Mahabharata · Chapter 13.243
devadeva namaste'stu kālasūdana śaṅkara /
lokeṣu vividhā dharmāstvatprasādānmayā śrutāḥ //
viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyaḥ śāśvataṃ dhruvamavyayam /
śrutumicchāmyahaṃ sarvamatra muhyati me manaḥ //
kecinmokṣaṃ praśaṃsanti kecidyajñaphalaṃ dvijāḥ /
vānaprasthaṃ punaḥ kecidgārhasthyaṃ kecidāśramam //
rājadharmāśrayaṃ kecitkecitsvādhyāyameva ca /
brahmacaryāśramaṃ kecitkecidvāksaṃyamāśrayam //
mātaraṃ pitaraṃ kecitsevamānā divaṃ gatāḥ /
ahiṃsayā paraḥ svarge satyena ca mahīyate //
āhave'bhimukhāḥ kecinnihatāstridivaṃ gatāḥ /
keciduñchavṛtte siddhāḥ svargamārgaṃ samāśritāḥ //
ārjavenāpare yuktā mahatāṃ pūjate ratāḥ /
ṛjavo nākapṛṣṭhe tu śuddhātmānaḥ pratiṣṭhitāḥ //
evaṃ bahuvidhairloke dharmadvāraiḥ susaṃvṛtaiḥ /
mamāpi matirāviddhā meghalekheva vāyunā //
etasminsaṃśayasthāne saṃśayacchedakāri yat /
vacanaṃ brūhi deveśa niścayajñānasañjñitam //
nārada uvāca /
evaṃ pṛṣṭaḥ svayā devyā mahādevaḥ pinākadhṛk /
provāca madhuraṃ vākyaṃ sūkṣmamadhyātmasaṃśritam //
maheśvara uvāca /
nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā'si niścayam /
etadeva viśiṣṭaṃ te yattvaṃ pṛcchasi māṃ priye //
sarvatra vihito dharmaḥ svargalokaphalāśritaḥ /
bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalāḥ kriyāḥ //
yasminyasmiṃśca viṣaye yoyo yāti viniścayam /
taṃ tamevābhijānāti nānyaṃ dharmaṃ śucismite //
śṛṇu devi samāsena mokṣadvārasamanuttamam /
etaddhi sarvadharmāṇāṃ viśiṣṭaṃ śubhamavyayam //
nāsti mokṣātparaṃ devi mokṣa eva parā gatiḥ /
sukhamātyantikaṃ śreṣṭhamanivṛttaṃ ca tadviduḥ //
nātra devi jarā mṛtyuḥ śoko vā duḥkhameva vā /
anuttamamacintyaṃ ca taddevi paramaṃ sukham //
jñānānāmuttamaṃ jñānaṃ mokṣajñānaṃ vidurbudhāḥ /
ṛṣibhirdevasaṅghaiśca procyate paramaṃ padam //
nityamakṣaramakṣobhyamajeyaṃ śāśvataṃ śivam /
viśanti tatpadaṃ prājñāḥ spṛhaṇīyaṃ surottamaiḥ //
duḥkhādiśca durantaśca saṃsāroyaṃ prakīrtitaḥ /
śokavyādhijarādoṣairmaraṇena ca saṃyutaḥ //
yathā jyotirgaṇā vyomni vivartante punaḥpunaḥ /
tasya mokṣasya mārgo'yaṃ śruyatāṃ śubhalakṣaṇe //
brahmādisthāvarāntaśca saṃsāro yaḥ prakīrtitaḥ /
saṃsāre prāṇinaḥ sarve nivartante yathā punaḥ //
tatra saṃsāracakrasya mokṣo jñānena dṛśyate /
adhyātmatatvavijñānaṃ jñānamityabhidhīyate //
jñānasya grahaṇopāyamācāraṃ jñāninastathā /
yathāvatsampravakṣyāmi tattvamekamanāḥ śṛṇu //
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā'pi bhūtvā pūrvaṃ gṛhe sthitaḥ /
ānṛṇyaṃ sarvataḥ prāpya tatastānsantyajedgṛhān //
tataḥ santyajya gārhasthyaṃ niścito vanamāśrayet //
vane guruṃ samājñāya dīkṣito vidhipūrvakam /
dīkṣāṃ prāpya yathānyāyaṃ svavṛttaṃ paripālayet //
gṛhṇīyādapyupādhyāyānmokṣajñānamaninditaḥ /
dvividhaṃ ca punarmokṣaṃ sāṅkhyayogamiti smṛtiḥ //
pañcaviṃśativijñānaṃ sāṅkhyamityabhidhīyate / aiśvaryaṃ devasārūpyaṃ yogaśāstrasya nirṇayaḥ /
tayoranyataraṃ jñānaṃ śṛṇuyācchiṣyatāṃ gataḥ //
nākālo nāpyakāṣāyī nāpyasaṃvatsaroṣitaḥ / nāsāṅkhyayogo nāśrāddhaṃ guruṇā snehapūrvakam /
samaḥ śītoṣṇaharṣādīnviṣaheta sa vai muniḥ //
amṛṣyaḥ kṣutpipāsābhyāmucitebhyo nivartayet /
tyajetsaṅkalpajāngranthīnsadā dhyānaparo bhavet //
kuṇḍikācamasaṃ śikyaṃ chatraṃ yaṣṭimupānahau /
celamityeva naiteṣu sthāpayetsāmyamātmanaḥ //
guroḥ pūrvaṃ samuttiṣṭhejjaghanyaṃ tasya saṃviśet /
naivāvijñāpya bhartāramāvaśyakamapi vrajet //
dvirahni snānaśāṭena sandhyayorabhiṣecanam /
ekakālāśanaṃ cās vihitaṃ yatibhiḥ purā //
bhaikṣaṃ sarvatra gṛhṇīyāccintayetsatataṃ niśi /
kāraṇe cāpi samprāpte na jñāpyeta kadācana //
brahmicaryaṃ vane vāsaṃ śaucamindriyasaṃyamaḥ /
dayā ca sarvabhūteṣu tasya dharmaḥ sanātanaḥ //
vimuktaḥ sarvapāpebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ /
ātmayuktaḥ parāṃ buddhiṃ labhate pāpanāśinīm //
yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam /
karmaṇā manasā vācā brhama sampadyate tadā //
aniṣṭhuro'nahaṅkāro nirdvandvo vītamatsaraḥ /
vītaśokabhayābādhaṃ padaṃ prāpnotyanuttamam //
tulyanindāstutirmaunī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ /
samaḥ śatrau ca mitre ca nirvāṇamadhigacchati //
evaṃ yuktasamācārastatparo'dhyātmacintakaḥ /
jñānābhyāsena tenaiva prāpnoti paramāṃ gatim //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0