Mahabharata · Chapter 13.216

paśavaḥ paśubandheṣu ye hanyante'dhvareṣu ca / yūpe nibadhya mantraiśca yathānyāyaṃ yathāvidhi /
mantrāhutivipūtāste svargaṃ yānti yaśasvini //

tarpitā yajñabhāgeṣu teṣāṃ māṃsairvarānane / agnayastridaśāścaiva lokapālā maheśvarāḥ /

teṣu tuṣṭeṣu jāyeta yasya yajñasya yatphalam /
tena saṃyujyate devi yajamāno na saṃśayaḥ //

sapatnīkaḥ saputraści pitrā ca bhrātṛbhiḥ saha /
ye tatra dīkṣitā devi sarve svargaṃ prayānti te //

etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi //
umovāca /

bhagavansarvabhūteśa śūlapāṇe mahādyute /
śrotumicchāmyahaṃ vṛttaṃ sarveṣāṃ gṛhamedhinām //

kīdṛśaṃ caritaṃ teṣāṃ trivargasahitaṃ prabho /
pratyāyatiḥ kathaṃ teṣāṃ jīvanārthamudāhṛtam //

vartamānāḥ kathaṃ sarve prāpnuvantyuttamāṃ gatim /
etatsarvaṃ samāsena vaktumarhasi mānadaḥ //
maheśvara uvāca /

nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā'si bhāmini /
prāyaśo lokasadvṛttamiṣyate gṛhavāsinām //

teṣāṃ saṃrakṣaṇārthāya rājānaḥ saṃskṛtā bhuvi /
sarveṣāmatha martyānāṃ vṛttiṃ sāmānyataḥ śṛṇuḥ //

vidyā vārtā ca sevā ca kārutvaṃ nāṭyatā tathā /
ityate jīvanārthāya martyānāṃ vihitāḥ priye //

api janmaphalaṃ tāvanmānuṣāṇāṃ viśeṣataḥ /
vihitaṃ tatsvavṛttena tanme śṛṇu samāhitāḥ //

karmakṣetraṃ hi mānuṣyaṃ sukhaduḥkhayutāḥ pare /
sarveṣāṃ prāṇināṃ tasmānmānuṣye vṛttiriṣyate //

vidyāyogastu sarveṣāṃ pūrvameva vidhīyate /
kāryākāryaṃ vijānanti vidyayā devi nānyathā //

vidyayā sphīyate jñānaṃ jñānāttatvanidarśanam /
dṛṣṭatatvo vinītātmā sarvārthasya ca bhājanam //

śakyaṃ vidyāvinītena loke sañjīvanaṃ śubham //

ātmānaṃ vidyayā tasmātpūrvaṃ vṛtvā tu bhājanam / vaśyendriyo jitakrodho bhūtātmānaṃ tu bhāvayet /
bhāvayitvā tadā'tmānaṃ pūjanīyaḥ satāmapi //

kulānuvṛttaṃ vṛttaṃ vā pūrvamātmā samāśrayet /
ityetatkulavāsāya dānakarma yathā purā //

yadi cedvidyayā caiva vṛttiṃ kāṅkṣedathātmanaḥ / rājavidyānuvāde'pi lokavidyāmathāpi vā /
tīrthataścāpi gṛhṇīyācchuśrūṣādiguṇairyutaḥ //

granthataścārthataścaiva dṛḍhaṃ kuryātprayatnataḥ / evaṃ vidyāphalaṃ devi prāpnuyānnānyathā naraḥ /
nyāyādvidyāphalānīcchedadharmaṃ tatra varjayet //

yadicchedvārtayā vṛttiṃ kāṅkṣeta vidhipūrvakam /
kṣetre jalopapanne ca tadyogyāṃ kṛṣimācaret //

vāṇijyaṃ vā yathākālaṃ kuryāttaddeśayogataḥ /
mūlyamarthaṃ prayāsaṃ ca vicāryaiva vyayodayau //

paśusañjīvanaṃ caiva daśa gāḥ poṣayeddhruvam /
bahuprakārā bahavaḥ paśavastasya sādhakāḥ //

yaḥ kaścitsevayā vṛttiṃ kāṅkṣeta matimānnaraḥ /
yatātmā śravaṇīyānāṃ bhavedvai samprayojakaḥ //

buddhyā vā karmayogādvā bodhanādvā samāśrayet /
mārgatastu samāśritya tadā tatsamprayojayet //

yathāyathā su tuṣyeta tathā santoṣayettu tam /
anujīviguṇopetaḥ kuryādātmārthamāśritam //

vipriyaṃ nācarettasya eṣā sevā samāsataḥ /
viprayogātpurā tena gatimanyāṃ na lakṣayet //

kārukarma ca nāṭyaṃ ca prāyaśo nīcayoniṣu /
tayorapi yathāyogaṃ nyāyataḥ karmavetanam //

ājīvebhyo'pi sarvabhyaḥ svārjavādvetanaṃ haret /
anārjavādāharatastattu pāpāya kalpate //

sarveṣāṃ pūrvamārambhāṃścintayennayapūrvakam / ātmaśaktimupāyāṃśca deśakālau ca yuktitaḥ /
kāraṇāni prayāsaṃ ca prakṣepaṃ ca phalodayam //

evamādīni sañcintya dṛṣṭvā daivānukūlatām /
ataḥ paraṃ samārambhedyatrātmahitamāhitam //

vṛttimeva samāsādya tāṃ sadā paripālayet /
devamānuṣavighnebhyo na punarmanyate yathā //

pālayanvardhayanbhuñjaṃstāṃ prāpya na vināśayet /
kṣīyate girisaṅkāśamaśnato hyanapekṣayā //

