Mahabharata · Chapter 13.213

devadeva mahādeva sarvadevanamaskṛta /
yāni dharmarahasyāni śrotumicchāmi tānyaham //
maheśvara uvāca /

rahasyaṃ śrūyatāṃ devi mānuṣāṇāṃ sukhāvaham /
napuṃsakeṣu vandhyāsu viyonau pṛthivītale //

utsargo retasasteṣu na kāryo dharmakāṅkṣibhiḥ /
eteṣu bījaṃ prakṣiptaṃ na ca rohati vai priye //

yatra vā tatra vā bījaṃ dharmārthīṃ notsṛjetpunaḥ /
naro bījavināśena lipyate brahmahatyayā //

ahiṃsā paramo dharma ahiṃsā paramaṃ sukham /
ahiṃsā dharmaśāstreṣu sarveṣu paramaṃ padam //

devatātithiśuśrūṣā satataṃ dharmaśīlatā /
vedādhyayanayajñāśca tapo dānaṃ damastathā //

ācāryaguruśuśrūṣā tīrthābhigamanaṃ tathā /
ahiṃsāyā varārohe kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm //

etatte paramaṃ guhyamākhyātaṃ paramārcitam //
umovāca /

yadyadharmastu hiṃsāyāṃ kimarthamamarottama /
yajñeṣu paśubandheṣu hanyante paśavo dvijaiḥ //

kathaṃ ca bhagavanbhūyo hiṃsamānā narādhipāḥ /
svargaṃ sudurgamaṃ yānti tadā sma ripusūdana //

yasyaiva gosahasrāṇi viṃśatiḥ svādikāni tu /
ahanyahani hanyante dvijānāṃ māṃsakāraṇāt //

samāṃsaṃ tu sa dattvā'nnaṃ rantidevo narādhipaḥ /
kathaṃ svargamanuprāptaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi me //

kintu dharmaṃ na śṛṇvanti na śraddadhati vā śrutam /
mṛyāṃ vai vinirgatya mṛgānhanti narādhipāḥ //

etatsarvaṃ viśeṣeṇa vistareṇa vṛṣadhvaja /
śrotumicchāmi sarvajña tattvamadya mamocyatām //
īśvara uvāca /

bahumānyamidaṃ devi nāsti kaścidahiṃsakaḥ /
śrūyatāṃ kāraṇaṃ cātra yathā'nekavidhaṃ bhavet //

dṛśyate cāpi loke'sminna hi kaścidahiṃsakaḥ /
dharaṇīsaṃśritā devi susūkṣmāṃścaiva madhyamān //

sañcaraṃścaraṇābhyāṃ ca hanti jīvānanekaśaḥ / ajñānājjñānato vā'pi yo jīvaḥ śayanāsanāt /
upāviśañśayānaśca hanti jīvānanekaśaḥ //

śirovastreṣu ye jīvā naraṇāṃ svedasambhavāḥ /
tāṃśca hiṃsanti satataṃ daṃśāṃśca maśakānapi //

jale jīvāstathā'kāśe pṛthivī jīvamālinī /
evaṃ jīvākule loke kosau syādyastvahiṃsakaḥ //

sthūlamadhyamasūkṣmaiśca svedavārimahīruhaiḥ /
dṛśyarūpairadṛśyaiśca nānārūpaiśca bhāmini //

jīvaistatamidaṃ sarvamākāśaṃ pṛthivī tathā /
anyonyaṃ te ca hiṃsanti durbalānbalavattarāḥ //

matsyā matsyāngrasantīha khagāścaiva khagāṃstathā /
sarīsṛpaiśca jīvanti kapotādyā vihaṅgamāḥ //

bhūcarāḥ khecarāścānye kravyādā māṃsagṛddhinaḥ /
samṛddhāḥ paramāṃsaistu bhakṣeraṃste'pi cāparaiḥ //

satvaiḥ satvāni jīvanti śataśotha sahasraśaḥ /
apīḍayitvā naivānyaṃ jīvā jīvanti sundari //

sthūlakāyasya satvasya kharasya mahiṣasya ca / jīvasyaikasya māṃsena payasā rudhireṇa vā /
tṛpyante bahavo jīvāḥ kravyādā māṃsajīvinaḥ //

eko jīvasahasrāṇi sadā khādati mānavaḥ /
annādyasya ca bhogena dānyasañjñāni yāni tu //

