મહાભારત · અધ્યાય 13.31

મિત્રસૌહાર્દયોગેન ઉપદેશં કરોતિ યઃ ।
જાત્યાઽધરસ્ય રાજર્ષે દોષસ્તસ્ય ભવેન્ન વા ॥

એતદિચ્છામિ તત્ત્વેન વ્યાખ્યાતું વૈ પિતામહ ।
સૂક્ષ્મા ગતિર્હિ ધર્મસ્યિ યત્ર મુહ્યન્તિ માનવાઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ શૃણુ રાજન્યથાક્રમમ્ । મદુક્તં વચનં રાજન્યથાન્યાયં યથાગમમ્ ।
ઋષીણાં વદતાં પૂર્વં શ્રુતમાસીદ્યથા પુરા ॥

ઉપદેશો ન કર્તવ્યો જાતિહીનસ્ય કસ્ય ચિત્ ।
ઉપદેશે મહાન્દોષ ઉપાધ્યાયસ્ય ભાષ્યતે ॥

નાધ્યાપયેચ્છૂદ્રમિહ તથા નૈવ ચ યાજયેત્ । નિદર્શનમિદં રાજઞ્શૃણુ મે ભરતર્ષભ ॥

દુરુક્તવચને રાજન્યથાપૂર્વં યુધિષ્ઠિર ।
બ્રહ્માશ્રમપદે વૃત્તં પાર્શ્વે હિમવતઃ શુભે ॥

તત્રાશ્રમપદં પુણ્યં નાનાવૃક્ષગણાયુતમ્ । નાનાગુલ્મલતાકીર્ણં મૃગદ્વિજનિષેવિતમ્ ।
સિદ્ધચારણસન્ઘુષ્ટં રમ્યં પુષ્પિતકાનનમ્ ॥

વ્રતિભિર્બહુભિઃ કીર્ણં તાપસૈરુપશોભિતમ્ ।
બ્રાહ્મણૈશ્ચ મહાભાગૈઃ સૂર્યજ્વલનસન્નિભૈઃ ॥

નિયમવ્રતસમ્પન્નૈઃ સમાકીર્ણં તપસ્વિભિઃ ।
દીક્ષિતૈર્ભરતશ્રેષ્ઠ યતાહારૈઃ કૃતાત્મભિઃ ॥

વેદાધ્યયનઘોષૈશ્ચ નાદિતં ભરતર્ષભ ।
વાલખિલ્યૈશ્ચ બહુભિર્યતિભિશ્ચ નિષેવિતમ્ ॥

તત્ર કશ્ચિત્સમુત્સાહં કૃત્વા શૂદ્રો દયાન્વિતઃ ।
આગતો હ્યાશ્રમપદં પૂજિતશ્ચ તપસ્વિભિઃ ॥

તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા મુનિગણાન્દેવકલ્પાન્મહૌજસઃ ।
વિવિધાં વહતો દીક્ષાં સમ્પ્રાહૃષ્યત ભારત ॥

અથાસ્ય બુદ્ધિરભાવત્તાપસ્યે ભરતર્ષભ ।
તતોઽબ્રવીત્કુલપતિં પાદૌ સઙ્ગૃહ્ય ભારત ॥

ભવત્પ્રસાદાદિચ્છામિ ધર્મં ચર્તું દ્વિજર્ષભ ।
તસ્માદભિગતં ત્વં માં પ્રવ્રાજયિતુમર્હસિ ॥

વર્ણાવરોઽહં ભગવઞ્શૂદ્રો જાત્યાઽસ્મિ સત્તમ ।
શુશ્રૂષાં કર્તુમિચ્છામિ પ્રપન્નાય પ્રસીદ મે ॥
કુલપતિરુવાચ ।

ન શક્યમિહ શૂદ્રેણ લિઙ્ગમાશ્રિત્ય વર્તિતુમ્ ।
આસ્યતાં યદિ તે બુદ્ધિઃ શુશ્રૂષાનિરતો ભવ ॥

શુશ્રૂષયા પરાઁલ્લોકાનવાપ્સ્યસિ ન સંશયઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તુ મુનિના સ શૂદ્રોઽચિન્તયન્નૃપ ।
કથમત્ર મયા કાર્યં શ્રુદ્ધા ધર્મપરા ચ મે ॥

