Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 13.212

13.212.1

devadeva namastubhyaṃ tryakṣa bho vṛṣabhadhvaja /
śrutaṃ me bhagavansarvaṃ tvatprasādānmaheśvara //

13.212.2

saṅgṛhītaṃ mayā tacca tava vākyamanuttamam /
idānīmasti sandeho mānuṣeṣviha kaścana //

13.212.3

tulyaprāṇaśiraḥkāyo rājā'yamiti mṛśyate /
kena karmavipākena sarvaprādhānyamarhati //

13.212.4

sa cāpi daṇḍayanmartyānbhartsayanvidhamannapi / pretyabhāve kathaṃ lokām̐llabhate puṇyakarmaṇā /
rājavṛttamahaṃ tasmācchrotumicchāmi mānada //
maheśvara uvāca /

13.212.5

tadahaṃ te pravakṣyāmi rājadharmaṃ śubhānane //

13.212.6

rājāyattaṃ hi yatsarvaṃ lokavṛttaṃ śubhāśubham /
mahatastapaso devi phalaṃ rājyamiti smṛtam //

13.212.7

tapodānamayaṃ rājyaṃ paraṃ sthānaṃ vidhīyate /
tasmādrājñaḥ sadā martyāḥ praṇamanti yatastataḥ //

13.212.8

nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā'si bhāmini /
tasmāttasyaiva caritaṃ jagatpathyaṃ śṛṇu priye //

13.212.9

arājake purā tvāsītprajānāṃ saṅkulaṃ mahat / tadṛṣṭvā saṅkulaṃ brahmā manuṃ rājye nyavedayat /
tadāprabhṛti sandṛṣṭaṃ rājñāṃ vṛttaṃ śubhāśubham //

13.212.10

tanme śṛṇu varārohe tasya pathyaṃ jagaddhitam /
yathā pretya labhetsvargaṃ yathā vīryaṃ yaśastathā //

13.212.11

pitryaṃ vā bhūtapūrvaṃ vā svayamutpādya vā punaḥ /
rājyadharmamanuṣṭhāya vidhivadbhoktumarhati //

13.212.12

ātmānameva prathamaṃ vinayairupapādayet /
anu bhṛtyānprajāḥ paścādityeṣa vinayakramaḥ //

13.212.13

svāminaṃ coṣamāṃ kṛtvā prajāstadvṛttakāṅkṣayā /
svayaṃ vinayasampannā bhavantīha śubhekṣaṇe //

13.212.14

svasmātpūrvatarā rājā vinayatyeva vai prajāḥ /
apahāsyo bhavettādṛksvadoṣasyānavekṣaṇāt //

13.212.15

vidyābhyāsairvṛddhayogairātmānaṃ vinayaṃ nayet /
vidyā dharmārthaphalinī tadvido vṛddhasañjñitāḥ //

13.212.16

indriyāṇāṃ jayo devi ata ūrdhvamudāhṛtaḥ /
ajaye sumahāndoṣo rājānaṃ vinipātayet //

13.212.17

pañcaiva svavaśe kṛtvā tadarthānpañca śoṣayet / ṣaḍutsṛjya yathāyogaṃ jñānena vinayena ca /
sāstracakṣurnayaparo bhūtvā bhṛtyānsamāharet //

13.212.18

vṛttaśrutakulopetānupadhābiḥ parīkṣitān / amātyānupadhātītānsopasarpāñjitendriyān /
yojayeta yathāyogaṃ yathārhaṃ sveṣu karmasu //

13.212.19

amātyā buddhisampannā rāṣṭraṃ bahujanapriyam /
durādharṣaṃ puraśreṣṭhaṃ kośaḥ kṛcchrasahaḥ smṛtaḥ //

13.212.20

anuraktaṃ balaṃ sāmnāmadvaidhaṃ mantrameva ca / etāḥ prakṛtayaḥ sveṣu svāmī vinayatatvavit /

13.212.21

prajānāṃ rakṣaṇārthāya sarvametadvinirmitam /
ābhiḥ karaṇabhūtābhiḥ kuryāllokahitaṃ nṛpaḥ //

13.212.22

ātmarakṣā narendrasya prajārakṣārthamiṣyate /
tasmātsatatamātmānaṃ saṃrakṣedapramādavān //

13.212.23

bhojanācchādanasnānādbahirniṣkramaṇādapi /
nityaṃ strīgaṇasaṃyogādrakṣedātmānamātmavān //

13.212.24

svebhyaścaiva parebhyaśca śaśtrādapi viṣādapi /
satataṃ putradārebhyo rakṣedātmānamātmavān //

