Mahabharata · Chapter 13.228

bhagavansarvabhūteśa loke karmakriyāpathe /
daivātpravartate sarvamiti kecidvyavasthitāḥ //

apare ceṣṭayā ceti dṛṣṭvā pratyakṣataḥ kriyām / pakṣabhede dvidhā cāsminsaṃśayasthaṃ mano mama /
tattvaṃ vada mahādeva śrotuṃ kautūhalaṃ hi me //
maheśvara uvāca /

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tatvaṃ samāhitā /
tadevaṃ kurute karma loke devi śubhāśubham //

lakṣyate dvividhaṃ karma mānuṣeṣveva tacchṛṇu /
purākṛtaṃ tayorekamaihikaṃ tvitarastathā //

adṛṣṭapūrvaṃ yatkarma taddaivamiti lakṣyate /
vihīnaṃ dṛṣṭakaraṇaṃ tanmānuṣamiti smṛtam //

mānuṣaṃ tu kriyāmātraṃ daivātsambhavate phalam /
evaṃ tadubhayaṃ karma mānuṣaṃ viddhi tannṛṣu //

laukikaṃ tu pravakṣyāmi daivamānuṣanirmitam /
kṛṣau tu dṛśyate karma karṣaṇaṃ vapanaṃ tathā //

ropaṇaṃ caiva lavanaṃ yaccānyatpauruṣaṃ smṛtam /
daivādasiddhiśca bhavedduṣkṛtaṃ cāsti pauruṣe //

suyatnāllabhyate kīrtirduryatnādayaśastathā /
evaṃ lokagatirdevi ādiprabhṛti vartate //
umovāca /

bhagavansarvalokeśa surāsuranamaskṛta / kathamātmā sadā garbhaṃ saṃviśeṣkarmakāraṇāt /
tanme vada mahādeva taddhi guhyaṃ paraṃ matam //
maheśvara uvāca /

śṛṇu bhāmini tatsarvaṃ guhyānāṃ paramaṃ priye /
devaguhyādapi paramātmaguhyamiti smṛtam //

devāsurāstanna vidurātmano hi gatāgatam /
adṛśyo hi sadaivātmā janaiḥ saukṣmyānnirāśrayāt //

atimāyeti māyānāmātmamāyā sedaṣyate / soyaṃ caturvidhāṃ jātiṃ saṃviśatyātmamāyayā /
maithunaṃ śoṇitaṃ bījaṃ daivamevātra kāraṇam //

bījaśoṇitasaṃyoge yadā sambhavate śubhe /
tadā'tmā viśate garbhamevamaṇḍajarāyuje //

evaṃ saṃyogakāle tu ātmā garbhatvameyivān //

kalilājjāyate piṇḍaṃ piṇḍātpeśyarbudaṃ bhavet /
vyaktibhāvagataṃ caiva karma tvāśrayate kramāt //

evaṃ vivardhamānena karmātmā saha vardhate /
evamātmagatiṃ viddhi yanmāṃ pṛcchasi suprabhe //

ropaṇaṃ caiva lavanaṃ yaccānyatpauruṣaṃ smṛtam //

kāle vṛṣṭiḥ suvāpaṃ ca prarohaḥ paktireva ca /
evamādi tu yaccānyattaddaivatamiti smṛtam //

pañcabhūtasthitiścaiva jyotiṣāmayanaṃ tathā /
abuddhigamyaṃ yanmartyairhetubhirvā na vidyate //

tādṛśaṃ kāraṇaṃ daivaṃ śubhaṃ vā yadi vetarat /
yādṛśaṃ cātmanā śakyaṃ tatpauruṣamiti smṛtam //

kevalaṃ phalaniṣpattirekena tu na śakyate / pauruṣeṇaiva daiveni yugapadgrathitaṃ priye /
tayoḥ samāhitaṃ karma śītoṣṇaṃ yugapattathā //

pauruṣaṃ tu tayoḥ pūrvamārabdhavyaṃ vijānatā /
ātmanā tu na śakyaṃ hi na tathā kīrtimāpnuyāt //

khananānmathanālloke jalāgniprāpaṇaṃ yathā /
tathā puruṣakāre tu daivasampatsamāhitā //

narasyākurvataḥ karma daivasampanna labhyate /
tasmātsarvasamārambho daivamānuṣanirmitaḥ //

asurā rākṣasāścaiva manyante lokanāśanāḥ /
paśyante na ca te pāpāḥ kevalaṃ māṃsabhakṣaṇāḥ //

pracchāditaṃ hi tatsarvaṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ /
tadahaṃ te pravakṣyāmi devi guhyaṃ purassaram //

