મહાભારત · અધ્યાય 13.228

ભગવન્સર્વભૂતેશ લોકે કર્મક્રિયાપથે ।
દૈવાત્પ્રવર્તતે સર્વમિતિ કેચિદ્વ્યવસ્થિતાઃ ॥

અપરે ચેષ્ટયા ચેતિ દૃષ્ટ્વા પ્રત્યક્ષતઃ ક્રિયામ્ । પક્ષભેદે દ્વિધા ચાસ્મિન્સંશયસ્થં મનો મમ ।
તત્ત્વં વદ મહાદેવ શ્રોતું કૌતૂહલં હિ મે ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ તત્વં સમાહિતા ।
તદેવં કુરુતે કર્મ લોકે દેવિ શુભાશુભમ્ ॥

લક્ષ્યતે દ્વિવિધં કર્મ માનુષેષ્વેવ તચ્છૃણુ ।
પુરાકૃતં તયોરેકમૈહિકં ત્વિતરસ્તથા ॥

અદૃષ્ટપૂર્વં યત્કર્મ તદ્દૈવમિતિ લક્ષ્યતે ।
વિહીનં દૃષ્ટકરણં તન્માનુષમિતિ સ્મૃતમ્ ॥

માનુષં તુ ક્રિયામાત્રં દૈવાત્સમ્ભવતે ફલમ્ ।
એવં તદુભયં કર્મ માનુષં વિદ્ધિ તન્નૃષુ ॥

લૌકિકં તુ પ્રવક્ષ્યામિ દૈવમાનુષનિર્મિતમ્ ।
કૃષૌ તુ દૃશ્યતે કર્મ કર્ષણં વપનં તથા ॥

રોપણં ચૈવ લવનં યચ્ચાન્યત્પૌરુષં સ્મૃતમ્ ।
દૈવાદસિદ્ધિશ્ચ ભવેદ્દુષ્કૃતં ચાસ્તિ પૌરુષે ॥

સુયત્નાલ્લભ્યતે કીર્તિર્દુર્યત્નાદયશસ્તથા ।
એવં લોકગતિર્દેવિ આદિપ્રભૃતિ વર્તતે ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્સર્વલોકેશ સુરાસુરનમસ્કૃત । કથમાત્મા સદા ગર્ભં સંવિશેષ્કર્મકારણાત્ ।
તન્મે વદ મહાદેવ તદ્ધિ ગુહ્યં પરં મતમ્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

શૃણુ ભામિનિ તત્સર્વં ગુહ્યાનાં પરમં પ્રિયે ।
દેવગુહ્યાદપિ પરમાત્મગુહ્યમિતિ સ્મૃતમ્ ॥

દેવાસુરાસ્તન્ન વિદુરાત્મનો હિ ગતાગતમ્ ।
અદૃશ્યો હિ સદૈવાત્મા જનૈઃ સૌક્ષ્મ્યાન્નિરાશ્રયાત્ ॥

અતિમાયેતિ માયાનામાત્મમાયા સેદષ્યતે । સોયં ચતુર્વિધાં જાતિં સંવિશત્યાત્મમાયયા ।
મૈથુનં શોણિતં બીજં દૈવમેવાત્ર કારણમ્ ॥

બીજશોણિતસંયોગે યદા સમ્ભવતે શુભે ।
તદાઽત્મા વિશતે ગર્ભમેવમણ્ડજરાયુજે ॥

એવં સંયોગકાલે તુ આત્મા ગર્ભત્વમેયિવાન્ ॥

કલિલાજ્જાયતે પિણ્ડં પિણ્ડાત્પેશ્યર્બુદં ભવેત્ ।
વ્યક્તિભાવગતં ચૈવ કર્મ ત્વાશ્રયતે ક્રમાત્ ॥

એવં વિવર્ધમાનેન કર્માત્મા સહ વર્ધતે ।
એવમાત્મગતિં વિદ્ધિ યન્માં પૃચ્છસિ સુપ્રભે ॥

રોપણં ચૈવ લવનં યચ્ચાન્યત્પૌરુષં સ્મૃતમ્ ॥

કાલે વૃષ્ટિઃ સુવાપં ચ પ્રરોહઃ પક્તિરેવ ચ ।
એવમાદિ તુ યચ્ચાન્યત્તદ્દૈવતમિતિ સ્મૃતમ્ ॥

પઞ્ચભૂતસ્થિતિશ્ચૈવ જ્યોતિષામયનં તથા ।
અબુદ્ધિગમ્યં યન્મર્ત્યૈર્હેતુભિર્વા ન વિદ્યતે ॥

તાદૃશં કારણં દૈવં શુભં વા યદિ વેતરત્ ।
યાદૃશં ચાત્મના શક્યં તત્પૌરુષમિતિ સ્મૃતમ્ ॥