13.212.25

sarvebhya eva sthānebhyo rakṣedātmānamātmavān /
prajānāṃ rakṣaṇārthāya prajāhitakaro bhavet //

13.212.26

prajākāryaṃ tu tatkāryaṃ prajāsaukhyaṃ tu tatsukham / prajāpriyaṃ priyaṃ tasya svahitaṃ tu prajāhitam /
prajārtaṃ tasya sarvasvamātmārthaṃ na vidhīyate /

13.212.27

prakṛtīnāṃ hi rakṣārthaṃ rāgadveṣau vyudasya ca / ubhayoḥ pakṣayorvādaṃ śrutvā caiva yathātatham /
tamarthaṃ vimṛśedbuddhyā svayamātatvadarśanāt //

13.212.28

tatvavidbhiśca bahubhirvṛddhaiḥ saha narottamaiḥ /
kartāramaparādhaṃ ca deśakālau nayānayau //

13.212.29

jñātvā samyagyathāśāstraṃ tato daṇḍaṃ nayennṛṣu /
evaṃ kurvaṃllabheddharmaṃ pakṣapātavivarjanāt //

13.212.30

pratyakṣāptopadeśābhyāmanumānena vā punaḥ /
boddhavyaṃ satataṃ rājñā deśavṛttaṃ śubhāśubham //

13.212.31

cāraiḥ karmapravṛttyā ca tadvijñāya vicārayet /
aśubhaṃ nirharetsadyo joṣayecchubhamātmanaḥ //

13.212.32

garhyānvigarhayedeva pūjyānsampūjayettathā /
daṇḍyāṃśca daṇḍayeddevi nātra kāryā vicāraṇā //

13.212.33

pañcāvekṣansadā mantraṃ kuryādbuddhiyutairnaraiḥ /
kulavṛttaśrutopetairnityaṃ mantraparo bhavet //

13.212.34

kāmakāreṇa vai mukhyairna ca mantramanā bhavet /
rājā rāṣṭrahitāpekṣaṃ satyadharmāṇi kārayet //

13.212.35

sarvodyogaṃ svayaṃ kuryāddurgādiṣu sadā nṛṣu /
deśavṛddhikarānbhṛtyānapramādena kārayet //

13.212.36

deśakṣayakarānsarvānapriyāṃśca vivarjayet /
ahanyahani sampaśyedanujīvigaṇaṃ svayam //

13.212.37

sumukhaḥ supriyo dattvā samyagvṛttaṃ samācaret /
adharmyaṃ paruṣaṃ tīkṣṇaṃ vākyaṃ vaktuṃ na cārhati //

13.212.38

asaṃviśvāsya vacanaṃ vaktuṃ satsu na cārhati /
narenare guṇāndoṣānsamyagveditumarhati //

13.212.39

sveṅgitaṃ vṛṇuyāddhairyaṃ na kuryātkṣudrasaṃvidam /
pareṅgitajño lokeṣu bhūtvā saṃsargamācaret //

13.212.40

svataśca parataścaiva parasparabhayādapi /
amānuṣabhayebhyaśca svāḥ prajāḥ pālayennṛpaḥ //

13.212.41

lubdhāḥ kaṭhorāścāpyasya mānavā dasyuvṛttayaḥ /
nigrāhyā eva te rājñā saṅgṛhītvā yatastataḥ //

13.212.42

kumārānvinayodbodhairjanmaprabhṛti yojayet /
teṣāmātmaguṇopetaṃ yauvarājyena yojayet //

13.212.43

prakṛtīnāṃ yathā na syādrājyabhraṃśo bhavedbhayam /
etatsañcintayennityaṃ tadvidhānaṃ tathārhati //

13.212.44

arājakaṃ kṣaṇamapi rājyaṃ na syāddhi śobhane /
ātmano'nuvidhānāya yauvarājyaṃ sadeṣyate //

13.212.45

kulajānāṃ ca vaidyānāṃ śrotriyāṇāṃ tapasvinām /
anyeṣāṃ vṛttiyuktānāṃ viśeṣaṃ kartumarhati //

13.212.46

ātmārthaṃ rājyatantrārthaṃ kośārthaṃ ca samācaret /
durgādrāṣṭrātsamudrācca vaṇigbhyaḥ puruṣātyayāt //

13.212.47

parātmaguṇasārābhyāṃ bhṛtyapoṣaṇamācaret /
vāhanānāṃ prakurvīta poṣaṇaṃ yodhakarmasu //

13.212.48

sādaraḥ satataṃ bhūtvā avekṣāvratamācaret /
caturdā vibhajetkośaṃ dharmabhṛtyātmakāraṇāt //

