃ ।
બલાદન્યઃ પ્રભાષેત ધનમન્યઃ પ્રદર્શયેત્ ॥

પાણિગ્રહીત્તા ચાન્યઃ સ્યાત્કસ્ય ભાર્યા પિતામહ ।
તત્ત્વં જિજ્ઞાસમાનાનાં ચક્ષુર્ભવતુ નો ભવાન્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

યત્કિઞ્ચિત્કર્મ માનુષ્યં સંસ્થાનાય પ્રદૃશ્યતે ।
મન્ત્રવન્મન્ત્રિતં તસ્ય મૃષાવાદસ્તુ પાતકઃ ॥

ભાર્યાપત્યૃત્વિગાચાર્યાઃ શિષ્યોપાધ્યાય એવ ચ ।
મૃષોક્તે દણ્ડમર્હન્તિ નેત્યાહુરપરે જનાઃ ॥

નહ્યકામેન સંવાદં મનુરેવં પ્રશંસતિ ।
અયશસ્યમધર્મ્યં ચ યન્મૃષા ધર્મગોપનમ્ ॥

નૈકાન્તો દોષ એકસ્મિંસ્તદા કેનોપપદ્યતે ।
ધર્મતો યાં પ્રયચ્છન્તિ યાં ચ ક્રીણન્તિ ભારત ॥

બન્ધુભિઃ સમનુજ્ઞાતે મન્ત્રહોમૌ પ્રયોજયેત્ ।
તથા સિધ્યન્તિ તે મન્ત્રા નાદત્તાયાઃ કથઞ્ચન ॥

યસ્ત્વત્ર મનિત્રસમયો ભાર્યાપત્યોર્મિથઃ કૃતઃ ।
તમેવાહુર્ગરીયાંસં યશ્ચાસૌ જ્ઞાતિભિઃ કૃતઃ ॥

દેવદત્તાં પતિર્ભાર્યાં વેત્તિ ધર્મસ્ય શાસનાત્ ।
સ દૈવીં માનુષીં વાચમનૃતાં પર્યુદસ્યતિ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કન્યાયાં પ્રાપ્તસુલ્કાયાં જ્યાયાંશ્ચેદાવ્રજેદ્વરઃ ।
ધર્મકામાર્થસમ્પન્નો વાચ્યમત્રાનૃતં ન વા ॥

તસ્મિન્નુભયતો દોષે કુર્વઞ્શ્રેયઃ સમાચરેત્ ।
અયં નઃ સર્વધર્માણાં ધર્મશ્ચિન્ત્યતમો મતઃ ॥

તત્ત્વં જિજ્ઞાસમાનાનાં ચક્ષુર્ભવતુ નો ભવાન્ ।
તદેતત્સર્વમાચક્ષ્વ ન હિ તૃપ્યામિ કથ્યતામ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

નૈવ નિષ્ઠાકરં શુલ્કં જ્ઞાત્વાઽસીત્તેન નાનૃતમ્ । ન હિ શુલ્કપરાઃ સન્તઃ કન્યાં દદતિ કર્હિચિત્ ।
અન્યૈર્ગુણૈરુપેતં તુ શુલ્કં યાચન્તિ બાન્ધવાઃ ॥

અલઙ્કૃત્વા વહસ્વેતિ યો દદ્યાદનુકૂલતઃ । યચ્ચ તાં ચ દદત્યેવં ન શુલ્કં વિક્રયો ન સઃ ।
પ્રતિગૃહ્ય ભવેદ્દેમેવ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

દાસ્યામિ ભવતે કન્યામિતિ પૂર્વં નભાષિતમ્ ।
યે ચાહુર્યે ચ નાહુર્યે યે ચાવશ્યં વદન્ત્યુત ॥

તસ્માદાગ્રહણાત્પાણેર્યાચયન્તિ પરસ્પરમ્ ।
કન્યાવરઃ પુરા દત્તો મરુદ્ભિરિતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

નાનિષ્ટાય પ્રદાતવ્યા કન્યા ઇત્યૃષિચોદિતમ્ ।
તન્મૂલં કામમૂલસ્ય પ્રજનસ્યેતિ મે મતિઃ ॥

સમીક્ષ્ય ચ બહૂન્દોષાન્સંવાસાદ્વિદ્ધિ પાણયોઃ ।
યથા નિષ્ઠાકરં શુલ્કં ન જાત્વાસીત્તથા શૃણુ ॥

અહં વિચિત્રવીર્યસ્ય દ્વે કન્યે સમુદાવહમ્ ।
જિત્વાઽઙ્ગમાગધાન્સર્વાન્કાશીનથ ચ કોસલાન્ ॥

ગૃહીતપાણિરેકાઽસીત્પ્રાપ્તશુલ્કાઽપરાઽભવત્ । કન્યાઽગૃહીતા તત્રૈવ વિસર્જ્યા ઇતિ મે પિતા ।
અબ્રવીદિતરાં કન્યામાવહેતિ સ કૌરવઃ ॥

અપ્યન્યાનનુપપ્રચ્છ શઙ્કમાનઃ પિતુર્વચઃ ।
અતીવ હ્યસ્ય ધર્મેચ્છા પિતુર્મેઽભ્યધિકાઽભવત્ ॥

તતોહમબ્રવં રાજન્નાચારેપ્સુરિદં વચઃ ।
આચારં તત્ત્વતો વેત્તુમિચ્છામિ ચ પુનઃપુનઃ ॥

તતો મયૈવમુક્તે તુ વાક્યે ધર્મભૃતાવરઃ ॥
પિતા મમ મહારાજ બીહ્લીકો વાક્યમબ્રવીત્ ॥

યદિ વ શુલ્કતો નિષ્ઠા ન પાણિગ્રહણાત્તથા ।
લાજાન્તરમુપાસીત પ્રાપ્તશુલ્ક ઇતિ સ્મૃતિઃ ॥

ન હિ ધર્મવિદઃ પ્રાહુઃ પ્રમાણં વાક્યતઃ સ્મૃતમ્ ।
યેષાં વૈ શુલ્કતો નિષ્ઠા ન પાણિગ્રહણાત્તથા ॥

પ્રસિદ્ધં ભાષિતં દાને નૈષાં પ્રત્યાયકં પુનઃ ।
યે મન્યન્તે ક્રયં શુલ્કં ન તે ધર્મવિદો નરાઃ ॥

ન ચૈતેભ્યઃ પ્રદાતવ્યા ન વોઢવ્યા તથાવિધા ।
ન હ્યેવ ભાર્યા ક્રેતવ્યા ન વિક્રય્યાં કથઞ્ચન ॥

યે ચ ક્રીણન્તિ દાસીવદ્વિક્રીણન્તિ તથૈવ ચ ।
ભવેત્તેષાં તથા નિષ્ઠા લુબ્ધાનાં પાપચેતસામ્ ॥

અસ્મિન્નર્થે સત્યવન્તં પર્યપૃચ્છન્ત વૈ જનાઃ ।
કન્યાયાઃ પ્રાપ્તશુલ્કાયાઃ શુલ્કદઃ પ્રશમં ગતઃ ॥

પાણિગ્રહીતા વાઽન્યઃ સ્યાદત્ર નો ધર્મસંશયઃ ।
તન્નશ્છિન્ધિ મહાપ્રાજ્ઞ ત્વં હિ વૈ પ્રાજ્ઞસમ્મતઃ ॥

તત્ત્વં જિજ્ઞાસમાનાનાં ચક્ષુર્ભવતુ નો ભવાન્ ।
તાનેવં બ્રુવતઃ સર્વાન્સત્યવાન્વાક્યમબ્રવીત્ ॥

યત્રેષ્ટં તત્ર દેયા સ્યાન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
કુર્વતે જીવતોપ્યેવં મૃતે નૈવાસ્તિ સંશયઃ ॥

દેવરં પ્રવિશેત્કન્યા તપ્યેદ્વાઽપિ તપઃ પુનઃ ।
તમેવાનુગતા ભૂત્વા પાણિગ્રાહસ્ય નામ સા ॥

લિખન્ત્યેવ તુ કેષાઞ્ચિદપરેષાં શનૈરપિ ।
ઇતિ યે સંવદન્ત્યત્ર ત એતં નિશ્ચયં વિદુઃ ॥

તત્પાણિગ્રહણાત્પૂર્વમન્તરં યત્ર વર્તતે ।
સર્વમઙ્ગલમન્ત્રં વૈ મૃષાવાદસ્તુ પાતકઃ ॥

પાણિગ્રહણમન્ત્રાણાં નિષ્ઠા સ્યાત્સપ્તમે પદે ।
પાણિગ્રહસ્ય ભાર્યા સ્યાદ્યસ્ય ચાદ્ભિઃ પ્રદીયતે ॥

ઇતિ દેયં વદન્ત્યત્ર ત એતં નિશ્ચયં વિદુઃ । અનુકૂલામનુવશાં ભ્રાત્રા દત્તામુપાગ્નિકામ્ ।
પરિક્રમ્ય યથાન્યાયં ભાર્યાં વિન્દેદ્દ્વિજોત્તમઃ ॥