Mahabharata · Chapter 13.217

bhagavanbhaganetraghna kālasūdana śaṅkara / ime varṇāśca catvāro vihitāḥ svasvabhāvataḥ /
utāho kriyayā varṇāḥ sambhavanti maheśvara //

evaṃ me saṃśayapraśnastaṃ me chettuṃ tvamarhasi //
maheśvara uvāca /

svabhāvādeva vidyante catvāro brāhmaṇādayaḥ /
ekajātyā suduṣprāpamanyavarṇatvamāgatam //

tacca karmaviśeṣeṇa punarjanmani jāyate / tasmātteṣāṃ pravakṣyāmi tatsarvaṃ karmapākajam

brāhmaṇastu naro bhūtvā svajātimanupālayan /
dṛḍhaṃ brāhmaṇakarmāṇi vedoktāni samācaret //

satyārjavaparo bhūtvā dānayajñaparastathā /
satyāṃ jātyāṃ samudito jātidharmānna hāpayet //

evaṃ saṃvartamānastu kāladharmaṃ gataḥ punaḥ /
svargaloke hi jāyeta svargabhogāya bhāmini //

tatkṣaye brāhmaṇo bhūtvā tathaiva nṛṣu jāyate /
evaṃsvakarmaṇā martyaḥ svajātiṃ labhate punaḥ //

aparastu tathā kaścidbrahmayonisamudbhavaḥ /
avamatyaiva tāṃ jātimajñānatamasā vṛtaḥ //

anyathā vartamānastu jātikarmāṇi varjayet / śūdravadvicarelloke śūdrakarmābhilāṣavān /
śūdraiḥ saha carannityaṃ śaucamaṅgalavarjitaḥ /

sa cāpi kāladharmastho yamaloke sudaṇḍitaḥ /
yadi jāyeta martyeṣu śūdra evābhijāyate //

śūdra eva bhaveddevi brāhmaṇo'pi svakarmaṇā //

tathaiva śūdrastvaparaḥ śūdrakarmāṇi varjayet / satyārjavaparo bhūtvā dānadharmaparastathā /
mantrabrāhmaṇasatkartā manasā brāhmaṇapriyaḥ //

evaṃ yuktasamācāraḥ śūdropi maraṇaṃ gataḥ / svargaloke hi jāyeta tatkṣaye nṛṣu jāyate /
brāhmaṇānāṃ kule mukhye vedasvādhyāyasaṃyute //

evameva sadā loke śūdro brāhmaṇyamāpnuyāt //

evaṃ kṣatriyavaiśyāśca jātidharmeṇa saṃyutāḥ /
svakarmaṇaiva jāyante viśiṣṭeṣvadhameṣu ca //

evaṃ jātiviparyāsaḥ pretyabhāve bhavennṛṇām /
anyathā tu na śakyaṃ tallokasaṃsthitikāraṇāt //

tasmājjātiṃ viśiṣṭāṃ tu kathañcitprāpya paṇḍitaḥ / sarvathā tāṃ tathā rakṣenna punarbhraśyate yathā /
iti te kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi //
umovāca /

janmaprabhṛti kaḥ śuddho labhejjanmaphalaṃ naraḥ /
śobhanāśobhanaṃ sarvamadhaikāravaśātsvakam //
maheśvara uvāca /

karma kurvanna lipyeta ārjavena samācaret /
ātmaiva tacchubhaṃ kuryādaśubhe yojayetparān //

śaṭheṣu śaṭhavatkuryodāryaṣvāryavadācaret / āpatsu nāvasīdecca ghorānsaṅgrāmayetparāt /
sāmnaiva sarvakāryāṇi kartuṃ pūrvaṃ samārabhet //

anarthādharmaśokānāṃ yathā na prāpnuyātsvayam /
prīyate tattathā kartumetadvṛttaṃ samāsataḥ //

evaṃ vṛttaṃ samāsādya gṛhamāśritya mānavāḥ /
nirāhārā nirudvegāḥ prāpnuvantyuttamāṃ gatim //

