Mahabharata · Chapter 13.242
bhagavanmānuṣāḥ kecitkāladharmamupasthitāḥ /
prāṇamokṣaṃ kathaṃ kṛtvā paratri hitamāpnuyuḥ //
maheśvara uvāca /
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā /
dvividhaṃ maraṇaṃ loke svabhāvādyatnatastathā //
tayoḥ svabhāvaṃ nāpāyaṃ yatnataḥ karaṇodbhavam /
etayorubhayordevi vidhānaṃ śṛṇu śobhane //
kalyākalyaśarīrasya yatnajaṃ dvividhaṃ smṛtam /
yatnajaṃ nāma maraṇamātmatyāgo mumūrṣayā //
tatrākalyaśarīrasya jarā vyādhiśca kāraṇam / mahāprasthānagamanaṃ tathā prāyopaveśanam /
jalāvagāhanaṃ caiva agnicityāṃ praveśanam //
evaṃ caturvidhaḥ prokta ātmatyāgo mumūrṣatām /
eteṣāṃ kramayogena vidhānaṃ śṛṇu śobhane //
svadharmayuktaṃ gārhasthyaṃ ciramūḍhvā vidhānataḥ /
tatrānṛṇyaṃ ca samprāpya vṛddho vā vyādhito'pi vā //
darśayitvā svadaurbalyaṃ sarvānevānumānya ca /
sarvaṃ vihāya bandhūṃśca kramāṇāṃ bharaṇaṃ tathā //
dānāni vidhivatkṛtvā dharmikāryarthamātmanaḥ /
anujñāpya janaṃ sarvaṃ vācā madhurayā bruvan //
ahataṃ vastramācchādya baddhvā tatkuśarajjunā /
upaspṛśca pratijñāya vyavasāyapurasaram //
parityajya tato grāmyaṃ dharmaṃ kuryādyathepsitam /
mahāprastānamiccheccetpratiṣṭhetottarāṃ diśam //
bhūtvā tāvannirāhāro yāvatprāṇavimokṣaṇam / ceṣṭāhānau śayitvā'pi tanmanāḥ prāṇamutsṛjet /
evaṃ puṇyakṛtāṃ lokānamalānpratipadyate //
prāyopaveśanaṃ cecchettenaiva vidhinā naraḥ /
deśe puṇyatame śreṣṭhe nirāhārastu saṃviśet //
aprāṇaṃ tu śucirbhūtvā kurvandānaṃ svaśaktitaḥ / puṇyaṃ parityajetprāṇāneṣa dharmaḥ sanātanaḥ /
evaṃ kalevaraṃ tyaktvā svargaloke mahīyate //
agnipraveśanaṃ cecchettenaiva vidhinā śubhe /
kṛtvā kāṣṭhamayaṃ cityaṃ puṇyakṣetre nadīṣu vā //
daivatebhyo namaskṛtvā kṛtvā cāpi pradakṣiṇam / bhūtvā śucirvyavasitaḥ praviśedagnisaṃstaram /
sopi lokānyathānyāyaṃ prāpnuyātpuṇyakarmaṇām //
jalāvagāhanaṃ cecchettenaiva vidhinā śubhe /
khyāte puṇyatame tīrthe nimajjetsukṛtaṃ smaran //
sopi puṇyatamām̐llokānniḥsaṅgātpratipadyate /
tataḥ kalyaśarīrasya santyāgaṃ śṛṇu tatvataḥ //
rakṣārthaṃ kṣatriyaḥ śreṣṭhaḥ prajāpālanakāraṇāt /
yodhānāṃ bhartṛpiṇḍārthaṃ gurvarthaṃ brahmacāriṇām //
gobrāhmaṇārthaṃ sarveṣāṃ prāṇatyāgo vidhīyate /
svarājyarakṣaṇārtaṃ vā kujanaiḥ pīḍitāḥ prajāḥ //
moktukāmastyajetprāṇānyuddhamārge yathāvidhi / susannaddho vyavasitaḥ sampraviśyāparāṅmukhaḥ /
evaṃ rājā mṛtaḥ sadyaḥ svargaloke mahīyate //
tādṛśī sugatirnāsti kṣatriyasya viśeṣataḥ /
bhṛtyo vā bhartṛpiṇḍārthaṃ bhartṛkarmaṇyupasthite //
kurvaṃstatra tu sāhāyyamātmaprāṇānapekṣayā /
svāmyarthaṃ santyajetprāṇānpuṇyām̐llokānsa gacchati //
spṛhaṇīyaḥ suragaṇaistatra nāsti vicāraṇā /
evaṃ gobrāhmaṇārthaṃ vā dīnārthaṃ vā tyajettanum //
sopi puṇyamavāpnoti ānṛśaṃsyavyapekṣayā /
ityete jīvitatyāge mārgāste samudāhṛtāḥ //
kāmakrodhādbhayādvā'pi yadi cetsantyajettanum /
so'nantaṃ narakaṃ yāti ātmahantṛtvakāraṇāt //
svabhāvaṃ maraṇaṃ nāma na tu cātmecchayā bhavet /
yathā mṛtānāṃ yatkāryaṃ tanme śṛṇu yathāvidhi //
tatrāpi maraṇaṃ tyāgo mūḍhatyāgādviśiṣyate /
bhūmau saṃveśayeddehaṃ narasya vinaśiṣyataḥ //
nirjīvaṃ vṛṇuyātsadyo vāsasā tu kalevaram /
mālyagandhairalaṅkṛtya suvarṇena ca bhāmini //
śmaśāne dakṣiṇe deśe citāgnau pradahenmṛtam /
athavā nikṣipedbhūmau śarīraṃ jīvavarjitam //
divā ca śuklapakṣaśca uttarāyaṇameva ca /
mumūrṣūṇāṃ praśastāni viparītaṃ tu garhitam //
audakaṃ cāṣṭakāśrāddhaṃ bahubhirbahubhiḥ kṛtam / āpyāyanaṃ mṛtānāṃ tatparaloke bhavecchubham /
etatsarvaṃ mayā proktaṃ mānuṣāṇāṃ hitaṃ vacaḥ //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0