Mahabharata · Chapter 13.212
devadeva namastubhyaṃ tryakṣa bho vṛṣabhadhvaja /
śrutaṃ me bhagavansarvaṃ tvatprasādānmaheśvara //
saṅgṛhītaṃ mayā tacca tava vākyamanuttamam /
idānīmasti sandeho mānuṣeṣviha kaścana //
tulyaprāṇaśiraḥkāyo rājā'yamiti mṛśyate /
kena karmavipākena sarvaprādhānyamarhati //
sa cāpi daṇḍayanmartyānbhartsayanvidhamannapi / pretyabhāve kathaṃ lokām̐llabhate puṇyakarmaṇā /
rājavṛttamahaṃ tasmācchrotumicchāmi mānada //
maheśvara uvāca /
tadahaṃ te pravakṣyāmi rājadharmaṃ śubhānane //
rājāyattaṃ hi yatsarvaṃ lokavṛttaṃ śubhāśubham /
mahatastapaso devi phalaṃ rājyamiti smṛtam //
tapodānamayaṃ rājyaṃ paraṃ sthānaṃ vidhīyate /
tasmādrājñaḥ sadā martyāḥ praṇamanti yatastataḥ //
nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā'si bhāmini /
tasmāttasyaiva caritaṃ jagatpathyaṃ śṛṇu priye //
arājake purā tvāsītprajānāṃ saṅkulaṃ mahat / tadṛṣṭvā saṅkulaṃ brahmā manuṃ rājye nyavedayat /
tadāprabhṛti sandṛṣṭaṃ rājñāṃ vṛttaṃ śubhāśubham //
tanme śṛṇu varārohe tasya pathyaṃ jagaddhitam /
yathā pretya labhetsvargaṃ yathā vīryaṃ yaśastathā //
pitryaṃ vā bhūtapūrvaṃ vā svayamutpādya vā punaḥ /
rājyadharmamanuṣṭhāya vidhivadbhoktumarhati //
ātmānameva prathamaṃ vinayairupapādayet /
anu bhṛtyānprajāḥ paścādityeṣa vinayakramaḥ //
svāminaṃ coṣamāṃ kṛtvā prajāstadvṛttakāṅkṣayā /
svayaṃ vinayasampannā bhavantīha śubhekṣaṇe //
svasmātpūrvatarā rājā vinayatyeva vai prajāḥ /
apahāsyo bhavettādṛksvadoṣasyānavekṣaṇāt //
vidyābhyāsairvṛddhayogairātmānaṃ vinayaṃ nayet /
vidyā dharmārthaphalinī tadvido vṛddhasañjñitāḥ //
indriyāṇāṃ jayo devi ata ūrdhvamudāhṛtaḥ /
ajaye sumahāndoṣo rājānaṃ vinipātayet //
pañcaiva svavaśe kṛtvā tadarthānpañca śoṣayet / ṣaḍutsṛjya yathāyogaṃ jñānena vinayena ca /
sāstracakṣurnayaparo bhūtvā bhṛtyānsamāharet //
vṛttaśrutakulopetānupadhābiḥ parīkṣitān / amātyānupadhātītānsopasarpāñjitendriyān /
yojayeta yathāyogaṃ yathārhaṃ sveṣu karmasu //
amātyā buddhisampannā rāṣṭraṃ bahujanapriyam /
durādharṣaṃ puraśreṣṭhaṃ kośaḥ kṛcchrasahaḥ smṛtaḥ //
anuraktaṃ balaṃ sāmnāmadvaidhaṃ mantrameva ca / etāḥ prakṛtayaḥ sveṣu svāmī vinayatatvavit /
prajānāṃ rakṣaṇārthāya sarvametadvinirmitam /
ābhiḥ karaṇabhūtābhiḥ kuryāllokahitaṃ nṛpaḥ //
ātmarakṣā narendrasya prajārakṣārthamiṣyate /
tasmātsatatamātmānaṃ saṃrakṣedapramādavān //
bhojanācchādanasnānādbahirniṣkramaṇādapi /
nityaṃ strīgaṇasaṃyogādrakṣedātmānamātmavān //
svebhyaścaiva parebhyaśca śaśtrādapi viṣādapi /
satataṃ putradārebhyo rakṣedātmānamātmavān //
sarvebhya eva sthānebhyo rakṣedātmānamātmavān /
prajānāṃ rakṣaṇārthāya prajāhitakaro bhavet //
prajākāryaṃ tu tatkāryaṃ prajāsaukhyaṃ tu tatsukham / prajāpriyaṃ priyaṃ tasya svahitaṃ tu prajāhitam /
prajārtaṃ tasya sarvasvamātmārthaṃ na vidhīyate /
prakṛtīnāṃ hi rakṣārthaṃ rāgadveṣau vyudasya ca / ubhayoḥ pakṣayorvādaṃ śrutvā caiva yathātatham /
tamarthaṃ vimṛśedbuddhyā svayamātatvadarśanāt //
tatvavidbhiśca bahubhirvṛddhaiḥ saha narottamaiḥ /
kartāramaparādhaṃ ca deśakālau nayānayau //
jñātvā samyagyathāśāstraṃ tato daṇḍaṃ nayennṛṣu /
evaṃ kurvaṃllabheddharmaṃ pakṣapātavivarjanāt //
pratyakṣāptopadeśābhyāmanumānena vā punaḥ /
boddhavyaṃ satataṃ rājñā deśavṛttaṃ śubhāśubham //
cāraiḥ karmapravṛttyā ca tadvijñāya vicārayet /
aśubhaṃ nirharetsadyo joṣayecchubhamātmanaḥ //
garhyānvigarhayedeva pūjyānsampūjayettathā /
daṇḍyāṃśca daṇḍayeddevi nātra kāryā vicāraṇā //
pañcāvekṣansadā mantraṃ kuryādbuddhiyutairnaraiḥ /
kulavṛttaśrutopetairnityaṃ mantraparo bhavet //
kāmakāreṇa vai mukhyairna ca mantramanā bhavet /
rājā rāṣṭrahitāpekṣaṃ satyadharmāṇi kārayet //
sarvodyogaṃ svayaṃ kuryāddurgādiṣu sadā nṛṣu /
deśavṛddhikarānbhṛtyānapramādena kārayet //
deśakṣayakarānsarvānapriyāṃśca vivarjayet /
ahanyahani sampaśyedanujīvigaṇaṃ svayam //
sumukhaḥ supriyo dattvā samyagvṛttaṃ samācaret /
adharmyaṃ paruṣaṃ tīkṣṇaṃ vākyaṃ vaktuṃ na cārhati //
asaṃviśvāsya vacanaṃ vaktuṃ satsu na cārhati /
narenare guṇāndoṣānsamyagveditumarhati //
sveṅgitaṃ vṛṇuyāddhairyaṃ na kuryātkṣudrasaṃvidam /
pareṅgitajño lokeṣu bhūtvā saṃsargamācaret //
svataśca parataścaiva parasparabhayādapi /
amānuṣabhayebhyaśca svāḥ prajāḥ pālayennṛpaḥ //
lubdhāḥ kaṭhorāścāpyasya mānavā dasyuvṛttayaḥ /
nigrāhyā eva te rājñā saṅgṛhītvā yatastataḥ //
kumārānvinayodbodhairjanmaprabhṛti yojayet /
teṣāmātmaguṇopetaṃ yauvarājyena yojayet //
prakṛtīnāṃ yathā na syādrājyabhraṃśo bhavedbhayam /
etatsañcintayennityaṃ tadvidhānaṃ tathārhati //
arājakaṃ kṣaṇamapi rājyaṃ na syāddhi śobhane /
ātmano'nuvidhānāya yauvarājyaṃ sadeṣyate //
kulajānāṃ ca vaidyānāṃ śrotriyāṇāṃ tapasvinām /
anyeṣāṃ vṛttiyuktānāṃ viśeṣaṃ kartumarhati //
ātmārthaṃ rājyatantrārthaṃ kośārthaṃ ca samācaret /
durgādrāṣṭrātsamudrācca vaṇigbhyaḥ puruṣātyayāt //
parātmaguṇasārābhyāṃ bhṛtyapoṣaṇamācaret /
vāhanānāṃ prakurvīta poṣaṇaṃ yodhakarmasu //
sādaraḥ satataṃ bhūtvā avekṣāvratamācaret /
caturdā vibhajetkośaṃ dharmabhṛtyātmakāraṇāt //
āpadarthaṃ ca nītijño deśakālavaśena tu /
anāthānvyathitānvṛddhānsve deśe poṣayennṛpaḥ //
sandhiṃ ca vigrahaṃ caiva tadviśeṣāṃstathā pāran /
yathāvatsaṃvimṛśyaiva buddhipūrvaṃ samācaret //
sarveṣāṃ sampriyo bhūtvā maṇḍalaṃ satataṃ caret /
śubheṣvapi ca kāryeṣu ca caikāntaḥ samācaret //
svataśca parataścaiva vyasanāni vimṛśya saḥ /
pareṇi dhārmikānyogānnātīyāddveṣalobhataḥ //
rakṣyatvaṃ vai prajādharmaḥ kṣatradharmastu rakṣaṇam /
kunṛpaiḥ pīḍitāstasmātprajāḥ sarvatra pālayet //
yātrākāle'navekṣyaiva paścātkopaphalodayaḥ /
tadyuktāścāpadaścaiva śāsanāditi cintayet //
vyasanebhyo balaṃ rakṣennayato vyayatopi vā /
prāyaśo varjayedyuddhaṃ prāṇarakṣaṇakāraṇāt //
kāraṇādevi yoddhavyaṃ nātmanaḥ paradoṣataḥ /
suyuddhe prāṇamokṣaśca tasya dharmāya iṣyate //
abhiyukto balavatā kuryādāpadvidhiṃ nṛpaḥ /
anunīya tathā sarvānprajānāṃ hitakāraṇāt //
anyaprakṛtiyuktānāṃ rājñāṃ vṛttivicāriṇām /
anyāṃścāpatprapannānāṃ na tānsaṃyoktumarhati //
śubhāśubhaṃ yadā devi vrataṃ tūbhayasādhanam / ātmaiva tacchubhaṃ kuryādaśubhaṃ yojayetparān /
evamuddeśataḥ proktamalepatvaṃ yathā bhavet /
eṣa devi samāsena rājadharmaḥ prakīrtitaḥ //
evaṃ saṃvartamānastu daṇḍayanbhartsayanprajāḥ /
niṣkalmaṣamavāpnoti padmapatramivāmbhasā //
evaṃ saṃvartamānasya kāladharmo yadā bhavet /
svargaloke tadā rājā tridaśaiḥ saha toṣyate //
dvividhaṃ rājyavṛttaṃ ca nyāyabhāgyasamanvitam /
evaṃ nyāyānugaṃ vṛttaṃ kathitaṃ te śubhekṣaṇe //
rājyaṃ nyāyānugaṃ tāta buddhiśāstrānugaṃ bhavet /
dharmyaṃ pathyaṃ yaśasyaṃ ca svargyaṃ caiva tathā bhavet //
rājyaṃ bhāgyānugaṃ nāma ayathāvatpradṛśyate / tattu śāstravinirmuktaṃ satāṃ kopakaraṃ bhavet /
adharmyamayaśasyaṃ ca durantaṃ ca bhaveddhruvam //
yatra svacchandataḥ sarvaṃ kriyate karma rājabhiḥ /
tatra bhāgyavaśādbhṛtyā labhante na viśeṣataḥ //
yatra daṇḍyā na daṇḍyante pūjyante vā narādhamāḥ /
yatra santopi hanyante tatra bhāgyānugaṃ bhavet //
śubhāśubhaṃ yathā yatra viparītaṃ pradṛśyate /
rājñi cāsurapakṣe tu tatra bhāgyānugaṃ bhavet //
bhāgyānuge tu rājāno vartamānā yathātathā /
prāpyākīrtimanarthaṃ ca iha loke śubhekṣaṇe //
paratra sumahāghoraṃ tamaḥ prāpya duratyayam /
tiṣṭhanti narake devi pralayāntāditi sthitiḥ //
mokṣaṃ duṣkṛtināṃ cāpi vidyate kālaparyayāt /
nāstyeva mokṣaṇaṃ devi rājñāṃ duṣkṛtikāriṇām //
etatsarvaṃ samāsena rājavṛttaṃ śubhāśubham /
kathitaṃ te mahābhāge bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0