Mahabharata · Chapter 13.214

śrūyatāṃ kāraṇaṃ devi yathā hi duratikramaḥ /
vidhiḥ sarveṣu bhūteṣu martavye samupasthite //

āyuḥkṣayeṇopahitāḥ samāgamya varānane / kīṭāḥ pataṅgā bahavaḥ sthūlāḥ sūkṣmāśca madhyamāḥ / 7-214-2dc prajvalatsu pradīpeṣu svayameva patanti te //

bahūnāṃ mṛgayūthānāṃ nānāvananiṣeviṇām /
yastu kālaṃ gatasteṣāṃ sa vai pāśena badhyate //

sūnārthaṃ devi baddhānāṃ kṣīṇāyuryo nibadhyate /
avaśo ghātakasyātha hastaṃ tadahareti saḥ //

yathā pakṣigaṇāḥ kṣipraṃ vistīrṇākāśagāminaḥ /
kṣīṇāyuṣo nibadhyante śaktā api palāyitum //

yathā vāricarā mīnā bahavo'mbujajātayaḥ /
jālaṃ samadhirohanti svayameva vidhervaśāt //

śalyakasya ca jihvāgraṃ svayamāruhya śobhane /
āyuḥkṣayeṇopahatā nibadhyante sarīsṛpāḥ //

kṛṣatāṃ karṣakāṇāṃ ca nāsti buddhirvihiṃsane /
athaiṣāṃ lāṅgalāgrādyairhanyante jantavo'kṣayāḥ //

pādāgreṇaiva caikena yāṃ hiṃsāṃ kurute naraḥ /
mātaṅgopi na tāṃ kuryātkūro janmaśatairapi //

mriyante yairhi martavyaṃ na tānghnanti kṛṣīvalāḥ /
kṛṣāmīti manastasya nāsti cintā vihiṃsane //

tasmājjīvasahasrāṇi hatvā'pi na sa lipyate / vidhinā sa hataḥ pūrvaṃ paścātprāṇi vipadyate /
evaṃ sarveṣu bhūteṣu vidhirhi duratikramaḥ //

gatāyuṣā muhūrtaṃ tu na śakyamupajīvitum /
jīvitavye na martavyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati //

śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ na śakyamativartitum /
tathā tābhiśca martavyaṃ moktavyāścaiva tāstathā //

rantidevasya gāvo vai vidherhi vaśamāgatāḥ /
svayamāyānti gāvo vai hanyante yatra sundari //

gavāṃ vai hanyamānānāṃ rudhiraprabhavā nadī /
carmaṇvatīti vikhyātā khuraśṛṅgāsthidurgamā //

rudhiraṃ tāṃ nadīṃ prāpya toyaṃ bhavati śobhane /
medhyaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca gandhavarṇarasairyutam //

tatrā'bhiṣekaṃ kurvanti kṛtajapyāḥ kṛtāhnikāḥ /
dvijā devagaṇāścāpi lokapālā maheśvarāḥ //

tasya rājñaḥ sadā satre svayamāgamya sundari / vidhinā pūrvadṛṣṭena tanmāṃsamupakalpitam /
mantravatpratigṛhṇanti yatānyāyaṃ yatāvidhi //

samāṃsaṃ ca sadā hyannaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ /
bhuñjānānāṃ dvijātīnāmastameti divākaraḥ //

gāvo yāstatra hanyante rājñastasya kratūttame /
paṭhyamāneṣu mantreṣu yathānyāyaṃ yathāvidhi //

tāśca svargaṃ gatā gāvo rantidevaśca pārthivaḥ /
sadā satravidhānena siddhiṃ prāpto narottamaḥ //

atha yastu sahāyārthamuktaḥ syātpārthivairnaraiḥ /
bhogānāṃ saṃvibhāgena vastrābharaṇabhūṣaṇaiḥ //

sahabhojanasambaddhaiḥ satkārairvividhairapi /
sahāyakāle samprāpte saṅgrāme śastramuddharet //

vyūḍhānīke yathā sāstraṃ senayorubhayorapi / hastyaśvarathasampūrṇe padātibalasaṅkule /
cāmaracchatraśabale dhvajacarmāyudhojjvale //

