Mahabharata · Chapter 13.227

bhagavandevadeveśa karmaṇaiva śubhāśubham /
yathāyogaṃ phalaṃ jantuḥ prāpnotīti viniścayaḥ //

pareṣāṃ vipriyaṃ kurvanyathā samprāpnuyācchubham /
yadyetadasmiṃśceddehe tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

tadapyasti mahābhāge abhisandhibalānnṛṇam /
hitārthaṃ duḥkhamanyeṣāṃ kṛtvā sukhamavāpnuyāt //

daṇḍayanbhartsayanrājā janānpuṇyamavāpnuyāt / guruḥ santarjayañśiṣyānbhartā bhṛtyajanānsvakān /
unmārgapratipannāṃśca śāstā dharmaphalaṃ labhet //

cikitsakaśca duḥkhāni janayanhitamāpnuyāt / yajñārthaṃ paśuhiṃsāṃ ca kurvannapi na lipyate /
evamanye sumanaso hiṃsakāḥ svargamāpnuyuḥ //

ekasminnihate bhadre bahavaḥ sukhamāpnuyuḥ /
tasminhate bhaveddharmaḥ kuta eva tu pātakam //

ahiṃsateti hatvā tu śuddhe karmaṇi gauravāt / abhisandherajihmatvācchuddhe dharmasya gauravāt /
etatkṛtvā tu pāpebhyo na doṣaṃ prāpnuyuḥ kvacit //
umovāca /

caturvidhānāṃ jantūnāṃ kathaṃ jñānamiha smṛtam /
kṛtrimaṃ tatsvabhāvaṃ vā tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva jagaddvividhamucyate /
catasro yonayastatra prajānāṃ kramaśo yathā //

teṣāmudbhidajā vṛkṣā latāvallyaśca vīrudhaḥ /
daṃśayūkādayaścānye svedajāḥ krimijātayaḥ //

pakṣiṇaśchidkarṇāśca prāṇinastvaṇḍajā matāḥ /
mṛgavyālamanuṣyāṃśca viddhi teṣāṃ jarāyujān //

evaṃ caturvidhāṃ jātimātmā saṃsṛtya tiṣṭhati //

sparśenaikendriyeṇātmā tiṣṭhatyudbhidajeṣu vai /
śarīrasparśarūpābhyāṃ svedajeṣvapi tiṣṭhati //

pañcabhiścendriyadvārairjīvantyaṇḍajarāyujāḥ //

tathā bhūmyambusaṃyogādbhavantyudbhidajāḥ priye / śīkatoṣṇayostu saṃyogājjāyante svedajāḥ priye /
aṇḍajāścāpi jāyante saṃyogātkledabījayoḥ //

śuklaśoṇitasaṃyogātsambhavanti jarāyujāḥ /
jarāyujānāṃ sarveṣāṃ mānuṣaṃ padamuttamam //

ataḥparaṃ tamotpattiṃ śṛṇu devi samāhitā /
dvividhaṃ hi tamo loke śārvaraṃ dehajaṃ tathā //

jotirbhiśca tamo loke nāśaṃ gacchati śārvaram /
dehajaṃ tu tamo loke taiḥ samastairna śāmyate //

tamasastasya nāśārthaṃ nopāyamadhijagmivān /
tapaścacāra valipulaṃ lokakartā pitāmahaḥ //

caratastu samudbhūtā vedāḥ sāṅgāḥ sahottarāḥ / tām̐llabdhvā mumude brahmā lokānāṃ hitakāmyayā /
dehajaṃ tu tamo ghoramabhūttaireva nāśitam //

kāryākāryamidaṃ ceti vācyāvācyamidaṃ tviti / yadi cenna bhavelloke śrutaṃ cāritradaiśikam /
pasubhirnirviśeṣaṃ tu ceṣṭante mānuṣā api //

yajñādīnāṃ samārambhaḥ śrutenaiva vidhīyate /
yajñasya phalayogena devalokaḥ samṛddhyate //

prītiyuktāḥ punardevā mānuṣāṇāṃ bhavantyuta /
evaṃ nityaṃ pravardhete rodasī ca parasparam //

lokasandhāraṇaṃ tasmācchrutamityavadhāraya /
jñānādviśiṣṭaṃ jantūnāṃ nāsti lokatraye'pi ca //

sahajaṃ tatpradhānaṃ syādaparaṃ kṛtrimaṃ smṛtam /
ubhayaṃ yatra sampannaṃ bhavettatra tu śobhanam //

sampragṛhya śrutaṃ sarvaṃ kṛtakṛtyo bhavatyuta /
uparyupari martyānāṃ devavatsamprakāśate //

kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ darpamajñānaṃ caiva buddhijam /
tacchrutaṃ nudati kṣipraṃ yathā vāyurbalāhakān //

alpamātraṃ kṛto dharmo bhavejjhānavatāṃ mahān /
mahānapi kṛto dharmo hyajñānānniṣphalo bhavet //

parāvarajho bhūtānāṃ jñānavāṃstatvavidbhavet /
evaṃ śrutaphalaṃ sarvaṃ kathitaṃ te śubhakṣaṇe //
umovāca /

bhagavanmānuṣāḥ kecijjātismaraṇasaṃyutāḥ / kimarthamabhijāyante jānantaḥ paurvadaihikam /
etanme tatvato deva mānuṣeṣu vadasva bho //
maheśvara uvāca /

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu tatvaṃ samāhitā //

ye mṛtāḥ sahasā martyā jāyante sahasā punaḥ /
teṣāṃ paurāṇiko bodhaḥ kañcitkālaṃ hi tiṣṭhati //

tasmājjātismarā loke jāyante bodhasaṃyutāḥ / teṣāṃ vivardhatāṃ sañjñā svapnavatsā praṇaśyati /
paralokasya cāstitve mūḍhānāṃ kāraṇaṃ ca tat //
umovāca /

bhagavanmānuṣāḥ kecinmṛtā bhūtvā'pi samprati /
nivartamānā dṛśyante deheṣveva punarnarāḥ //
maheśvara uvāca /

tadahaṃ te pravakṣyāmi kāraṇaṃ śṛṇu śobhane //

prāṇairviyujyamānānāṃ bahutvātprāṇināṃ vadhe /
tathaiva nāmasāmānyādyamadūtā nṛṇāṃ prati //

vahanti te kvacinmohādanyaṃ martyaṃ tu yāmikāḥ /
nirvikāraṃ hi tatsarvaṃ yamo veda kṛtākṛtam //

tasmātsaṃyamanīṃ prāpya yamenaikena mokṣitāḥ / punareva nivartante śeṣaṃ bhoktuṃ svakarmaṇaḥ /
svakarmaṇyasamāpte tu nivartante hi mānavāḥ //
umovāca /

bhagavansuptamātreṇa prāṇināṃ svapnadarśanam /
kiṃ tatsvabhāvamanyadvā tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

suptānāṃ tu manaśceṣṭā svapna ityabhidhīyate /
anāgatamatikrāntaṃ paśyate sañcaranmanaḥ //

nimittaṃ ca bhavettasmātprāṇināṃ svapnadarśanam /
etatte kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotu kimicchasi //