વિજ્ઞાતમેવં ભવતુ કરિષ્યે પ્રિયમાત્મનઃ ।
ગત્વાઽશ્રમપદાદ્દૂરમુટજં કૃતવાંસ્તુ સઃ ॥

તત્ર વેદીં ચ ભૂમિં ચ દેવતાયતનાનિ ચ ।
નિવેશ્ય ભરતશ્રેષ્ઠ નિયમસ્થોઽભવન્મુનિઃ ॥

અભિષેકાંશ્ચ નિયમાન્દેવતાયતનેષુ ચ ।
બલિં ચ કૃત્વા હુત્વા ચ દેવતાં ચાપ્યપૂજયત્ ॥

સઙ્કલ્પનિયમોપેતઃ ફલાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ।
નિત્યં સન્નિહિતાભિસ્તુ ઓષધીભિઃ ફલૈસ્તથા ॥

અતિથીન્પૂજયામાસ યથાવત્સમુપાગતાન્ ।
એવં હિ સુમહાન્કાલો વ્યત્યક્રામત તસ્ય વૈ ॥

અથાસ્ય મુનિરાગચ્ચત્સઙ્ગત્યા વૈ તમાશ્રમમ્ ।
સમ્પૂજ્ય સ્વાગતેનર્ષિં વિધિવત્સમતોષયત્ ॥

અનૂકૂલાઃ કથાઃ કૃત્વા યથાગતમપૃચ્છત ।
ઋષિઃ પરમતેજસ્વી ધર્માત્મા સંશિતવ્રતઃ ॥

એવં સુબહુશસ્તસ્ય શૂદ્રસ્ય ભરતર્ષભ ।
સોઽગચ્છદાશ્રમમૃષિઃ શૂદ્રં દ્રષ્ટું નરર્ષભઃ ॥

અથ તં તાપસં શૂદ્રઃ સોઽબ્રવીદ્ભરતર્ષભ ।
પિતૃકાર્યં કરિષ્યામિ તત્ર મેઽનુગ્રહં કુરુ ॥

બાઢમિત્યેવ તં વિપ્ર ઉવાચ ભરતર્ષભ ।
શુચિર્ભૂત્વા સ શૂદ્રસ્તુ તસ્યર્ષેઃ પાદ્યમાનયત્ ॥

અથ દર્ભાશ્ચ વન્યાંશ્ચ ઓષધીર્ભરતર્ષભ ।
પવિત્રમાસનં ચૈવ બૃસીં ચિ સમુપાનયત્ ॥

અથ દક્ષિણમાવૃત્ય બૃસીં ચરમશૈર્ષિકીમ્ ।
કૃતામન્યાયતો દૃષ્ટ્વા તં શૂદ્રમૃષિરબ્રવીત્ ॥

કુરુષ્વૈતાં પૂર્વશીર્ષાં ભવાંશ્ચોદઙ્મુખઃ શુચિઃ ।
સ ચ તત્કૃતવાઞ્શૂદ્રઃ સર્વં યદૃષિરબ્રવીત્ ॥

યથોપદિષ્ટં મેધાવી દર્ભાર્ઘાદિ યથાતથમ્ ।
હવ્યકવ્યવિધિં કૃત્સ્નમુક્તં તેન તપસ્વિના ॥

ઋષિણા પિતૃકાર્યેષુ સદા ધર્મપથે સ્થિતઃ ।
પિતૃકાર્યે કૃતે ચાપિ વિસૃષ્ટઃ સ જગામ હ ॥

અથ દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય સ તપ્યઞ્શૂદ્રતાપસઃ । વને પઞ્ચત્વમગમત્સુકૃતેન ચ તેન વૈ ।
અજાયત મહારાજ વંશે સ ચ મહાદ્યુતિઃ ॥

તથૈવ સ ઋષિસ્તાત કાલધર્મમવાપ હ ।
પુરોહિતકુલે વિપ્રઃ સ જાતોઽસ્ય વશાનુગઃ ॥

એવં તૌ તત્ર સમ્ભૂતાવુભૌ શૂદ્રમુની તદા ।
ક્રમેણ વર્ધિતૌ ચાપિ વિદ્યાસુ કુશલાવુભૌ ॥

અથર્વવેદે વેદે ચ બભૂવર્ષિઃ સુનિષ્ઠિતઃ । કલ્પપ્રયોગે ચોત્પન્ને જ્યોતિષે ચ પરં ગતઃ ।
સાઙ્ખ્યે ચૈવ પરા પ્રીતિસ્તસ્ય ચૈવં વ્યવર્ધત ॥