śaktitomarakuntāsiśūlamudgarapāṇibhiḥ /
kūṭamudgaracāpeṣu musuṇṭhījuṣṭamuṣṭibhiḥ //

bhiṇḍipālagadācakraprāsakarpaṭadhāribhiḥ / nānāpraharaṇairyodhaiḥ senayorubhayorapi /
yuddhaśauṇḍaiḥ pragarjadbhirvṛṣeṣu vṛṣabhairiva //

śaṅkhadundubhinādena nānātūryaraveṇa ca /
hayaheṣitaśabdena kuñjarāṇāṃ tu bṛṃhitaiḥ //

yodhānāṃ siṃhanādaiśca ghaṇṭānāṃ śiñjitasvanaiḥ /
diśaśca vidiśaścaiva samantādbadhirīkṛtāḥ //

grīṣmānteṣviva garjadbhirnabhaśīva balāhakaiḥ / rathanemikhuroddhūtairaruṇai raṇareṇubhiḥ /
kapilābhirivākāśe chādyamāne samantataḥ //

pravṛtte śastrasampāte yodhānāṃ tatra senayoḥ /
teṣāṃ prahārakṣatajaṃ raktacandanasannibham //

teṣāmasrāṇi gātrebhya sravante raṇamūrdhani /
palāśāśokapuṣpāṇāṃ jaṅgamā iva rāśayaḥ //

raṇe samabhivartanta udyatāyudhapāṇayaḥ /
śobhamānā raṇe śūrā āhvayantaḥ parasparam //

hanyamāneṣvabhighnatsu śūreṣu raṇasaṅkaṭe /
pṛṣṭhaṃ dattvā ca ye tatra nāyakasya narādhamāḥ //

anāhatā nivartante nāyake cāpyanīpsati / te duṣkṛtaṃ prapadyante nāyakasyākhilaṃ narāḥ /
yaccāsti sukṛtaṃ teṣāṃ yujyate tena nāyakaḥ //

ahiṃsā paramo dharma iti ye'pi narā viduḥ / saṅgrāmeṣu na yudhyante bhṛtyāścaivānurūpataḥ /
narakaṃ yānti te ghoraṃ bhartṛpiṇḍāpahāriṇaiḥ //

yastu prāṇānparityajya praviśedudyatāyudhaḥ / saṅgrāmamagnipratimaṃ patahga iva nirbhayaḥ /
svargamāviśate pretya jñātvā yodhasya niścayam //

āviṣṭaścaiva sattvena saghṛṇo jāyate naraḥ / prahārairnandayeddevi satvenādhiṣṭhito hi saḥ /
prahāravyathitaścaiva na vaiklabyamupaiti saḥ //

yastu svaṃ nāyakaṃ rakṣedatighore raṇāṅkaṇe / tāpayannarisainyāni siṃho mṛgagaṇāniva /
āditya iva madhyāhne durnirīkṣyo raṇājire //

nirdayo yastu saṅgrāme praharannudyatāyudhaḥ /
yajate sa tu pūtātmā saṅgrāmeṇa mahākratum //

carma kṛṣṇājinaṃ tasya dantakāṣṭhaṃ dhanuḥ smṛtam /
ratho vedirdhvajo yūpaḥ kuśāśca ratharaśmayaḥ //

māno darpastvahaṅkārastrayastretāgnayaḥ smṛtāḥ /
pramodasca sruvastasya upādhyāyo hi sārathiḥ //

srugbhāṇḍaṃ cāpi yatkiñcidyajñopakaraṇāni ca /
āyudhānyasya tatsarvaṃ samidhaḥ sāyakāḥ smṛtāḥ //

svedasravaśca gātrebhyaḥ kṣaudraṃ tasya yaśasvinaḥ / puroḍāśā nṛśīrṣāṇi rudhiraṃ cāhutiḥ smṛtā /
tūṇāścaiva carurjñeyā vasordhārā vasāḥ smṛtāḥ //

kravyādā bhūtasaṅghāśca tasminyajñe dvijatayaḥ / teṣāṃ bhakṣānnapānāni hatā nṛgajavājinaḥ /
bhuñjate te yathākāmaṃ yatā yajñe kimicchati //

nihatānāṃ tu yodhānāṃ vastrābharaṇabhūṣaṇam /
hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca yadvai yajñasya dakṣiṇā //

yastatra hanyate devi gajaskandhagato naraḥ /
brahmalokamavāpnoti raṇeṣvabhimukho hataḥ //

rathamadhyagato vā'pi hayapṛṣṭhagatopi vā /
hanyate yastu saṅgrāme śakraloke mahīyate //

svarge hatāḥ prapūjyate hantā tvatraiva pūjyate /
dvāvetau sukhamedhete hantā yaścaiva hanyate //

tasmātsaṅgrāmamāsādya prahartavyamabhītavat //

nirbhayo yastu saṅgrāme yastu saṅgrāme praharedudyatāyudhaḥ /
yathā nadīsahasrāṇi praviṣṭāni mahodadhim //

tathā sarve na sandeho dharmā dharmabhṛtāṃvaram /
praviṣṭā rājadharmeṇa ācāravinayastathā //

vedoktāścaiva ye dharmāḥ pāṣaṇḍeṣu ca kīrtitāḥ /
tathaiva mānuṣā dharmā dharmāścānye tathetare //

deśajātikulānāṃ ca grāmadharmāstathaiva ca / ye dharmāḥ pārvatīyeṣu ye dharmāḥ pattanādiṣu /
teṣāṃ pūrvapravṛttānāṃ kartavyaṃ parirakṣaṇam //

dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ /
tasmāddharmo na hantavyaḥ pārthivena viśeṣataḥ //

prajāḥ pālayate yatra dharmeṇa vasudhādhipaḥ /
ṣaṭkarmaniratā viprāḥ pūjyante pitṛdevatāḥ //

naiva tasminnanāvṛṣṭirna rogā nāpyupadravāḥ /
dharmaśīlāḥ prajāḥ sarvāḥ svadharmanirate nṛpe //

eṣṭavyaḥ satataṃ devi yuktācāro narādhipaḥ /
chidrajñaścaiva śatrūṇāmapramattaḥ pratāpavān //

śūdrāḥ pṛthivyāṃ bahavo rājñāṃ bahuvināśakāḥ /
tasmātpramādaṃ suśroṇi na kuryātpaṇḍito nṛpaḥ //

teṣu mitreṣu tyakteṣu tathā martyeṣu hastiṣu /
visrambho nopagantavyaḥ snānapāneṣu nityaśaḥ //

rājño vallabhatāmeti kulaṃ bhāvayate svakam / yastu rāṣṭrahitārthāya gobrāhmaṇakṛte tathā /
bandīgrahāya mitrārthe prāṇāṃstyajati dustyajān //

sarvakāmadughāṃ dhenuṃ dharaṇīṃ lokadhāriṇīm /
samudrāntāṃ varārohe saśailavanakānanām //

dadyāddevi dvijātibhyo vasupūrṇāṃ vasundharām /
na tatsamaṃ varārohe prāṇatyāgī viśiṣyate //

sahasramapi yajñānāṃ yajate ca yatarddhimān /
yajñaistasya kimāścaryaṃ prāṇatyāgaḥ suduṣkaraḥ //

tasmātsarveṣu yajñeṣu prāṇayajño viśiṣyate /
evaṃ saṅgrāmayajñāste yathārthaṃ samudāhṛtāḥ //