ājīvebhyo dhanaṃ prāpya caturdhā vibhajedbudhaḥ /
dharmāyārthāya kāmāya āpatpraśamanāya ca //

caturṣvapi vibhāgeṣu vidhānaṃ śṛṇu śobhane //

yajñārthaṃ cānnadānārthaṃ dīnānugrahakāraṇāt /
devabrāhmaṇapūjārthaṃ pitṛpūjārthameva ca //

mūlārthaṃ sannivāsārthaṃ kriyānityaiści dhārmikaiḥ /
evamādiṣu cānyeṣu dharmārthaṃ santyajeddhanam //

dharmakārye dhanaṃ dadyādanavekṣya phalodayam /
aiśvaryasthānalābhārthaṃ rājavāllabhyakāraṇāt //

vārtāyāṃ ca samārambhe'mātyamitraparigrahe /
āvāhe ca vivāhe ca putrāṇāṃ vṛttikāraṇāt //

arthodayasamāvāptāvanarthasya vighātane /
evamādiṣu cānyeṣu arthārthaṃ visṛjeddhanam //

anubandhaṃ hetuyuktaṃ dṛṣṭvā vittaṃ parityajet /
anarthaṃ bādhate hyartho artaṃ caiva phalānyuta //

nādhanāḥ prāpnuntyarthaṃ narā yatnaśatairapi /
tasmāddhanaṃ rakṣitavyaṃ dātavyaṃ ca vidhānataḥ //

śarīrapoṣaṇārthāya āhārasya viśoṣaṇe /
naṭa*****dharvasaṃyoge kāmayātrāvihārayoḥ //

manaḥpriyāṇāṃ saṃyoge prītidāne tathaiva ca /
evamādiṣu cānyeṣu kāmārtaṃ visṛjeddhanam //

vicārya guṇadoṣāṃstu trayāṇāṃ tatra santyajet /
caturthaṃ sannidadhyācca āpadarthaṃ śucismite //

rājyabhraṃśavināśārthaṃ durbhikṣārthaṃ ca śobhane /
mahāvyādhivimokṣārthaṃ vārdhakasyaiva kāraṇāt //

śatrūṇāṃ pratikārāya sāhasaiścāpyamarṣaṇāt / prasthāne cānyadeśārthamāpadāṃ vipramokṣaṇe /
evamādi samuddiśya sannidadhyātsvakaṃ dhanam //

sukhamarthavatāṃ loke kṛcchrāṇāṃ vipramokṣaṇam /
yasya nāsti dhanaṃ kiñcittasya lokadvayaṃ na ca //

aśanādindriyāṇīva sarvamarthātpravartate / nidhānamātraṃ yasteṣāmanyathā vilayaṃ vrajet /
evaṃ devi manuṣyāṇāṃ lokānāṃ jīvanaṃ prati //

evaṃ lokasya vṛttasya lokavṛttaṃ punaḥ śṛṇu /
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ ca paramaṃ yaśaḥ //

trivargo hi vaśe yuktaḥ sarveṣāṃ saṃvidhīyate /
tathā saṃvartamānāstu lokayorhitamāpnuyuḥ //

kālyotthānaṃ ca śaucaṃ ca devabrāhmaṇabhaktitaḥ /
guruṇāmeva śuśrūṣā brāhmaṇeṣvabhivādanam //

pratyutthānaṃ ca vṛddhānāṃ devasthānapraṇāmanam /
ābhimukhyaṃ puraskṛtya atithīnāṃ ca pūjanam //

vṛddhopadeśakaraṇaṃ śravaṇaṃ hitapathyayoḥ /
poṣaṇaṃ bhūtyavargasya sāntvadānaparigrahe //

nyāyataḥ karmakaraṇamanyāyāhitavarjitam /
samyagvṛttaṃ svadāreṣu doṣāṇāṃ pratiṣedhanam //

putrāṇāṃ vinayaṃ kuryāttattatkāryaniyojanam /
varjanaṃ cāśubhārthānāṃ śubhānāṃ joṣaṇaṃ tathā //

kulocitānāṃ dharmāṇāṃ yatāvatparipālanam / kulasandhāraṇaṃ caiva pauruṣeṇaiva sarvaśaḥ /
evamādi śubhaṃ sarvaṃ tasya vṛttamiti sthitam //

vṛddhasevī bhavennityaṃ hitārthaṃ jñānakāṅkṣayā / parārthaṃ nāhareddravyamanāmantrya tu sarvathā /
na yāceta parāndhīraḥ svabāhubalamāśrayet //

svaśarīraṃ sadā rakṣedāhārācārayorapi /
hitaṃ pathyaṃ sadāhāraṃ jīrṇaṃ bhuñjīta mātrayā //

devatātithisatkāraṃ kṛtvā sarvaṃ yathāvidhi /
śeṣaṃ bhuñjecchucirbhūtvā na ca bhāṣeta vipriyam //

pratiśrayaṃ ca pānīyaṃ baliṃ bhikṣāṃ ca sarvataḥ /
gṛhasthavāsī satataṃ tadyādgāścaiva poṣayet //

bahirniṣkramaṇaṃ caiva kuryātkāraṇatopi vā /
madhyāhne vā'rdharātre vā gamanāya na rocayet //

viṣayānnāvagāheta svaśaktyā tu samācaret /
yathā'yavyayatā loke gṛhasthānāṃ prapūjitam //

ayaśaskaramarthaghnaṃ karma yatparapīḍanam /
bhayādvā yadi lobhādvā na kurvīta kadācana //

buddhipūrvaṃ samālokya dūrato guṇadoṣataḥ /
ārabheta tadā karbha śubhaṃ vā yadi vetarat //

ātmasākṣī bhavennityamātmanastu śubhāśubhe /
manasā karmaṇā vācā na ca kāṅkṣeta pātakam //