Mahabharata · Chapter 13.229
bhagavansarvalokeśa tripurārdana śaṅkara /
kīdṛśā yamadaṇḍāste kīdṛśāḥ paricārakāḥ //
kathaṃ mṛtāste gacchanti prāṇino yamasādanam / kīdṛśaṃ bhavanaṃ tasya kathaṃ daṇḍayati prajāḥ /
etatsarvaṃ mahādeva śrotumicchāmyahaṃ prabho //
maheśvara uvāca /
śṛṇu kalyāṇi tatsarvaṃ yatte devi manaḥpriyam /
dakṣiṇasyāṃ diśi śubhe yamasya sadanaṃ mahat //
vicitraṃ ramaṇīyaṃ ca nānābhāvasamanvitam /
pitṛbhiḥ pretasaṅghaiśca yamadūtaiśca santatam //
prāṇisaṅghaiśca bahubhiḥ karmavaśyaiśca pūritam /
tatrāste daṇḍayannityaṃ yamo lokahite rataḥ //
māyayā satataṃ vetti prāṇināṃ yacchubhāśubham /
māyayā saṃharaṃstatra prāṇisaṅghānyatastataḥ //
tasya māyāmayāḥ pāśā na vedyante surāsuraiḥ /
ko hi mānuṣamātrastu devasya caritaṃ mahat //
evaṃ saṃvasatastasya yamasya paricārakāḥ / gṛhītvā sannayantyeva prāṇinaḥ kṣīṇakarmaṇaḥ /
yana kenāpadeśena tvapadeśasamudbhavāḥ //
karmaṇā prāṇino loke uttamādhamamadhyamāḥ /
yathārhaṃ tānsamādāya nayanti yamasādanam //
dhārmikānuttamānviddhi svargiṇaste yathā'marāḥ / triṣu janma labhante ye karmaṇā madhyamāḥ smṛtāḥ /
tiryaṅanarakagantāro hyadhamāste narādhamāḥ //
panthānastrividhā dṛṣṭāḥ sarveṣāṃ gatajīvinām /
ramaṇīyaṃ nirābādhaṃ durdarśamiti nāmataḥ //
ramaṇīyaṃ tu yanmārgaṃ patākādhvajasaṅkulam /
dhūpitaṃ siktasammṛṣṭaṃ puṣpamālābhisaṅkulam //
manoharaṃ sukhasparśaṃ gacchatāmeva tadbhavet /
nirābādhaṃ yathālokaṃ supraśastaṃ kṛtaṃ bhavet //
tṛtīyaṃ yattu durdarśaṃ durgandhi tamasā vṛtam / paruṣaṃ śarkarākīrṇaṃ śvadaṃṣṭrābahulaṃ bhṛśam /
kimikīṭasamākīrṇaṃ bhajatāmatidurgamam //
mārgairevaṃ tribhirnityamuttamādhamamadhyamān /
sannayanti yathā kāle tanme śṛṇu śucismite //
uttamānantakāle tu yamadūtāḥ susaṃvṛtāḥ /
nayanti sukhamādāya ramaṇīyapathena vai //
umovāca /
bhagavaṃstatra cātmānaṃ tyaktadehaṃ nirāśrayam /
adṛśyaṃ kathamādāya sannayanti yamāntikam //
maheśvara uvāca /
śṛṇu bhāmini tatsravaṃ trividhaṃ dehakāraṇam /
karmavaśyaṃ bhogavaśyaṃ duḥkhavaśyamiti priye //
mānuṣaṃ karmavaśyaṃ syāddvitīyaṃ bhogasādhanam / tṛtīyaṃ yātanāvaśyaṃ śarīraṃ māyayā kṛtam /
yamaloke na cānyatra dṛśyate yātanāyutam //
śarīrairyātanāvaśyairjīvānāmucya bhāmini /
nayanti yāmikāstatra prāṇino māyayā mṛtān //
madhyamānyodhaveṣeṇa madhyamena pathā tathā //
caṇḍālaveṣāstvadhamāngṛhītvā bhartsatarjanaiḥ /
ākarṣantastathā pāśairdurdarśena nayanti tān //
trividhānevamādāya nayanti yamasādanam /
dharmāsanagataṃ dakṣaṃ bhrājamānaṃ svatejasā //
lokapālaṃ sahādhyakṣaṃ tathaiva pariṣadgatam / darśayanti mahābhāge yāmikāstaṃ nivedya te // pūjayandaṇḍayankāṃścitteṣāṃ śṛṇvañśubhāśubham /
vyāhṛto bahusāhasraistatrāste satataṃ yamaḥ //
gatānāṃ tu yamasteṣāmuttamānabhipūjayā / abhisaṅgṛhya vidhivatpṛṣṭvā svāgatakauśalam /
prastutya tatkṛtaṃ teṣāṃ lokaṃ sandiśate yamaḥ //
yamenaivamanujñātā yānti paścāttriviṣṭapam //
madhyamānāṃ yamasteṣāṃ śrutvā karma yathātatham /
jāyantāṃ mānuṣeṣveva iti sandiśate ca tān //
adhamānpāśasaṃyuktānyamo nāvekṣate gatān / yamasya puruṣā ghorāścaṇḍālasamadarśanāḥ /
yātanāḥ prāpayantyetām̐llokapālasya śāsanāt //
bhindantaśca tudantaśca prakarṣanto yatastataḥ /
krośantaḥ pātayantyetānmitho garteṣvavāṅmukhān //
saṃyāminyaḥ śilāsteṣāṃ patanti śirasi priye /
ayomukhāḥ kaṅkavalā bhakṣayanti sudāruṇāḥ //
asipatravane ghore cārayanti tathā parān /
tīkṣṇadaṃṣṭrāstathā śvānaḥ kāṃścittatra hyadanti vai //
tatra vaitaraṇī nāma nadī grāhasamākulā / duṣpraveśā ca ghorā ca mūtraśoṇitavāhinī /
tasyāṃ sammajjayantyete tṛṣitānpāyayanti tān //
āropayanti vai kāṃścittatra kaṇṭakaśalmalīm /
yantracakreṣu tilavatpīḍyante tatra kecana //
aṅgareṣu ca dahyante tathā duṣkṛtakāriṇaḥ /
kumbhīpākeṣu pacyante pacyante sikatāsu vai //
pāṭyante taruvacchastraiḥ pāpinaḥ krakacādibhiḥ /
bhidyante bhāgaśaḥ śūlaistudyante sūkṣmasūcibhiḥ //
evaṃ tvayā kṛtaṃ doṣaṃ tadarthaṃ daṇḍanaṃ tviti /
vācaiva ghoṣayanti sma daṇḍamānāḥ samantataḥ //
evaṃ te yātanāṃ prāpya śarīrairyātanāśayaiḥ /
prasahantaśca tadduḥkhaṃ smarantaḥ svāparādhajam //
krośantaśca rudrantaśca na mucyante kathañcana /
smarantastatra tapyante pāpamātmakṛtaṃ bhṛśam //
evaṃ bahuvidhā daṇḍā bhujyante pāpakāribhiḥ /
yātanābhiśca pacyante narakeṣu punaḥ punaḥ //
apare yātanāṃ bhuktvā mucyante tatra kilbiṣāt / pāpadoṣakṣayakarā yātanāḥ saṃsmṛtā nṛṇām /
bahutaptaṃ yathā lohamamalaṃ tattathā bhavet //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0