પિતર્યુપરતે ચાપિ કૃતશૌચસ્તુ પાર્થિવઃ ।
અભિષિક્તઃ પ્રકૃતિભી રાજપુત્રઃ સ પાર્થિવઃ ॥

અભિષિક્તેન સ ઋષિરભિષિક્તઃ પુરોહિતઃ ॥

સ તં પુરોધાય સુખમવસદ્ભરતર્ષભઃ ।
રાજ્યં શશાસ ધર્મેણ પ્રજાશ્ચ પરિપાલયન્ ॥

પુણ્યાહવાચને નિત્યં ધર્મકાર્યેષુ ચાસકૃત્ । ઉત્સ્મયન્પ્રાહસચ્ચાપિ દૃષ્ટ્વા રાજા પુરોહિતમ્ ।
એવં સ બહુશો રાજન્પુરોધસમુપાહસત્ ॥

લક્ષયિત્વા પુરોધાસ્તુ બહુશસ્તં નરાધિપમ્ ।
ઉત્સ્મયન્તં ચ સતતં દૃષ્ટ્વા તં મન્યુમાનભૂત્ ॥

અથ શૂન્યે પુરોધાસ્તુ સહ રાજ્ઞા સમાગતઃ ।
કથાભિરનુકૂલાભી રાજાનં ચાભ્યોરચયત્ ॥

તતોઽબ્રવીન્નરેન્દ્રં સ પુરોધા ભરતર્ષભ ।
વરમિચ્છામ્યહં ત્વેકં ત્વયા દત્તં મહાદ્યુતે ॥
રાજોવાચ ।

વરાણાં તે શતં દદ્યાં કિં બતૈકં દ્વિજોત્તમ ।
સ્નેહાચ્ચ બહુમાનાચ્ચ નાસ્ત્યદેયં હિ મે તવ ॥
પુરોહિત ઉવાચ ।

એકં વૈ વરમિચ્છામિ યદિ તુષ્ટિસિ પાર્થિવ ।
પ્રતિજાનીહિ તાવત્ત્વં સત્યં યદ્વદ નાનૃતમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચિ ।

બાઢમિત્યેવ તં રાજા પ્રત્યુવાચ યુધિષ્ઠિર ।
યદિ જ્ઞાસ્યામિ વક્ષ્યામિ અજાનન્ન તુ સંવદે ॥
પુરોહિત ઉવાચ ।

પુણ્યાહવાચને નિત્યં ધર્મકૃત્યેષુ ચાસકૃત્ ।
શાન્તિહોમેષુ ચ સદા કિં ત્વં હસસિ વીક્ષ્ય માં ॥

સવ્રીડં વૈ ભવતિ હિ મનો મે હસતા ત્વયા ।
કામયા શાપિતો રાજન્નાન્યથાવક્તુમર્હસિ ॥

ભાવ્યં હિ કારણેનાત્ર ન તે હાસ્યમકારણમ્ ।
કૌતૂહલં મે સુભૃશં તત્ત્વેન કથમસ્વ મે ॥
રાજોવાચ ।

એવમુક્તે ત્વયા વિપ્ર યદવાચ્યં ભવેદપિ ।
અવશ્યમેવ વક્તવ્યં શૃણુષ્વૈકમના દ્વિજ ॥

પૂર્વદેહે યથા વૃત્તં તન્નિબોધ દ્વિજોત્તમ ।
જાતિં સ્મરામ્યહં બ્રહ્મન્નવધાનેન મે શૃણુ ॥

શુદ્રોઽહમભવં પૂર્વં તપસે કૃતનિશ્ચયઃ ।
ઋષિરુગ્રતપાસ્ત્વં ચ તદાઽભૂર્દ્વિજસત્તમ ॥

પ્રીયતા હિ તદા બ્રહ્મન્મમાનુગ્રહબુદ્ધિના ।
પિતૃકાર્યે ત્વયા પૂર્વમુપદેશઃ કૃતોઽનઘ ॥

વૃસ્યાં દર્ભેષુ હવ્યે ચ કવ્યે ચ મુનિસત્તમ ।
એતેન કર્મદોષેણ પુરોધાસ્ત્વમજાયથાઃ ॥

અહં રાજા ચ વિપ્રેન્દ્ર પશ્ય કાલસ્ય પર્યયમ્ ।
મત્કૃતસ્યોપદેશસ્ય ત્વયાઽવાપ્તમિદં ફલમ્ ॥

એતસ્માત્કારણાદ્બ્રહ્મન્પ્રહસે ત્વાં દ્વિજોત્તમ ।
ન ત્વાં પરિભવન્બ્રહ્મનપ્રહસામિ ગુરુર્ભવાન્ ॥

વિપર્યયેણ મે મન્યુસ્તેન સન્તપ્યતે મનઃ ।
જાતિં સ્મરામ્યહં તુભ્યમતસ્ત્વાં પ્રહસામિ વૈ ॥

એવં તવોગ્રં હિ તપ ઉપદેશેન નાશિતમ્ ।
પુરોહિતત્વમુત્સૃજ્ય યતસ્વ ત્વં પુનર્ભવે ॥

ઇતસ્ત્વમધમામન્યાં મા યોનિં પ્રાપ્સ્યસે દ્વિજ ।
ગૃહ્યતાં દ્રવિણં વિપ્ર પૂતાત્મા ભવ સત્તમ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતો વિસૃષ્ટો રાજ્ઞા તુ વિપ્રો દાનાન્યનેકશઃ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ વિત્તં ભૂમિં ગ્રામાંશ્ચ સર્વશઃ ॥

કૃચ્છ્રાણિ ચીર્ત્વા ચ તતો યથોક્તાનિ દ્વિજોત્તમૈઃ ।
તીર્થાનિ ચાપિ ગત્વા વૈ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

દત્ત્વા ગાશ્ચૈવ વિપ્રેભ્યઃ પૂતાત્માઽભવદાત્મવાન્ ।
તમેવ ચાશ્રમં ગત્વા ચચાર વિપુલં તપઃ ॥

તતઃ સિદ્ધિં પરાં પ્રાપ્તો બ્રાહ્મણો રાજસત્તમ ।
સમ્મતસ્ચાભવત્તેષામાશ્રમે તન્નિવાસિનામ્ ॥

એવં પ્રાપ્તો મહત્કૃચ્છ્રમૃષિઃ સન્નૃપસત્તમ ।
બ્રાહ્મણેન ન વક્તવ્યં તસ્માદ્વર્ણાવરે જને ॥

વર્જયેદુપદેશં ચ સદૈવ બ્રાહ્મણો નૃપ ।
ઉપદેશં હિ કુર્વાણો દ્વિજઃ કૃચ્છ્રમવાપ્નુયાત્ ॥

નેષિતવ્યં સદા વાચા દ્વિજેન નૃપસત્તમ । ન ચ પ્રવક્તવ્યમિહ કિઞ્ચિદ્વર્ણાવરે નરે ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાસ્ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ ।
એતેષુ કથયન્રાજન્બ્રાહ્મણો ન પ્રદુષ્યતિ ॥

તસ્માત્સદ્ભિર્ન વક્તવ્યં કસ્યચિત્કિઞ્ચિદગ્રતઃ ।
સૂક્ષ્મા ગતિર્હિ ધર્મસ્ય દુર્જ્ઞેયા હ્યકૃતાત્મભિઃ ॥

તસ્માન્મૌનેન મુનયો દીક્ષાં કુર્વન્તિ ચાદૃતાઃ ।
દુરુક્તસ્ય ભયાદ્રાજન્નાભાષન્તે ચ કિઞ્ચન ॥

ધાર્મિકા ગુણસમ્પન્નાઃ સત્યાર્જવસમન્વિતાઃ ।
દુરુક્તવાચાભિહિતૈઃ પ્રાપ્નુવન્તીહ દુષ્કૃતમ્ ॥

ઉપદેશો ન કર્તવ્યો હ્યજ્ઞાત્વા યસ્યકસ્ય ચિત્ ।
ઉપદેશાદ્ધિ તત્પાપં બ્રાહ્મણઃ સમવાપ્નુયાત્ ॥

વિમૃશ્ય તસ્માત્પ્રાજ્ઞેન વક્તવ્યં ધર્મમિચ્છતા ।
સત્યાનૃતેન હિ કૃત ઉપદેશો હિનસ્તિ હિ ॥

વક્તવ્યમિહ પૃષ્ટેન વિનિશ્ચયવિપર્યયમ્ ।
સ ચોપદેશઃ કર્તવ્યો યેન ધર્મમવાપ્નુયાત્ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતમુપદેશકૃતે મયા ।
મહાન્ક્લેશો હિ ભવતિ તસ્માન્નોપદિશેદિહ ॥