મહાભારત · અધ્યાય 13.242

ભગવન્માનુષાઃ કેચિત્કાલધર્મમુપસ્થિતાઃ ।
પ્રાણમોક્ષં કથં કૃત્વા પરત્રિ હિતમાપ્નુયુઃ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

હન્ત તે કથયિષ્યામિ શૃણુ દેવિ સમાહિતા ।
દ્વિવિધં મરણં લોકે સ્વભાવાદ્યત્નતસ્તથા ॥

તયોઃ સ્વભાવં નાપાયં યત્નતઃ કરણોદ્ભવમ્ ।
એતયોરુભયોર્દેવિ વિધાનં શૃણુ શોભને ॥

કલ્યાકલ્યશરીરસ્ય યત્નજં દ્વિવિધં સ્મૃતમ્ ।
યત્નજં નામ મરણમાત્મત્યાગો મુમૂર્ષયા ॥

તત્રાકલ્યશરીરસ્ય જરા વ્યાધિશ્ચ કારણમ્ । મહાપ્રસ્થાનગમનં તથા પ્રાયોપવેશનમ્ ।
જલાવગાહનં ચૈવ અગ્નિચિત્યાં પ્રવેશનમ્ ॥

એવં ચતુર્વિધઃ પ્રોક્ત આત્મત્યાગો મુમૂર્ષતામ્ ।
એતેષાં ક્રમયોગેન વિધાનં શૃણુ શોભને ॥

સ્વધર્મયુક્તં ગાર્હસ્થ્યં ચિરમૂઢ્વા વિધાનતઃ ।
તત્રાનૃણ્યં ચ સમ્પ્રાપ્ય વૃદ્ધો વા વ્યાધિતોઽપિ વા ॥

દર્શયિત્વા સ્વદૌર્બલ્યં સર્વાનેવાનુમાન્ય ચ ।
સર્વં વિહાય બન્ધૂંશ્ચ ક્રમાણાં ભરણં તથા ॥

દાનાનિ વિધિવત્કૃત્વા ધર્મિકાર્યર્થમાત્મનઃ ।
અનુજ્ઞાપ્ય જનં સર્વં વાચા મધુરયા બ્રુવન્ ॥

અહતં વસ્ત્રમાચ્છાદ્ય બદ્ધ્વા તત્કુશરજ્જુના ।
ઉપસ્પૃશ્ચ પ્રતિજ્ઞાય વ્યવસાયપુરસરમ્ ॥

પરિત્યજ્ય તતો ગ્રામ્યં ધર્મં કુર્યાદ્યથેપ્સિતમ્ ।
મહાપ્રસ્તાનમિચ્છેચ્ચેત્પ્રતિષ્ઠેતોત્તરાં દિશમ્ ॥

ભૂત્વા તાવન્નિરાહારો યાવત્પ્રાણવિમોક્ષણમ્ । ચેષ્ટાહાનૌ શયિત્વાઽપિ તન્મનાઃ પ્રાણમુત્સૃજેત્ ।
એવં પુણ્યકૃતાં લોકાનમલાન્પ્રતિપદ્યતે ॥

પ્રાયોપવેશનં ચેચ્છેત્તેનૈવ વિધિના નરઃ ।
દેશે પુણ્યતમે શ્રેષ્ઠે નિરાહારસ્તુ સંવિશેત્ ॥

અપ્રાણં તુ શુચિર્ભૂત્વા કુર્વન્દાનં સ્વશક્તિતઃ । પુણ્યં પરિત્યજેત્પ્રાણાનેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ।
એવં કલેવરં ત્યક્ત્વા સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

અગ્નિપ્રવેશનં ચેચ્છેત્તેનૈવ વિધિના શુભે ।
કૃત્વા કાષ્ઠમયં ચિત્યં પુણ્યક્ષેત્રે નદીષુ વા ॥

દૈવતેભ્યો નમસ્કૃત્વા કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્ । ભૂત્વા શુચિર્વ્યવસિતઃ પ્રવિશેદગ્નિસંસ્તરમ્ ।
સોપિ લોકાન્યથાન્યાયં પ્રાપ્નુયાત્પુણ્યકર્મણામ્ ॥