ādikāle narāḥ sarve kṛtvā karma śubhāśubham /
bhuñjate paśyamānāste vṛttāntaṃ lokayordvayoḥ //

yathaivātmakṛtaṃ vidyurdeśāntaragatā narāḥ /
vidyustathaivāntakāle sukṛtaṃ paurvadaihikam //

evaṃ vyavasthite loke sarve dharmaratā'bhavan /
acireṇaiva kālena svargaḥ sampūritastadā //

devānāmapi sambādhaṃ dṛṣṭvā brahmā'pyacintayat /
sañcarante kathaṃ svargaṃ mānuṣāḥ praviśanti hi //

ityevamanucintyaiva mānuṣānsamamohayat /
tadāprabhṛti te martyā na viduste purākṛtam //

kāmakrodhau tu tatkāle mānuṣeṣvavapātayat /
tābhyāmabhihatā martyāḥ svargalokaṃ na pedire //

purākṛtasyāvijñānātkāmakrodhābhipīḍitāḥ /
naitadastīti manvānā vikāraṃścakrire punaḥ //

akāryādimahādoṣānāharantyātmakāraṇāt /
vismṛtya dharmakāryāṇi paralokabhayaṃ tadā //

evaṃ vyavasthite loke kaśmalaṃ samapadyata / lokānāṃ caiva devānāṃ kṣayāyaiva tathā priye /
narakāḥ pūritāścāsanprāṇibhiḥ pāpakāribhiḥ //

punareva tu tāndṛṣṭvā lokakartā pitāmahaḥ / acintayattamevārthaṃ lokānāṃ hitakāraṇāt /
samatvena kathaṃ loke varteteti muhurmuhuḥ //

cintayitvā tadā brahmā jñānena tapasā priye /
akarojjñānadṛśyaṃ tatparalokaṃ na cakṣuṣā //
umovāca /

bhagavanmṛtamātrastu yoyaṃ jāta iti smṛtaḥ /
tathaiva dṛśyate jātastatrātmā tu kathaṃ bhavet //

garbhādāveva saṃviṣṭa ātmā tu bhagavanmama /
eṣa me saṃśayo deva tanme chettuṃ tvamarhasi //
maheśvara uvāca /

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tatvaṃ samāhitā /

anyo garbhagato bhūtvā tatraiva nidhanaṃ gataḥ / punaranyaccharīraṃ tatpraviśya bhuvi jāyate /
tatvavinnaiva sarvastu daivayogastu sambhavet //

sūtikāyā hitārthaṃ ca mohanārthaṃ ca dehinām /
samakarmavidhānatvādityevaṃ viddhi śobhane //

kāṅkṣamāṇāstu narakaṃ bhuktvā kecitprayānti hi / māyāsaṃyāmikā nāma yajjanmamaraṇāntare /
iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi //
umovāca /

bhagavansarvalokeśa lokanātha vṛṣadhvaja /
nāstyātmā karmabhokteti mṛto janturna jāyate //

svabhāvājjāyate sarvaṃ yathā vṛkṣaphalaṃ tathā /
yathormayaḥ sambhavanti tathaiva jagadākṛtiḥ //

tapodānāni yatkarma tatra taddṛśyate vṛthā /
nāsti paunarbhavaṃ janma iti kecidvyavasthitāḥ //

parokṣavacanaṃ śrutvā na pratyakṣasya darśanāt /
tatsarvaṃ nāstināstīti saṃśayasthāstathā pare //

pakṣabhedāntare cāsmiṃstatvaṃ me vaktumarhasi /
uktaṃ bhagavatā yattu tattu lokasya saṃsthitiḥ //

praśnametattu pṛcchatyā rudrāṇyā pariṣattadā /
kautūhalayutā śrotuṃ samāhitamanā'bhavat //
maheśvara uvāca /

naitadasti mahābhāge yadvadantīha nāstikāḥ /
etadevābhiśastānāṃ śrutavidveṣiṇāṃ matam //

sarvamarthaṃ śrutaṃ dṛṣṭaṃ yatprāguktaṃ mayā tava /
tadāprabhṛti martyānāṃ śrutamāśritya paṇḍitāḥ //

kāmānsañchidya parigāndhṛtyā vai paramāsinā /
abhiyāntyeva te svargaṃ paśyantaḥ karmaṇaḥ palam //

evaṃ śraddhāphalaṃ loke parataḥ sumahatphalam /
buddhiḥ śraddhā ca vinayaḥ kāraṇāni hitaiṣiṇām //

tasmātsvargābhigantāraḥ katicittvabhavannarāḥ /
anye karaṇahīnatvānnāstikyaṃ bhāvamāśritāḥ //

śrutavidveṣiṇo mūrkhā nāstikā dṛḍhaniścayāḥ /
niṣkriyāstu nirannādāḥ patantyevādhamāṃ gatim //

nāstyastīti punarjanma kavayo'pyatra mohitāḥ /
nādhigacchanti tannityaṃ hetuvādaśatairapi //

eṣā brahmakṛtā māyā durvijñeyā surāsuraiḥ /
kimpunarmānavairloke jñātukāmaiḥ kubuddhibhiḥ //

kevalaṃ śraddhayā devi śrutamātmaniviṣṭayā /
tatostī'tyeva mantavyaṃ tathā hitamavāpnuyāt //

daivaguhyeṣu cānyeṣu heturdevi nirarthakaḥ / badhirāndhavadevātra vartitavyaṃ hitaiṣiṇā /
etatte kathitaṃ devi ṛṣiguhyaṃ prajāhitam //