māṃsadhānyaiḥ sabījaiśca bhojanaṃ parivarjayet //

trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptarātraṃ tathā'pi vā /
dhānyāni yo na hiṃsetāhiṃsakaḥ parikīrtitaḥ //

nāśnāti yāvato jīvastāvatpuṇyena yujyate /
āhārasya viyogena śarīraṃ paritapyate //

tapyamāne śarīre tu śarīre cendriyāṇi tu /
vaśe tiṣṭhanti suśroṇi nṛpāṇāmiva kinkarāḥ //

niruṇaddhīndriyāṇyeva sa sukhī sa vicakṣaṇaḥ / indriyāṇāṃ nirodhena dānena ca damena ca /
naraḥ sarvamavāpnoti manasā yadyadhicchati //

evaṃ mūlamarhisāyā upavāsaḥ prakīrtitaḥ //

āhāraṃ kurute yastu bhūmimākramate ca yaḥ /
sarve te hiṃsakā devi yathā dharmeṣu dṛśyate //

yathaivāhiṃsako devi tatvato jñāyate naraḥ /
tathā te sampravakṣyāmi śrūyatāṃ dharmacāriṇi //

phalāni mūlaparṇāni bhasma vā yopi bhakṣayet /
alekhyamiva niśceṣṭaṃ taṃ manye'hamahiṃsakam //

ārambhā hiṃsayā yuktā dhūmenāgnirivāvṛtāḥ /
tasmādyastu nirāhārastaṃ manye'hamahiṃsakam //

yastu sarvaṃ samutsṛjya dīkṣitvā niyataḥ śuciḥ /
kṛtvā maṇḍalamaryādāṃ saṅkalpaṃ kurute naraḥ //

yāvajjīvamanāśitvā kālakāṅkṣī dṛḍhavrataḥ /
dhyānena tapasā yuktastaṃ manye'hamahiṃsakam //

anyathā hi na paśyāmi naro yaḥ syādahiṃsakaḥ /
bahu cintyamidaṃ devi nāsti kaścidahiṃsakaḥ //

yato yato mahābhāge hiṃsā syānmahatī tataḥ /
nivṛtto madhumāṃsābhyāṃ hiṃsā tvalpatarā bhavet //

nivṛttiḥ paramo dharmo nivṛttiḥ paramaṃ sukham /
manasā vinivṛttānāṃ dharmasya nicayo mahān //

manaḥpūrvāgamā dharmā adharmāśca na saṃśayaḥ /
manasā badhyate cāpi mucyate cāpi mānavaḥ //

nigṛhīte bhavetsvargo visṛṣṭe narako dhruvaḥ /
ghātakaḥ śastramudyamya manasā cintayedyadi //

āyuḥkṣayaṃ gate'nyeṣāṃ mṛte tu praharāmyaham /
iti yo ghātako hanyānna sa pāpena lipyate //

vidhinā nihatāḥ pūrvaṃ nimittaṃ sa tu ghātakaḥ /
vidhirhi balavāndevi dustyajaṃ vai purākṛtam //

jīvāḥ purākṛtenaiva tiryagyonisarīsṛpāḥ /
nānāyoniṣu jāyante svakarmapariveṣṭitāḥ //

nānāvidhavicitrāṅgā nānāśauryaparākramāḥ /
nānābhūmipradeśeṣu nānāhāraśca jantavaḥ //

jāyamānasya jīvasya mṛtyuḥ pūrvaṃ prajāyate /
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ yathāpūrvaṃ kṛtaṃ tu vā //

prāpnuvanti narā mṛtyuṃ yadā yatra ca yena ca /
nātikrāntuṃ hi śakyaḥ syānnideśaḥ pūrvakarmaṇaḥ //

apramattaḥ pramatteṣu vidhirjāgarti jantuṣu /
na hi tasya priyaḥ kaścinna dveṣyo na ca madhyamaḥ //

samaḥ sarveṣu bhūteṣu kālaḥ kālaṃ nirīkṣate /
gatāyuṣo hyākṣipate jīvaḥ sarvasya dehinaḥ //

yathā yena ca martavyaṃ nānyathā mriyate hi saḥ /
dṛśyate na ca loke'sminbhūto bhavyo dvidhā punaḥ //

vijñānairvikramairvā'pi nānāmantrauṣadhairapi /
yo hi vañcayituṃ śakto vidhestu niyatāṃ gatim //

eṣa te'bhihito devi jīvahiṃsāvidhikramaḥ //