જલાવગાહનં ચેચ્છેત્તેનૈવ વિધિના શુભે ।
ખ્યાતે પુણ્યતમે તીર્થે નિમજ્જેત્સુકૃતં સ્મરન્ ॥

સોપિ પુણ્યતમાઁલ્લોકાન્નિઃસઙ્ગાત્પ્રતિપદ્યતે ।
તતઃ કલ્યશરીરસ્ય સન્ત્યાગં શૃણુ તત્વતઃ ॥

રક્ષાર્થં ક્ષત્રિયઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રજાપાલનકારણાત્ ।
યોધાનાં ભર્તૃપિણ્ડાર્થં ગુર્વર્થં બ્રહ્મચારિણામ્ ॥

ગોબ્રાહ્મણાર્થં સર્વેષાં પ્રાણત્યાગો વિધીયતે ।
સ્વરાજ્યરક્ષણાર્તં વા કુજનૈઃ પીડિતાઃ પ્રજાઃ ॥

મોક્તુકામસ્ત્યજેત્પ્રાણાન્યુદ્ધમાર્ગે યથાવિધિ । સુસન્નદ્ધો વ્યવસિતઃ સમ્પ્રવિશ્યાપરાઙ્મુખઃ ।
એવં રાજા મૃતઃ સદ્યઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥

તાદૃશી સુગતિર્નાસ્તિ ક્ષત્રિયસ્ય વિશેષતઃ ।
ભૃત્યો વા ભર્તૃપિણ્ડાર્થં ભર્તૃકર્મણ્યુપસ્થિતે ॥

કુર્વંસ્તત્ર તુ સાહાય્યમાત્મપ્રાણાનપેક્ષયા ।
સ્વામ્યર્થં સન્ત્યજેત્પ્રાણાન્પુણ્યાઁલ્લોકાન્સ ગચ્છતિ ॥

સ્પૃહણીયઃ સુરગણૈસ્તત્ર નાસ્તિ વિચારણા ।
એવં ગોબ્રાહ્મણાર્થં વા દીનાર્થં વા ત્યજેત્તનુમ્ ॥

સોપિ પુણ્યમવાપ્નોતિ આનૃશંસ્યવ્યપેક્ષયા ।
ઇત્યેતે જીવિતત્યાગે માર્ગાસ્તે સમુદાહૃતાઃ ॥

કામક્રોધાદ્ભયાદ્વાઽપિ યદિ ચેત્સન્ત્યજેત્તનુમ્ ।
સોઽનન્તં નરકં યાતિ આત્મહન્તૃત્વકારણાત્ ॥

સ્વભાવં મરણં નામ ન તુ ચાત્મેચ્છયા ભવેત્ ।
યથા મૃતાનાં યત્કાર્યં તન્મે શૃણુ યથાવિધિ ॥

તત્રાપિ મરણં ત્યાગો મૂઢત્યાગાદ્વિશિષ્યતે ।
ભૂમૌ સંવેશયેદ્દેહં નરસ્ય વિનશિષ્યતઃ ॥

નિર્જીવં વૃણુયાત્સદ્યો વાસસા તુ કલેવરમ્ ।
માલ્યગન્ધૈરલઙ્કૃત્ય સુવર્ણેન ચ ભામિનિ ॥

શ્મશાને દક્ષિણે દેશે ચિતાગ્નૌ પ્રદહેન્મૃતમ્ ।
અથવા નિક્ષિપેદ્ભૂમૌ શરીરં જીવવર્જિતમ્ ॥

દિવા ચ શુક્લપક્ષશ્ચ ઉત્તરાયણમેવ ચ ।
મુમૂર્ષૂણાં પ્રશસ્તાનિ વિપરીતં તુ ગર્હિતમ્ ॥

ઔદકં ચાષ્ટકાશ્રાદ્ધં બહુભિર્બહુભિઃ કૃતમ્ । આપ્યાયનં મૃતાનાં તત્પરલોકે ભવેચ્છુભમ્ ।
એતત્સર્વં મયા પ્રોક્તં માનુષાણાં હિતં વચઃ ॥