મહાભારત · અધ્યાય 13.217

ભગવન્ભગનેત્રઘ્ન કાલસૂદન શઙ્કર । ઇમે વર્ણાશ્ચ ચત્વારો વિહિતાઃ સ્વસ્વભાવતઃ ।
ઉતાહો ક્રિયયા વર્ણાઃ સમ્ભવન્તિ મહેશ્વર ॥

એવં મે સંશયપ્રશ્નસ્તં મે છેત્તું ત્વમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

સ્વભાવાદેવ વિદ્યન્તે ચત્વારો બ્રાહ્મણાદયઃ ।
એકજાત્યા સુદુષ્પ્રાપમન્યવર્ણત્વમાગતમ્ ॥

તચ્ચ કર્મવિશેષેણ પુનર્જન્મનિ જાયતે । તસ્માત્તેષાં પ્રવક્ષ્યામિ તત્સર્વં કર્મપાકજમ્

બ્રાહ્મણસ્તુ નરો ભૂત્વા સ્વજાતિમનુપાલયન્ ।
દૃઢં બ્રાહ્મણકર્માણિ વેદોક્તાનિ સમાચરેત્ ॥

સત્યાર્જવપરો ભૂત્વા દાનયજ્ઞપરસ્તથા ।
સત્યાં જાત્યાં સમુદિતો જાતિધર્માન્ન હાપયેત્ ॥

એવં સંવર્તમાનસ્તુ કાલધર્મં ગતઃ પુનઃ ।
સ્વર્ગલોકે હિ જાયેત સ્વર્ગભોગાય ભામિનિ ॥

તત્ક્ષયે બ્રાહ્મણો ભૂત્વા તથૈવ નૃષુ જાયતે ।
એવંસ્વકર્મણા મર્ત્યઃ સ્વજાતિં લભતે પુનઃ ॥

અપરસ્તુ તથા કશ્ચિદ્બ્રહ્મયોનિસમુદ્ભવઃ ।
અવમત્યૈવ તાં જાતિમજ્ઞાનતમસા વૃતઃ ॥

અન્યથા વર્તમાનસ્તુ જાતિકર્માણિ વર્જયેત્ । શૂદ્રવદ્વિચરેલ્લોકે શૂદ્રકર્માભિલાષવાન્ ।
શૂદ્રૈઃ સહ ચરન્નિત્યં શૌચમઙ્ગલવર્જિતઃ ।

સ ચાપિ કાલધર્મસ્થો યમલોકે સુદણ્ડિતઃ ।
યદિ જાયેત મર્ત્યેષુ શૂદ્ર એવાભિજાયતે ॥

શૂદ્ર એવ ભવેદ્દેવિ બ્રાહ્મણોઽપિ સ્વકર્મણા ॥

તથૈવ શૂદ્રસ્ત્વપરઃ શૂદ્રકર્માણિ વર્જયેત્ । સત્યાર્જવપરો ભૂત્વા દાનધર્મપરસ્તથા ।
મન્ત્રબ્રાહ્મણસત્કર્તા મનસા બ્રાહ્મણપ્રિયઃ ॥

એવં યુક્તસમાચારઃ શૂદ્રોપિ મરણં ગતઃ । સ્વર્ગલોકે હિ જાયેત તત્ક્ષયે નૃષુ જાયતે ।
બ્રાહ્મણાનાં કુલે મુખ્યે વેદસ્વાધ્યાયસંયુતે ॥

એવમેવ સદા લોકે શૂદ્રો બ્રાહ્મણ્યમાપ્નુયાત્ ॥

એવં ક્ષત્રિયવૈશ્યાશ્ચ જાતિધર્મેણ સંયુતાઃ ।
સ્વકર્મણૈવ જાયન્તે વિશિષ્ટેષ્વધમેષુ ચ ॥

એવં જાતિવિપર્યાસઃ પ્રેત્યભાવે ભવેન્નૃણામ્ ।
અન્યથા તુ ન શક્યં તલ્લોકસંસ્થિતિકારણાત્ ॥

તસ્માજ્જાતિં વિશિષ્ટાં તુ કથઞ્ચિત્પ્રાપ્ય પણ્ડિતઃ । સર્વથા તાં તથા રક્ષેન્ન પુનર્ભ્રશ્યતે યથા ।
ઇતિ તે કથિતં દેવિ ભૂયઃ શ્રોતું કિમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

જન્મપ્રભૃતિ કઃ શુદ્ધો લભેજ્જન્મફલં નરઃ ।
શોભનાશોભનં સર્વમધૈકારવશાત્સ્વકમ્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

કર્મ કુર્વન્ન લિપ્યેત આર્જવેન સમાચરેત્ ।
આત્મૈવ તચ્છુભં કુર્યાદશુભે યોજયેત્પરાન્ ॥

શઠેષુ શઠવત્કુર્યોદાર્યષ્વાર્યવદાચરેત્ । આપત્સુ નાવસીદેચ્ચ ઘોરાન્સઙ્ગ્રામયેત્પરાત્ ।
સામ્નૈવ સર્વકાર્યાણિ કર્તું પૂર્વં સમારભેત્ ॥

અનર્થાધર્મશોકાનાં યથા ન પ્રાપ્નુયાત્સ્વયમ્ ।
પ્રીયતે તત્તથા કર્તુમેતદ્વૃત્તં સમાસતઃ ॥

એવં વૃત્તં સમાસાદ્ય ગૃહમાશ્રિત્ય માનવાઃ ।
નિરાહારા નિરુદ્વેગાઃ પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તમાં ગતિમ્ ॥