13.212.49

āpadarthaṃ ca nītijño deśakālavaśena tu /
anāthānvyathitānvṛddhānsve deśe poṣayennṛpaḥ //

13.212.50

sandhiṃ ca vigrahaṃ caiva tadviśeṣāṃstathā pāran /
yathāvatsaṃvimṛśyaiva buddhipūrvaṃ samācaret //

13.212.51

sarveṣāṃ sampriyo bhūtvā maṇḍalaṃ satataṃ caret /
śubheṣvapi ca kāryeṣu ca caikāntaḥ samācaret //

13.212.52

svataśca parataścaiva vyasanāni vimṛśya saḥ /
pareṇi dhārmikānyogānnātīyāddveṣalobhataḥ //

13.212.53

rakṣyatvaṃ vai prajādharmaḥ kṣatradharmastu rakṣaṇam /
kunṛpaiḥ pīḍitāstasmātprajāḥ sarvatra pālayet //

13.212.54

yātrākāle'navekṣyaiva paścātkopaphalodayaḥ /
tadyuktāścāpadaścaiva śāsanāditi cintayet //

13.212.55

vyasanebhyo balaṃ rakṣennayato vyayatopi vā /
prāyaśo varjayedyuddhaṃ prāṇarakṣaṇakāraṇāt //

13.212.56

kāraṇādevi yoddhavyaṃ nātmanaḥ paradoṣataḥ /
suyuddhe prāṇamokṣaśca tasya dharmāya iṣyate //

13.212.57

abhiyukto balavatā kuryādāpadvidhiṃ nṛpaḥ /
anunīya tathā sarvānprajānāṃ hitakāraṇāt //

13.212.58

anyaprakṛtiyuktānāṃ rājñāṃ vṛttivicāriṇām /
anyāṃścāpatprapannānāṃ na tānsaṃyoktumarhati //

13.212.59

śubhāśubhaṃ yadā devi vrataṃ tūbhayasādhanam / ātmaiva tacchubhaṃ kuryādaśubhaṃ yojayetparān /

13.212.60

evamuddeśataḥ proktamalepatvaṃ yathā bhavet /
eṣa devi samāsena rājadharmaḥ prakīrtitaḥ //

13.212.61

evaṃ saṃvartamānastu daṇḍayanbhartsayanprajāḥ /
niṣkalmaṣamavāpnoti padmapatramivāmbhasā //

13.212.62

evaṃ saṃvartamānasya kāladharmo yadā bhavet /
svargaloke tadā rājā tridaśaiḥ saha toṣyate //

13.212.63

dvividhaṃ rājyavṛttaṃ ca nyāyabhāgyasamanvitam /
evaṃ nyāyānugaṃ vṛttaṃ kathitaṃ te śubhekṣaṇe //

13.212.64

rājyaṃ nyāyānugaṃ tāta buddhiśāstrānugaṃ bhavet /
dharmyaṃ pathyaṃ yaśasyaṃ ca svargyaṃ caiva tathā bhavet //

13.212.65

rājyaṃ bhāgyānugaṃ nāma ayathāvatpradṛśyate / tattu śāstravinirmuktaṃ satāṃ kopakaraṃ bhavet /
adharmyamayaśasyaṃ ca durantaṃ ca bhaveddhruvam //

13.212.66

yatra svacchandataḥ sarvaṃ kriyate karma rājabhiḥ /
tatra bhāgyavaśādbhṛtyā labhante na viśeṣataḥ //

13.212.67

yatra daṇḍyā na daṇḍyante pūjyante vā narādhamāḥ /
yatra santopi hanyante tatra bhāgyānugaṃ bhavet //

13.212.68

śubhāśubhaṃ yathā yatra viparītaṃ pradṛśyate /
rājñi cāsurapakṣe tu tatra bhāgyānugaṃ bhavet //

13.212.69

bhāgyānuge tu rājāno vartamānā yathātathā /
prāpyākīrtimanarthaṃ ca iha loke śubhekṣaṇe //

13.212.70

paratra sumahāghoraṃ tamaḥ prāpya duratyayam /
tiṣṭhanti narake devi pralayāntāditi sthitiḥ //

13.212.71

mokṣaṃ duṣkṛtināṃ cāpi vidyate kālaparyayāt /
nāstyeva mokṣaṇaṃ devi rājñāṃ duṣkṛtikāriṇām //

13.212.72

etatsarvaṃ samāsena rājavṛttaṃ śubhāśubham /
kathitaṃ te mahābhāge bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc