Mahabharata · Chapter 13.31

mitrasauhārdayogena upadeśaṃ karoti yaḥ /
jātyā'dharasya rājarṣe doṣastasya bhavenna vā //

etadicchāmi tattvena vyākhyātuṃ vai pitāmaha /
sūkṣmā gatirhi dharmasyi yatra muhyanti mānavāḥ //
bhīṣma uvāca /

atra te vartayiṣyāmi śṛṇu rājanyathākramam / maduktaṃ vacanaṃ rājanyathānyāyaṃ yathāgamam /
ṛṣīṇāṃ vadatāṃ pūrvaṃ śrutamāsīdyathā purā //

upadeśo na kartavyo jātihīnasya kasya cit /
upadeśe mahāndoṣa upādhyāyasya bhāṣyate //

nādhyāpayecchūdramiha tathā naiva ca yājayet / nidarśanamidaṃ rājañśṛṇu me bharatarṣabha //

duruktavacane rājanyathāpūrvaṃ yudhiṣṭhira /
brahmāśramapade vṛttaṃ pārśve himavataḥ śubhe //

tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ nānāvṛkṣagaṇāyutam / nānāgulmalatākīrṇaṃ mṛgadvijaniṣevitam /
siddhacāraṇasanghuṣṭaṃ ramyaṃ puṣpitakānanam //

vratibhirbahubhiḥ kīrṇaṃ tāpasairupaśobhitam /
brāhmaṇaiśca mahābhāgaiḥ sūryajvalanasannibhaiḥ //

niyamavratasampannaiḥ samākīrṇaṃ tapasvibhiḥ /
dīkṣitairbharataśreṣṭha yatāhāraiḥ kṛtātmabhiḥ //

vedādhyayanaghoṣaiśca nāditaṃ bharatarṣabha /
vālakhilyaiśca bahubhiryatibhiśca niṣevitam //

tatra kaścitsamutsāhaṃ kṛtvā śūdro dayānvitaḥ /
āgato hyāśramapadaṃ pūjitaśca tapasvibhiḥ //

tāṃstu dṛṣṭvā munigaṇāndevakalpānmahaujasaḥ /
vividhāṃ vahato dīkṣāṃ samprāhṛṣyata bhārata //

athāsya buddhirabhāvattāpasye bharatarṣabha /
tato'bravītkulapatiṃ pādau saṅgṛhya bhārata //

bhavatprasādādicchāmi dharmaṃ cartuṃ dvijarṣabha /
tasmādabhigataṃ tvaṃ māṃ pravrājayitumarhasi //

varṇāvaro'haṃ bhagavañśūdro jātyā'smi sattama /
śuśrūṣāṃ kartumicchāmi prapannāya prasīda me //
kulapatiruvāca /

na śakyamiha śūdreṇa liṅgamāśritya vartitum /
āsyatāṃ yadi te buddhiḥ śuśrūṣānirato bhava //

śuśrūṣayā parām̐llokānavāpsyasi na saṃśayaḥ //
bhīṣma uvāca /

evamuktastu muninā sa śūdro'cintayannṛpa /
kathamatra mayā kāryaṃ śruddhā dharmaparā ca me //

vijñātamevaṃ bhavatu kariṣye priyamātmanaḥ /
gatvā'śramapadāddūramuṭajaṃ kṛtavāṃstu saḥ //

tatra vedīṃ ca bhūmiṃ ca devatāyatanāni ca /
niveśya bharataśreṣṭha niyamastho'bhavanmuniḥ //

abhiṣekāṃśca niyamāndevatāyataneṣu ca /
baliṃ ca kṛtvā hutvā ca devatāṃ cāpyapūjayat //

saṅkalpaniyamopetaḥ phalāhāro jitendriyaḥ /
nityaṃ sannihitābhistu oṣadhībhiḥ phalaistathā //

atithīnpūjayāmāsa yathāvatsamupāgatān /
evaṃ hi sumahānkālo vyatyakrāmata tasya vai //

athāsya munirāgaccatsaṅgatyā vai tamāśramam /
sampūjya svāgatenarṣiṃ vidhivatsamatoṣayat //

anūkūlāḥ kathāḥ kṛtvā yathāgatamapṛcchata /
ṛṣiḥ paramatejasvī dharmātmā saṃśitavrataḥ //

evaṃ subahuśastasya śūdrasya bharatarṣabha /
so'gacchadāśramamṛṣiḥ śūdraṃ draṣṭuṃ nararṣabhaḥ //

atha taṃ tāpasaṃ śūdraḥ so'bravīdbharatarṣabha /
pitṛkāryaṃ kariṣyāmi tatra me'nugrahaṃ kuru //

bāḍhamityeva taṃ vipra uvāca bharatarṣabha /
śucirbhūtvā sa śūdrastu tasyarṣeḥ pādyamānayat //

atha darbhāśca vanyāṃśca oṣadhīrbharatarṣabha /
pavitramāsanaṃ caiva bṛsīṃ ci samupānayat //

atha dakṣiṇamāvṛtya bṛsīṃ caramaśairṣikīm /
kṛtāmanyāyato dṛṣṭvā taṃ śūdramṛṣirabravīt //

kuruṣvaitāṃ pūrvaśīrṣāṃ bhavāṃścodaṅmukhaḥ śuciḥ /
sa ca tatkṛtavāñśūdraḥ sarvaṃ yadṛṣirabravīt //

yathopadiṣṭaṃ medhāvī darbhārghādi yathātatham /
havyakavyavidhiṃ kṛtsnamuktaṃ tena tapasvinā //

ṛṣiṇā pitṛkāryeṣu sadā dharmapathe sthitaḥ /
pitṛkārye kṛte cāpi visṛṣṭaḥ sa jagāma ha //

atha dīrghasya kālasya sa tapyañśūdratāpasaḥ / vane pañcatvamagamatsukṛtena ca tena vai /
ajāyata mahārāja vaṃśe sa ca mahādyutiḥ //

tathaiva sa ṛṣistāta kāladharmamavāpa ha /
purohitakule vipraḥ sa jāto'sya vaśānugaḥ //

evaṃ tau tatra sambhūtāvubhau śūdramunī tadā /
krameṇa vardhitau cāpi vidyāsu kuśalāvubhau //

atharvavede vede ca babhūvarṣiḥ suniṣṭhitaḥ / kalpaprayoge cotpanne jyotiṣe ca paraṃ gataḥ /
sāṅkhye caiva parā prītistasya caivaṃ vyavardhata //

pitaryuparate cāpi kṛtaśaucastu pārthivaḥ /
abhiṣiktaḥ prakṛtibhī rājaputraḥ sa pārthivaḥ //

abhiṣiktena sa ṛṣirabhiṣiktaḥ purohitaḥ //

sa taṃ purodhāya sukhamavasadbharatarṣabhaḥ /
rājyaṃ śaśāsa dharmeṇa prajāśca paripālayan //

puṇyāhavācane nityaṃ dharmakāryeṣu cāsakṛt / utsmayanprāhasaccāpi dṛṣṭvā rājā purohitam /
evaṃ sa bahuśo rājanpurodhasamupāhasat //

lakṣayitvā purodhāstu bahuśastaṃ narādhipam /
utsmayantaṃ ca satataṃ dṛṣṭvā taṃ manyumānabhūt //

atha śūnye purodhāstu saha rājñā samāgataḥ /
kathābhiranukūlābhī rājānaṃ cābhyoracayat //

tato'bravīnnarendraṃ sa purodhā bharatarṣabha /
varamicchāmyahaṃ tvekaṃ tvayā dattaṃ mahādyute //
rājovāca /

varāṇāṃ te śataṃ dadyāṃ kiṃ bataikaṃ dvijottama /
snehācca bahumānācca nāstyadeyaṃ hi me tava //
purohita uvāca /

ekaṃ vai varamicchāmi yadi tuṣṭisi pārthiva /
pratijānīhi tāvattvaṃ satyaṃ yadvada nānṛtam //
bhīṣma uvāci /

bāḍhamityeva taṃ rājā pratyuvāca yudhiṣṭhira /
yadi jñāsyāmi vakṣyāmi ajānanna tu saṃvade //
purohita uvāca /

puṇyāhavācane nityaṃ dharmakṛtyeṣu cāsakṛt /
śāntihomeṣu ca sadā kiṃ tvaṃ hasasi vīkṣya māṃ //

savrīḍaṃ vai bhavati hi mano me hasatā tvayā /
kāmayā śāpito rājannānyathāvaktumarhasi //

bhāvyaṃ hi kāraṇenātra na te hāsyamakāraṇam /
kautūhalaṃ me subhṛśaṃ tattvena kathamasva me //
rājovāca /

evamukte tvayā vipra yadavācyaṃ bhavedapi /
avaśyameva vaktavyaṃ śṛṇuṣvaikamanā dvija //

pūrvadehe yathā vṛttaṃ tannibodha dvijottama /
jātiṃ smarāmyahaṃ brahmannavadhānena me śṛṇu //

śudro'hamabhavaṃ pūrvaṃ tapase kṛtaniścayaḥ /
ṛṣirugratapāstvaṃ ca tadā'bhūrdvijasattama //

prīyatā hi tadā brahmanmamānugrahabuddhinā /
pitṛkārye tvayā pūrvamupadeśaḥ kṛto'nagha //

vṛsyāṃ darbheṣu havye ca kavye ca munisattama /
etena karmadoṣeṇa purodhāstvamajāyathāḥ //

ahaṃ rājā ca viprendra paśya kālasya paryayam /
matkṛtasyopadeśasya tvayā'vāptamidaṃ phalam //

etasmātkāraṇādbrahmanprahase tvāṃ dvijottama /
na tvāṃ paribhavanbrahmanaprahasāmi gururbhavān //

viparyayeṇa me manyustena santapyate manaḥ /
jātiṃ smarāmyahaṃ tubhyamatastvāṃ prahasāmi vai //

evaṃ tavograṃ hi tapa upadeśena nāśitam /
purohitatvamutsṛjya yatasva tvaṃ punarbhave //

itastvamadhamāmanyāṃ mā yoniṃ prāpsyase dvija /
gṛhyatāṃ draviṇaṃ vipra pūtātmā bhava sattama //
bhīṣma uvāca /

tato visṛṣṭo rājñā tu vipro dānānyanekaśaḥ /
brāhmaṇebhyo dadau vittaṃ bhūmiṃ grāmāṃśca sarvaśaḥ //

kṛcchrāṇi cīrtvā ca tato yathoktāni dvijottamaiḥ /
tīrthāni cāpi gatvā vai dānāni vividhāni ca //

dattvā gāścaiva viprebhyaḥ pūtātmā'bhavadātmavān /
tameva cāśramaṃ gatvā cacāra vipulaṃ tapaḥ //

tataḥ siddhiṃ parāṃ prāpto brāhmaṇo rājasattama /
sammatascābhavatteṣāmāśrame tannivāsinām //

evaṃ prāpto mahatkṛcchramṛṣiḥ sannṛpasattama /
brāhmaṇena na vaktavyaṃ tasmādvarṇāvare jane //

varjayedupadeśaṃ ca sadaiva brāhmaṇo nṛpa /
upadeśaṃ hi kurvāṇo dvijaḥ kṛcchramavāpnuyāt //

neṣitavyaṃ sadā vācā dvijena nṛpasattama / na ca pravaktavyamiha kiñcidvarṇāvare nare //

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāstrayo varṇā dvijātayaḥ /
eteṣu kathayanrājanbrāhmaṇo na praduṣyati //

tasmātsadbhirna vaktavyaṃ kasyacitkiñcidagrataḥ /
sūkṣmā gatirhi dharmasya durjñeyā hyakṛtātmabhiḥ //

tasmānmaunena munayo dīkṣāṃ kurvanti cādṛtāḥ /
duruktasya bhayādrājannābhāṣante ca kiñcana //

dhārmikā guṇasampannāḥ satyārjavasamanvitāḥ /
duruktavācābhihitaiḥ prāpnuvantīha duṣkṛtam //

upadeśo na kartavyo hyajñātvā yasyakasya cit /
upadeśāddhi tatpāpaṃ brāhmaṇaḥ samavāpnuyāt //

vimṛśya tasmātprājñena vaktavyaṃ dharmamicchatā /
satyānṛtena hi kṛta upadeśo hinasti hi //

vaktavyamiha pṛṣṭena viniścayaviparyayam /
sa copadeśaḥ kartavyo yena dharmamavāpnuyāt //

etatte sarvamākhyātamupadeśakṛte mayā /
mahānkleśo hi bhavati tasmānnopadiśediha //