એતજ્જન્મફલં નિત્યં સર્વેષાં ગૃહવાસિનામ્ । એવં ગૃહસ્થિતૈર્નિત્યં વર્તિતવ્યમિતિ સ્થિતિઃ ।
એતત્સર્વં મયા પ્રોક્તં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥
ઉમોવાચ ।

સુરાસુરપતે દેવ વરદ પ્રીતિવર્ધન । માનુષેષ્વેવ યે કે ચિદાઢ્યાઃ ક્લેશવિવર્જિતાઃ ।
ભુઞ્જાના વિવિધાન્ભોગાન્દૃશ્યન્તે નિરુપદ્રવાઃ ॥

અપરે ક્લેશસંયુક્તા દરિદ્રા ભોગવર્જિતાઃ ॥

કિમર્થં માનુષે લોકે ન સમત્વેન કલ્પિતાઃ ।
એતચ્છ્રોતું મહાદેવ કૌતૂહલમતીવ મે ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

ન્યાયતસ્ત્વં મહાભાગે શ્રોતુકામાસિ ભામિનિ ।
શૃણુ તત્સર્વમખિલં માનુષાણાં હિતં વચઃ ॥

આદિસર્ગે પુરા બ્રહ્મા સમત્વેનાસૃજત્પ્રજાઃ । નિત્યં ન ભવતો હ્યસ્ય રાગદ્વેષૌ પ્રજાપતેઃ ।
તદા તસ્માત્સુરાઃ સર્વે બભૂવુઃ સમતો નરાઃ ॥

એવં સંવર્તમાને તુ યુગે કાલવિપર્યયાત્ ।
કેચિત્પ્રપેદિરે તત્ર વિષમં બુદ્ધિમોહિતાઃ ॥

તેષાં હાનિં તતો દૃષ્ટ્વા તુલ્યાનામેવ ભામિનિ ।
બ્રાહ્મણાસ્તે સમાજગ્મુસ્તત્તત્કારણવેદકાઃ ॥

કર્તું નાર્હસિ દેવેશ પક્ષપાતં ત્વમીદૃશમ્ ।
પુત્રભાવે સમે દેવ કિમર્થં નો ભવેત્કલિઃ ॥

એવમેતૈરુપાલબ્ધો બ્રહ્મા વચનમબ્રવીત્ ।
યૂયં મા બ્રૂત મે દોષં સ્વકૃતં સ્મરથ પ્રજાઃ ॥

યુષ્માભિરેવ યુષ્માકં ગ્રથિતં હિ શુભાશુભમ્ । યાદૃશં કુરુતે કર્મ તાદૃશં ફલમશ્નુતે ।
સ્વકૃતસ્ય ફલં ભુઙ્ક્તે નાન્યસ્તદ્બોક્તુમર્હતિ ॥

એવં સમ્બોધિતાસ્તેન કાલકર્ત્રા સ્વયમ્ભુવા ।
પુનર્વિવૃત્ય કર્માણિ શુભાન્યેવ પ્રપેદિરે ॥

એવં વિજ્ઞાતતત્વાસ્તે દાનધર્મપરાયણાઃ । શુભાનિ વિધિવત્કૃત્વા કાલધર્મગતાઃ પુનઃ ।
તાનિ દાનફલાન્યેવ ભુઞ્જતે સુખભોગિનઃ ॥

સ્વકૃતં તુ નરસ્તસ્માત્સ્વયમેવ પ્રપદ્યતે ॥

અપરે ધર્મકામેભ્યો નિવૃત્તાશ્ચ શુભેક્ષણે ।
કદર્યા નિરનુક્રોશાઃ પ્રાયેણાત્મપરાયણાઃ ॥

તાદૃશા મરણં પ્રાપ્તાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને ।
દરિદ્રાઃ ક્લેશભૂયિષ્ઠા ભવન્ત્યેવ ન સંશયઃ ॥
ઉમોવાચ ।

માનુષેષ્વથ યે કેચિદ્ધનધાન્યસમન્વિતાઃ । ભોગહીનાઃ પ્રદૃશ્યન્તે સર્વભોગેષુ સત્સ્વપિ ।
ન ભુઞ્જતે કિમર્થં તે તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

પરૈઃ સઞ્ચોદિતા ધર્મં કુર્વતે ન સ્વકામતઃ ।
સ્વયં શ્રદ્ધાં બહિષ્કૃત્ય કુર્વન્તિ ચ રુદન્તિ ચ ॥

તાદૃશા મરણં પ્રાપ્તાઃ પુનર્જન્મનિ શોભને । ફલાનિ તાનિ સમ્પ્રાપ્ય ભુઞ્જતે ન કદાચન ।
રક્ષન્તો વર્ધયન્તશ્ચ આસતે નિધિપાલવત્ ॥
ઉમોવાચ ।

કેચિદ્ધનવિયુક્તાશ્ચ ભોગયુક્તા મહેશ્વર ।
માનુષાઃ સમ્પ્રદૃશ્યન્તે તન્મે શંસિતુમર્હસિ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

આનૃશંસ્યપરા યે તુ ધર્મકામાશ્ચિ દુર્ગતાઃ ।
પરોપકારં કુર્વન્તિ દીનાનુગ્રહકારણાત્ ॥

પ્રતિપદ્યુઃ પરધનં નષ્ટં વાઽન્યૈર્નરૈર્હૃતમ્ ।
નિત્યં યે દાતુમનસો નરા વિત્તેષ્વસત્સ્વપિ ॥

કાલધર્મવશં પ્રાપ્તાઃ પુનર્જન્મનિ તે નરાઃ ।
એતે ધનવિહીનાશ્ચ ભોગયુક્તા ભવન્ત્યુત ॥

ધર્મદાનોપદેશં વા કર્તવ્યમિતિ નિશ્ચયઃ ।
ઇતિ તે કથિતં દેવિ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