કેવલં ફલનિષ્પત્તિરેકેન તુ ન શક્યતે । પૌરુષેણૈવ દૈવેનિ યુગપદ્ગ્રથિતં પ્રિયે ।
તયોઃ સમાહિતં કર્મ શીતોષ્ણં યુગપત્તથા ॥

પૌરુષં તુ તયોઃ પૂર્વમારબ્ધવ્યં વિજાનતા ।
આત્મના તુ ન શક્યં હિ ન તથા કીર્તિમાપ્નુયાત્ ॥

ખનનાન્મથનાલ્લોકે જલાગ્નિપ્રાપણં યથા ।
તથા પુરુષકારે તુ દૈવસમ્પત્સમાહિતા ॥

નરસ્યાકુર્વતઃ કર્મ દૈવસમ્પન્ન લભ્યતે ।
તસ્માત્સર્વસમારમ્ભો દૈવમાનુષનિર્મિતઃ ॥

અસુરા રાક્ષસાશ્ચૈવ મન્યન્તે લોકનાશનાઃ ।
પશ્યન્તે ન ચ તે પાપાઃ કેવલં માંસભક્ષણાઃ ॥

પ્રચ્છાદિતં હિ તત્સર્વં ગૂઢમાયા હિ દેવતાઃ ।
તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ દેવિ ગુહ્યં પુરસ્સરમ્ ॥

આદિકાલે નરાઃ સર્વે કૃત્વા કર્મ શુભાશુભમ્ ।
ભુઞ્જતે પશ્યમાનાસ્તે વૃત્તાન્તં લોકયોર્દ્વયોઃ ॥

યથૈવાત્મકૃતં વિદ્યુર્દેશાન્તરગતા નરાઃ ।
વિદ્યુસ્તથૈવાન્તકાલે સુકૃતં પૌર્વદૈહિકમ્ ॥

એવં વ્યવસ્થિતે લોકે સર્વે ધર્મરતાઽભવન્ ।
અચિરેણૈવ કાલેન સ્વર્ગઃ સમ્પૂરિતસ્તદા ॥

દેવાનામપિ સમ્બાધં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માઽપ્યચિન્તયત્ ।
સઞ્ચરન્તે કથં સ્વર્ગં માનુષાઃ પ્રવિશન્તિ હિ ॥

ઇત્યેવમનુચિન્ત્યૈવ માનુષાન્સમમોહયત્ ।
તદાપ્રભૃતિ તે મર્ત્યા ન વિદુસ્તે પુરાકૃતમ્ ॥

કામક્રોધૌ તુ તત્કાલે માનુષેષ્વવપાતયત્ ।
તાભ્યામભિહતા મર્ત્યાઃ સ્વર્ગલોકં ન પેદિરે ॥

પુરાકૃતસ્યાવિજ્ઞાનાત્કામક્રોધાભિપીડિતાઃ ।
નૈતદસ્તીતિ મન્વાના વિકારંશ્ચક્રિરે પુનઃ ॥

અકાર્યાદિમહાદોષાનાહરન્ત્યાત્મકારણાત્ ।
વિસ્મૃત્ય ધર્મકાર્યાણિ પરલોકભયં તદા ॥

એવં વ્યવસ્થિતે લોકે કશ્મલં સમપદ્યત । લોકાનાં ચૈવ દેવાનાં ક્ષયાયૈવ તથા પ્રિયે ।
નરકાઃ પૂરિતાશ્ચાસન્પ્રાણિભિઃ પાપકારિભિઃ ॥

પુનરેવ તુ તાન્દૃષ્ટ્વા લોકકર્તા પિતામહઃ । અચિન્તયત્તમેવાર્થં લોકાનાં હિતકારણાત્ ।
સમત્વેન કથં લોકે વર્તેતેતિ મુહુર્મુહુઃ ॥

ચિન્તયિત્વા તદા બ્રહ્મા જ્ઞાનેન તપસા પ્રિયે ।
અકરોજ્જ્ઞાનદૃશ્યં તત્પરલોકં ન ચક્ષુષા ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્મૃતમાત્રસ્તુ યોયં જાત ઇતિ સ્મૃતઃ ।
તથૈવ દૃશ્યતે જાતસ્તત્રાત્મા તુ કથં ભવેત્ ॥

ગર્ભાદાવેવ સંવિષ્ટ આત્મા તુ ભગવન્મમ ।
એષ મે સંશયો દેવ તન્મે છેત્તું ત્વમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ તત્વં સમાહિતા ।

અન્યો ગર્ભગતો ભૂત્વા તત્રૈવ નિધનં ગતઃ । પુનરન્યચ્છરીરં તત્પ્રવિશ્ય ભુવિ જાયતે ।
તત્વવિન્નૈવ સર્વસ્તુ દૈવયોગસ્તુ સમ્ભવેત્ ॥

સૂતિકાયા હિતાર્થં ચ મોહનાર્થં ચ દેહિનામ્ ।
સમકર્મવિધાનત્વાદિત્યેવં વિદ્ધિ શોભને ॥

કાઙ્ક્ષમાણાસ્તુ નરકં ભુક્ત્વા કેચિત્પ્રયાન્તિ હિ । માયાસંયામિકા નામ યજ્જન્મમરણાન્તરે ।
ઇતિ તે કથિતં દેવિ ભૂયઃ શ્રોતું કિમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્સર્વલોકેશ લોકનાથ વૃષધ્વજ ।
નાસ્ત્યાત્મા કર્મભોક્તેતિ મૃતો જન્તુર્ન જાયતે ॥

સ્વભાવાજ્જાયતે સર્વં યથા વૃક્ષફલં તથા ।
યથોર્મયઃ સમ્ભવન્તિ તથૈવ જગદાકૃતિઃ ॥

તપોદાનાનિ યત્કર્મ તત્ર તદ્દૃશ્યતે વૃથા ।
નાસ્તિ પૌનર્ભવં જન્મ ઇતિ કેચિદ્વ્યવસ્થિતાઃ ॥

પરોક્ષવચનં શ્રુત્વા ન પ્રત્યક્ષસ્ય દર્શનાત્ ।
તત્સર્વં નાસ્તિનાસ્તીતિ સંશયસ્થાસ્તથા પરે ॥

પક્ષભેદાન્તરે ચાસ્મિંસ્તત્વં મે વક્તુમર્હસિ ।
ઉક્તં ભગવતા યત્તુ તત્તુ લોકસ્ય સંસ્થિતિઃ ॥

પ્રશ્નમેતત્તુ પૃચ્છત્યા રુદ્રાણ્યા પરિષત્તદા ।
કૌતૂહલયુતા શ્રોતું સમાહિતમનાઽભવત્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

નૈતદસ્તિ મહાભાગે યદ્વદન્તીહ નાસ્તિકાઃ ।
એતદેવાભિશસ્તાનાં શ્રુતવિદ્વેષિણાં મતમ્ ॥

સર્વમર્થં શ્રુતં દૃષ્ટં યત્પ્રાગુક્તં મયા તવ ।
તદાપ્રભૃતિ મર્ત્યાનાં શ્રુતમાશ્રિત્ય પણ્ડિતાઃ ॥

કામાન્સઞ્છિદ્ય પરિગાન્ધૃત્યા વૈ પરમાસિના ।
અભિયાન્ત્યેવ તે સ્વર્ગં પશ્યન્તઃ કર્મણઃ પલમ્ ॥

એવં શ્રદ્ધાફલં લોકે પરતઃ સુમહત્ફલમ્ ।
બુદ્ધિઃ શ્રદ્ધા ચ વિનયઃ કારણાનિ હિતૈષિણામ્ ॥

તસ્માત્સ્વર્ગાભિગન્તારઃ કતિચિત્ત્વભવન્નરાઃ ।
અન્યે કરણહીનત્વાન્નાસ્તિક્યં ભાવમાશ્રિતાઃ ॥

શ્રુતવિદ્વેષિણો મૂર્ખા નાસ્તિકા દૃઢનિશ્ચયાઃ ।
નિષ્ક્રિયાસ્તુ નિરન્નાદાઃ પતન્ત્યેવાધમાં ગતિમ્ ॥

નાસ્ત્યસ્તીતિ પુનર્જન્મ કવયોઽપ્યત્ર મોહિતાઃ ।
નાધિગચ્છન્તિ તન્નિત્યં હેતુવાદશતૈરપિ ॥

એષા બ્રહ્મકૃતા માયા દુર્વિજ્ઞેયા સુરાસુરૈઃ ।
કિમ્પુનર્માનવૈર્લોકે જ્ઞાતુકામૈઃ કુબુદ્ધિભિઃ ॥

કેવલં શ્રદ્ધયા દેવિ શ્રુતમાત્મનિવિષ્ટયા ।
તતોસ્તીઽત્યેવ મન્તવ્યં તથા હિતમવાપ્નુયાત્ ॥

દૈવગુહ્યેષુ ચાન્યેષુ હેતુર્દેવિ નિરર્થકઃ । બધિરાન્ધવદેવાત્ર વર્તિતવ્યં હિતૈષિણા ।
એતત્તે કથિતં દેવિ ઋષિગુહ્યં પ્રજાહિતમ્ ॥