etajjanmaphalaṃ nityaṃ sarveṣāṃ gṛhavāsinām / evaṃ gṛhasthitairnityaṃ vartitavyamiti sthitiḥ /
etatsarvaṃ mayā proktaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi //
umovāca /

surāsurapate deva varada prītivardhana / mānuṣeṣveva ye ke cidāḍhyāḥ kleśavivarjitāḥ /
bhuñjānā vividhānbhogāndṛśyante nirupadravāḥ //

apare kleśasaṃyuktā daridrā bhogavarjitāḥ //

kimarthaṃ mānuṣe loke na samatvena kalpitāḥ /
etacchrotuṃ mahādeva kautūhalamatīva me //
maheśvara uvāca /

nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmāsi bhāmini /
śṛṇu tatsarvamakhilaṃ mānuṣāṇāṃ hitaṃ vacaḥ //

ādisarge purā brahmā samatvenāsṛjatprajāḥ / nityaṃ na bhavato hyasya rāgadveṣau prajāpateḥ /
tadā tasmātsurāḥ sarve babhūvuḥ samato narāḥ //

evaṃ saṃvartamāne tu yuge kālaviparyayāt /
kecitprapedire tatra viṣamaṃ buddhimohitāḥ //

teṣāṃ hāniṃ tato dṛṣṭvā tulyānāmeva bhāmini /
brāhmaṇāste samājagmustattatkāraṇavedakāḥ //

kartuṃ nārhasi deveśa pakṣapātaṃ tvamīdṛśam /
putrabhāve same deva kimarthaṃ no bhavetkaliḥ //

evametairupālabdho brahmā vacanamabravīt /
yūyaṃ mā brūta me doṣaṃ svakṛtaṃ smaratha prajāḥ //

yuṣmābhireva yuṣmākaṃ grathitaṃ hi śubhāśubham / yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalamaśnute /
svakṛtasya phalaṃ bhuṅkte nānyastadboktumarhati //

evaṃ sambodhitāstena kālakartrā svayambhuvā /
punarvivṛtya karmāṇi śubhānyeva prapedire //

evaṃ vijñātatatvāste dānadharmaparāyaṇāḥ / śubhāni vidhivatkṛtvā kāladharmagatāḥ punaḥ /
tāni dānaphalānyeva bhuñjate sukhabhoginaḥ //

svakṛtaṃ tu narastasmātsvayameva prapadyate //

apare dharmakāmebhyo nivṛttāśca śubhekṣaṇe /
kadaryā niranukrośāḥ prāyeṇātmaparāyaṇāḥ //

tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane /
daridrāḥ kleśabhūyiṣṭhā bhavantyeva na saṃśayaḥ //
umovāca /

mānuṣeṣvatha ye keciddhanadhānyasamanvitāḥ / bhogahīnāḥ pradṛśyante sarvabhogeṣu satsvapi /
na bhuñjate kimarthaṃ te tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

paraiḥ sañcoditā dharmaṃ kurvate na svakāmataḥ /
svayaṃ śraddhāṃ bahiṣkṛtya kurvanti ca rudanti ca //

tādṛśā maraṇaṃ prāptāḥ punarjanmani śobhane / phalāni tāni samprāpya bhuñjate na kadācana /
rakṣanto vardhayantaśca āsate nidhipālavat //
umovāca /

keciddhanaviyuktāśca bhogayuktā maheśvara /
mānuṣāḥ sampradṛśyante tanme śaṃsitumarhasi //
maheśvara uvāca /

ānṛśaṃsyaparā ye tu dharmakāmāści durgatāḥ /
paropakāraṃ kurvanti dīnānugrahakāraṇāt //

pratipadyuḥ paradhanaṃ naṣṭaṃ vā'nyairnarairhṛtam /
nityaṃ ye dātumanaso narā vitteṣvasatsvapi //

kāladharmavaśaṃ prāptāḥ punarjanmani te narāḥ /
ete dhanavihīnāśca bhogayuktā bhavantyuta //

dharmadānopadeśaṃ vā kartavyamiti niścayaḥ /
iti te kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi //